143 NĂM V NG TRI U NGUY N (1802-1945)ƯƠ Ề Ễ
Tri u Nguy n - tri u đ i Phong ki n cu i cùng Vi t Nam, đã t n t i trong su t h nề ễ ề ạ ế ố ở ệ ồ ạ ố ơ
143 năm (1802-1845) v i 13 đ i vua Nguy n. Thông th ng các vua Nguy n sau khiớ ờ ễ ườ ễ
m t, bài v đ c đ a vào th t i Th Mi u, có Mi u hiấ ị ượ ư ờ ạ ế ế ế ệu ng v i tên c a các đ nhứ ớ ủ ỉ
đ ng đúc d i th i Minh M ng (1835), tr các vua b ph tru t và các vua b Pháp đàyồ ướ ờ ạ ừ ị ế ấ ị
ra kh i n c. Riêng vua D c Đ c (ph đ ) có Mi u hi u Cung Tôn Hu Hoàng đ làỏ ướ ụ ứ ế ế ế ệ ệ ế
do con trai là vua Thành Thái truy phong, nh ng bài v không đ c đ a vào th t i Thư ị ượ ư ờ ạ ế
Mi u. Các v vua yêu n c Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân vào năm 1959 đã đ cế ị ướ ượ
H i Đ ng Nguy n Ph c T c làm l và đ a bài v vào th t i Th Mi u. ộ ồ ễ ướ ộ ễ ư ị ờ ạ ế ế
D i đây là nh ng ghi chép v n t t v 13 vua Nguy n: ướ ữ ắ ắ ề ễ
1.Vua Gia Long (1802-1819)*
Vua Gia Long tên là Nguy n Phúc Ánh (Anh), ngoài ra còn có tên làễ
Ch ng và Noãn, con th 3 c a Nguy n Phúc Côn (Luân) và bà Nguy n Th Hoàn.ủ ứ ủ ễ ễ ị
Nguy n Phúc Ánh sinh ngày 15 tháng Giêng năm Nhâm Ng (8-2-1762). ễ ọ
Năm 1775, l i d ng s suy s p c a tri u đình chúa Nguy n do cu c kh i nghĩa Tâyợ ụ ự ụ ủ ề ễ ộ ở
S n, quân Tr nh vào chi m Phú Xuân khi n Nguy n Phúc Ánh ph i tr n vào Nam. Tơ ị ế ế ễ ả ố ừ
đó ông bôn t u gian nan, tìm đ m i cách chiêu t p l c l ng đ giành l i v ngẩ ủ ọ ậ ự ượ ể ạ ươ
quy n cho h Nguy n. ề ọ ễ
Năm 1792, vua Quang Trung m t, quân Tây S n ngày càng y u và quân Nguy n ngàyấ ơ ế ễ
càng l n m nh. Năm 1801, quân Nguy n do Nguy n Phúc Ánh ch huy đã đánh chi mớ ạ ễ ễ ỉ ế
Quy Nh n và chi m Thu n Hóa. ơ ế ậ
Ngày 1-2-1802, Nguy n Phúc Ánh lên ngôi Hoàng đ Phú Xuân, l y niên hi u là Giaễ ế ở ấ ệ
Long, chính th c l p nên tri u đ i nhà Nguy n. Tháng 3 năm 1804, vua Gia Long đ iứ ậ ề ạ ễ ổ
qu c hi u n c ta là Vi t Nam . ố ệ ướ ệ
Gia Long làm vua đ c 18 năm (1802-1819), m t vào ngày 19 tháng Ch p năm Kượ ấ ạ ỷ
Mão (ngày 3 tháng 2 năm 1820), h ng th 58 tu i. Sau khi m t, bài v vua Gia Longưở ọ ổ ấ ị
đ c đ a vào th Th Mi u và có Mi u hi u là Th T Cao Hoàng đ . ượ ư ờ ở ế ế ế ệ ế ổ ế
Vua Gia Long có 31 ng i con (13 con trai và 18 con gái) ườ
2. Vua Minh M ng (1820-1840)ạ
Vua Minh M ng tên là Nguy n Phúc Đ m, còn có tên là Ki u, conạ ễ ả ể
th 4 c a vua Gia Long và bà Nguy n Th Đang (Thu n Thiên Cao Hoàng h u). Ôngứ ủ ễ ị ậ ậ
sinh ngày 23 tháng 4 năm Tân H i (25-5-1871) t i làng Tân L c, t nh Gia Đ nh. ợ ạ ộ ỉ ị
Vua Minh M ng lên ngôi vào tháng Giêng năm Canh Thìn (1820), làm vua đ c 21 nămạ ượ
(1820-1840). Trong th i gian ngôi, nhà vua đã có nhi u c i cách quan tr ng: cho bờ ở ề ả ọ ỏ
các dinh và tr n mà thành l p các t nh (c n c đ c chia làm 31 t nh); đ nh l i quanấ ậ ỉ ả ướ ượ ỉ ị ạ
ch , đ t m c l ng b ng c a các quan tùy theo ng ch tr t; th ng nh t vi c đo l ngế ặ ứ ươ ổ ủ ạ ậ ố ấ ệ ườ
và th ng nh t y ph c; khuy n khích dân khai hoang l p p, s a sang h th ng giaoố ấ ụ ế ậ ấ ử ệ ố
thông, l p nhà D ng t các t nh đ giúp đ nh ng ng i nghèo kh , tàn t t, già cậ ưỡ ế ở ỉ ể ỡ ữ ườ ổ ậ ả
không n i n ng t a... ơ ươ ự
Đ cao Nho h c và khuy n khích nhân tài ra giúp n c là m t trong nh ng vi c r tề ọ ế ướ ộ ữ ệ ấ
đ c vua Minh M ng chú tr ng. Nhà vua cho l p Qu c T Giám, m thêm kỳ thi H iượ ạ ọ ậ ố ử ở ộ
và thi Đình (th i Gia Long ch có thi H ng). ờ ỉ ươ
Lãnh th Vi t Nam d i th i Minh M ng đ c m r ng nh t trong l ch s và Vi tổ ệ ướ ờ ạ ượ ở ộ ấ ị ử ệ
Nam th c s tr thành m t qu c gia hùng m nh. Vì v y vào năm 1838, vua Minhự ự ở ộ ố ạ ậ
M ng cho đ i tên n c ta là Đ i Nam. ạ ổ ướ ạ
Vua Minh M ng m t ngày 28 tháng Ch p năm Canh Tý (20-1-1841), h ng th đ cạ ấ ạ ưở ọ ượ
50 tu i. Sau khi m t, bài v vua Minh M ng đ c đ a vào th Th Mi u v i Mi uổ ấ ị ạ ượ ư ờ ở ế ế ớ ế
hi u Thánh T Nhân Hoàng đ . ệ ổ ế
Vua Minh M ng có 142 ng i con (74 con trai, 68 con gái) ạ ườ
3. Vua Thi u Tr (1841-1847)ệ ị
Vua Thi u Tr có tên là Nguy n Phúc Miên Tông, ngoài ra còn có tên là Tuy n vàệ ị ễ ề
Dung. Ông là con tr ng c a vua Minh M ng và bà H Th Hoa (Tá Thiên Nhân Hoàngưở ủ ạ ồ ị
h u), sinh ngày 11 tháng 5 năm Đinh Mão (16-6-1807) t i p Xuân L c, phía Đôngậ ạ ấ ộ
Kinh Thành Hu . ế
Vua Thi u Tr lên ngôi ngày 20 tháng Giêng năm Tân S u (11-2-1841), làm vua đ c 7ệ ị ử ượ
năm (1841-1847), m t ngày 27 tháng 9 năm Đinh Mùi (4-10-1847), h ng th 41 tu i.ấ ưở ọ ổ
Sau khi m t, bài v nhà vua đ c đ a vào th trong Th Mi u và có Mi u hi u Hi nấ ị ượ ư ờ ế ế ế ệ ế
T Ch ng Hoàng đ . ổ ươ ế
Vua Thi u Tr có 64 ng i con (29 trai, 35 gái). ệ ị ườ
4. Vua T Đ c (1848-1883)ự ứ
Vua T Đ c có tên là Nguy n Phúc H ng Nh m, ngoài ra còn có tênự ứ ễ ồ ậ
là Thì. Ông là con th 2 c a vua Thi u Tr và bà Ph m Th H ng (Hoàng h u T Dũ),ứ ủ ệ ị ạ ị ằ ậ ừ
sinh ngày 25 tháng 8 năm K S u (22-9-1829). ỷ ử
Vua T Đ c lên ngôi tháng 10 năm Đinh Mùi (1847), làm vua đ c 36 năm (1847-ự ứ ượ
1883), m t ngày 16 tháng 6 năm Quý Mùi (19-7-1883), h ng th 55 tu i. Sau khi m t,ấ ưở ọ ổ ấ
bài v nhà vua đ c đ a vào th trong Th Mi u và có Mi u hi u D c Tông Anhị ượ ư ờ ế ế ế ệ ự
Hoàng đ . ế
Vua T Đ c không con, ông nh n 3 ng i cháu g i b ng chú làm con nuôi là: Nguy nự ứ ậ ườ ọ ằ ễ
Phúc ng Chân (sau này là vua D c Đ c); Nguy n Phúc ng Đ ng (sau này là vuaƯ ụ ứ ễ Ư ườ
Đ ng Khánh); Nguy n Phúc ng Đăng (sau này là vua Ki n Phúc). ồ ễ Ư ế
5. Vua D c Đ c (1883, 3 ngày)ụ ứ
Vua D c Đ c tên là Nguy n Phúc ng Ái, là con th 2 c a Th y Thái V ng Nguy nụ ứ ễ Ư ứ ủ ụ ươ ễ
Phúc H ng Y và bà Tr n Th Nga. Ông sinh ngày 4 tháng 1 năm Quý S u (11-2-1853).ồ ầ ị ử
Năm 1869, lúc 17 tu i đ c vua T Đ c ch n làm con nuôi và đ i tên là ng Chân,ổ ượ ự ứ ọ ổ Ư
cho xây D c Đ c Đ ng đ và giao cho Hoàng Quý Phi Vũ Th Duyên (sau này làụ ứ ườ ể ở ị
L Thiên Anh Hoàng h u) trông coi, d y b o. ệ ậ ạ ả
Vua T Đ c m t đ di chi u truy n ngôi cho ng Chân, nh ng trong di chi u có đo nự ứ ấ ể ế ề Ư ư ế ạ
vi t: “... Nh ng vì có t t m t nên hành vi m ám s sau này thi u sáng su t, tính l iế ư ậ ở ắ ờ ợ ế ố ạ
hi u dâm cũng là đi u ch ng t t ch a ch c đã đ m đ ng đ c vi c l n. N c cóế ề ẳ ố ư ắ ả ươ ượ ệ ớ ướ
vua l n tu i là đi u may cho xã t c, n u b đi thì bi t làm sao đây.” ớ ổ ề ắ ế ỏ ế
Lúc làm l lên ngôi, ng Chân đã cho đ c l t đo n này nên 3 ngày sau hai Ph chínhễ Ư ọ ướ ạ ụ
Đ i th n là Tôn Th t Thuy t và Nguy n Văn T ng đã ph b D c Đ c theo l nhạ ầ ấ ế ễ ườ ế ỏ ụ ứ ệ
c a T Dũ Thái hoàng Thái h u (m vua T Đ c) và L Thiên Anh Hoàng h u (vủ ừ ậ ẹ ự ứ ệ ậ ợ
vua T Đ c). ự ứ
Làm vua đ c 3 ngày ch a k p đ t niên hi u (D c Đ c ch là tên g i n i ) thì ngượ ư ị ặ ệ ụ ứ ỉ ọ ơ ở Ư
Chân đã b ph b và giam vào ng c cho đ n khi m t. Ông m t ngày 6 tháng 9 nămị ế ỏ ụ ế ấ ấ
Giáp Thân (24-10-1884), th 32 tu i. ọ ổ
Đ n th i vua Thành Thái (con vua D c Đ c) vào năm 1892 đã truy tôn cha mình làế ờ ụ ứ
Cung Tôn Hu Hoàng đ . ệ ế
Vua D c Đ c có 19 con (11 con trai và 8 con gái). ụ ứ
6. Vua Hi p Hòa (1883, 4 tháng).ệ
Vua Hi p Hòa tên là Nguy n Phúc H ng D t, còn có tên là Thăng, con th 29 c a vuaệ ễ ồ ậ ứ ủ
Thi u Tr và bà Đoan T n Tr ng Th Thu n, sinh ngày 24 tháng 9 năm Đinh Mùi (1-ệ ị ầ ươ ị ậ
1-1847).
Vua D c Đ c b ph b , H ng D t đ c đ a lên ngai vàng vào ngày 30 tháng 7 nămụ ứ ị ế ỏ ồ ậ ượ ư
1883, l y niên hi u là Hi p Hòa. ấ ệ ệ
Do có ý thân Pháp, vua Hi p Hòa lên ngôi ch a đ c bao lâu thì b tri u đình Hu phệ ư ượ ị ề ế ế
b và bu c u ng thu c đ c t v n vào ngày 30 tháng 10 năm Quý Mùi (29-11-1883). ỏ ộ ố ố ộ ự ẫ
D i th i Thành Thái vào năm 1891, ông đ c truy phong là Văn Lãng Qu n v ng. ướ ờ ượ ậ ươ
Vua Hi p Hòa có 17 ng i con (11 trai, 6 gái). ệ ườ
7. Vua Ki n Phúc (1883-1884)ế
Vua Ki n Phúc tên là Nguy n Phúc ng Đăng, con th 3 c a Kiên Thái V ngế ễ Ư ứ ủ ươ
Nguy n Phúc H ng Cai và bà Bùi Th Thanh. ng Đăng sinh ngày 2 tháng Giêng nămễ ồ ị Ư
K T (12-2-1869). Năm 1870 lúc đ c 2 tu i, ng Đăng đ c vua T Đ c nh n làmỷ ỵ ượ ổ Ư ượ ự ứ ậ
con nuôi và giao cho bà H c Phi Nguy n Th H ng trông coi, d y b o. ọ ễ ị ươ ạ ả
Sau khi vua Hi p Hòa b ph tru t, vào ngày 2-12-1883, ng Đăng (15 tu i) đ c đ aệ ị ế ấ Ư ổ ượ ư
lên ngôi vua và đ t niên hi u là Ki n Phúc. Vua Ki n Phúc ngôi đ c 8 tháng thìặ ệ ế ế ở ượ
m t vào ngày 10 tháng 6 năm Giáp Thân (31-7-1884) lúc m i 16 tu i. ấ ớ ổ
Sau khi m t, bài v vua Ki n Phúc đ c đ a vào th trong Th Mi u và có Mi u hi uấ ị ế ượ ư ờ ế ế ế ệ
là Gi n Tông Ngh Hoàng đ . ả ị ế
8. Vua Hàm Nghi (1884-1885)*
Vua Hàm Nghi tên là Nguy n Phúc ng L ch, còn có tên là Minh.ễ Ư ị
Ông là con th 5 c a Kiên Thái V ng Nguy n Phúc H ng Cai và bà Phan Th Nhàn,ứ ủ ươ ễ ồ ị
sinh ngày 17 tháng 6 năm Tân Mùi (3-8-1871).
Sau khi vua Ki n Phúc m t, ngày 12 tháng 6 năm Giáp Thân (2-8-1884) ng L ch đ cế ấ Ư ị ượ
đ a lên ngôi vua, đ t niên hi u là Hàm Nghi lúc m i 14 tu i. ư ặ ệ ớ ổ
Binh bi n năm t D u (5-7-1885) x y ra, vua Hàm Nghi cùng qu n th n ra Tân S ,ế Ấ ậ ả ầ ầ ở
phát h ch C n V ng, phát đ ng phong trào kháng Pháp trên toàn qu c. Quân Phápị ầ ươ ộ ố
nhi u l n kêu g i nhà vua quay v nh ng th t b i. Ngày 30 tháng 10 năm 1888, tênề ầ ọ ề ư ấ ạ
Tr ng Quang Ng c (ng i h u c a vua) b Pháp mua chu c nên đem ng i b t vuaươ ọ ườ ầ ủ ị ộ ườ ắ
Hàm Nghi dâng cho Pháp.
Vua Hàm Nghi b quân Pháp b t đi đày Algérie vào ngày 13 tháng 1 năm 1889. Nhàị ắ ở
vua s ng đó cho đ n lúc m t (4-1-1943), th 72 tu i. ố ở ế ấ ọ ổ
Vua Hàm Nghi có 3 ng i con (1 trai, 2 gái).ườ
9. Vua Đ ng Khánh (1886-1888)ồ
Vua Đ ng Khánh tên là Nguy n Phúc ng Th , còn có tên là Đ ngồ ễ Ư ị ườ
và Bi n. Ông là con tr ng c a Kiên Thái V ng Nguy n Phúc H ng Cai và bà Bùiệ ưở ủ ươ ễ ồ
Th Thanh, sinh ngày 12 tháng Giêng năm Giáp Tý (19-2-1864). Năm 1865 lúc đ c 2ị ượ
tu i, ng Th đ c vua T Đ c nh n làm con nuôi và giao cho bà Thi n Phi Nguy nổ Ư ị ượ ự ứ ậ ệ ễ
Th C m chăm sóc, d y b o. ị ẩ ạ ả
Sau binh bi n năm 1885, vua Hàm Nghi b ngai vàng ra Tân S , tri u đình Hu th ngế ỏ ở ề ế ươ
l ng v i Pháp đ a ng Đ ng lên ngôi, đ t niên hi u là Đ ng Khánh. ượ ớ ư Ư ườ ặ ệ ồ
ngôi đ c 3 năm, vua Đ ng Khánh b nh và m t vào ngày 27 tháng 12 năm M u TíỞ ượ ồ ệ ấ ậ
(28-1-1889) lúc đ c 25 tu i. ượ ổ
Sau khi m t, bài v vua Đ ng Khánh đ c đ a vào th trong Th Mi u và có Mi uấ ị ồ ượ ư ờ ế ế ế
hi u là C nh Tông Thu n Hoàng đ . ệ ả ầ ế
Vua Đ ng Khánh có 10 ng i con (6 trai, 4 gái). ồ ườ
10.Vua Thành Thái (1889-1907)
Vua Thành Thái tên là Nguy n Phúc B u Lân, còn có tên là Chiêu,ễ ử
con th 7 c a vua D c Đ c và bà T Minh Hoàng h u (Phan Th Đi u), sinh ngày 22ứ ủ ụ ứ ừ ậ ị ể
tháng 2 năm K Mão (14-3-1879). ỷ
Vua Đ ng Khánh m t, tri u đình Hu đ c s đ ng ý c a Pháp đã đ a B u Lân lênồ ấ ề ế ượ ự ồ ủ ư ử
ngôi vào ngày 1 tháng 2 năm 1889 v i niên hi u là Thành Thái, lúc m i 10 tu i. ớ ệ ớ ổ
Vua Thành Thái là ng i có t t ng ti n b (c t tóc ng n, lái ô tô, xu ng máy) và cóườ ư ưở ế ộ ắ ắ ồ
t t ng ch ng Pháp. Vì v y, sau 19 năm ngôi, d i áp l c c a Pháp, tri u đìnhư ưở ố ậ ở ướ ự ủ ề
Hu l y c nhà vua m c b nh tâm th n và bu c ph i thoái v . Sau đó, ông b Pháp đ aế ấ ớ ắ ệ ầ ộ ả ị ị ư
đi an trí Vũng Tàu. Năm 1916, ông b Pháp đem đi đày đ o Réunion (Châu Phi). ở ị ở ả
Năm 1947, ông đ c tr v s ng Sài Gòn cho đ n khi m t. Ông m t ngày 9 tháng 3ượ ở ề ố ở ế ấ ấ
năm 1955, th 77 tu i. ọ ổ
Vua Thành Thái có 45 ng i con (19 trai, 26 gái). ườ
11. Vua Duy Tân (1907-1916)