1
BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ:
SINH LÝ HỌC:
GIẢI PHẪU - SINH LÝ TẠO MÁU
2
MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ:
Sau khi học xong chuyên đề “Sinh lý học: Giải phẫu - Sinh lý tạo
máu”, người học nắm được những kiến thức có liên quan như: Cơ quan
tạo máu; Cấu trúc của cơ quan tạo máu; Quá trình tạo máu; Chức năng
sinh lý của máu; Hình thái và chức năng của các tế bào máu; Hệ nhóm
máu người.
3
NỘI DUNG
1. CƠ QUAN TẠO MÁU
Cơ quan tạo máu bao gồm: tủy xương, tổ chức lymphô (lách, hạch,
tuyến ức) và tổ chức võng mô. Vị trí tạo máu thay đổi theo tuổi:
1.1. Trƣớc khi đẻ, tạo máu qua 3 giai đoạn:
1.1.1. Giai đoạn bào thai (khoảng 2 tháng đầu): chủ yếu tạo máu từ
nội mạc huyết quản trong những đảo Pander. Các hồng cầu non nguyên thủy
đều thuộc dòng megaloblast (đại hồng cầu).
1.1.2. Giai đoạn gan lách (từ tháng thứ 3): các hồng cầu non chủ yếu
được tạo ra từ gan, lách và đều thuộc dòng normoblaste (giống như hồng cầu
non ở người trưởng thành).
a) Sinh máu ở gan:
Từ tuần thứ 4 sinh máu ở gan, bắt đầu từ tế bào trung mô vạn năng chưa
biệt hoá. Các tế bào máu được tạo ra trong các bè gan, các khoang liên kết
xung quanh và trong các huyết quản. Gan sinh chủ yếu là hồng cầu, bạch cầu
hạt và có thể cả mẫu tiểu cầu, chưa sinh lymphô và mônô. Cao điểm sinh máu
ở gan là vào tháng thứ 4 của thai kỳ, sau đó giảm dần.
b) Sinh máu ở lách:
Từ tuần thứ 10 của thai, lách bắt đầu sinh máu và sinh chủ yếu là hồng
cầu rồi bạch cầu hạt, đến tuần thứ 23 sinh lymphô. Đến tháng thứ 5 chỉ sinh
lymphô.
Từ tháng thứ 5 trở đi lách, gan hết chức năng tạo hồng cầu, từ đây cho
đến trưởng thành tủy là cơ quan duy nhất sinh hồng cầu, bạch cầu hạt và mẫu
tiểu cầu (trừ trường hợp bệnh lý tạo máu ngoài tủy) ví dụ: bệnh lách to sinh
tủy.
4
1.1.3. Giai đoạn tủy: từ tháng thứ 5 gan lách hết chức năng tạo hồng
cầu, và từ đây cho đến trưởng thành tủy xương là cơ quan duy nhất tạo hồng
cầu (trừ trường hợp bệnh lý tạo máu ngoại tủy).
1.2. Sau khi đẻ: vị trí tạo máu nằm ở trong 3 tổ chức:
- Tủy xương (tủy đỏ) tạo hồng cầu, bạch cầu hạt và tiểu cầu, như-ng
cũng tham gia tạo những tế bào lymphô gốc tủy.
- Tổ chức lymphô như: tuyến ức, hạch, lách, mảng Payer tham gia tạo
và trưởng thành các tế bào lymphô.
- Tổ chức võng (ở lách, tủy xương là chính) tạo các tế bào mônô.
Tuy nhiên, trong đời sống, tầm quan trọng của các tổ chức tạo máu đó
cũng thay đổi: ở trẻ em tủy xương và tổ chức lymphô rất phát triển và hoạt
động mạnh, ở tuổi trưởng thành tủy tạo máu (tủy đỏ) giảm thể tích, tuyến ức
teo đi.
2. CẤU TRÚC CỦA CƠ QUAN TẠO MÁU
2.1. Tủy xƣơng
Tủy xương sinh ra hồng cầu, bạch cầu hạt và tiểu cầu. Ở trẻ mới sinh,
tủy đỏ chiếm hầu hết tủy xương của toàn bộ hệ thống xương của cơ thể.
Nhưng dần dần tủy đỏ thu hẹp lại chuyển phần lớn thành tủy vàng (tủy mỡ).
Từ tuổi 18 tủy hoạt động khu trú lại ở các xương sống, sườn, xương sọ,
xương chậu và đầu trên các xương đùi, xương cánh tay.
Tủy hoạt động trong những khoảng trống của tổ chức xương xốp, tổ
chức thành những đảo tạo máu được bao quanh bởi các xoang mạch và giới
hạn bởi các tế bào liên võng nội mạc. Các đảo tạo máu được tạo thành từ hai
loại tế bào chính:
- Các tế bào tạo máu: chiếm hơn 95%. Các tế bào non ở ngoại vi, các tế
bào trưởng thành hơn nằm ở giữa.
5
- Các tế bào đệm, bao gồm: các tế bào liên võng nội mạc, nguyên bào
sợi, tế bào mỡ, đại thực bào.
Tổ chức tủy được nuôi dưỡng bởi những động mạch nhỏ phát sinh ra từ
các động mạch nuôi của xương. Từ các động mạch nhỏ ấy tạo ra một hệ
thống mao quản đổ vào các xoang mạch mà thành là các tế bào nội mạc tựa
lên một màng nền.
2.2. Cơ quan lympho
Cơ quan lymphô nằm rải rác khắp cơ thể, chiếm khoảng 1% trọng
lượng cơ thể, hợp thành những khu khác nhau không cùng một chức năng
sinh lý. Về phương diện chức phận có thể chia thành 3 khu: khu tủy, cơ quan
lymphô trung ương và cơ quan lymphô ngoại vi.
- Lymphô ở tủy xương: tủy xương sinh ra các lymphô nguyên thuỷ.
- Cơ quan lymphô trung ương: tuyến ức có nhiều tiểu thùy, được chia ra
vùng vỏ và tủy, ở giữa có một trục gồm các tổ chức liên kết và huyết quản,
các tế bào tương tự như lymphocyte nhỏ gọi là thymocyte. Các thymocyte đặc
biệt nhiều ở vùng vỏ. Tuyến ức thoái biến dần từ lúc sinh ra tới lúc già nhưng
vẫn luôn tồn tại một số múi chức phận.
- Cơ quan lymphô ngoại vi: gồm các hạch lymphô, lách, các tổ chức
lymphô ở ống tiêu hoá, họng... cấu tạo của các hạch lymphô cũng có một
vùng vỏ và tủy. Các tế bào lymphô được sinh sản chủ yếu ở các nang lymphô
với trung tâm mầm ở giữa.
3. QUÁ TRÌNH TẠO MÁU
Có nhiều lý thuyết về nguồn gốc tế bào máu, nhưng có hai thuyết sinh
máu chính được đề cập nhiều hơn cả là:
- Thuyết nhiều nguồn: một số tác giả cho rằng: nguồn gốc tế bào máu là
do từ hai, ba hoặc nhiều loại tế bào khác nhau sinh ra.