1
HỌC VIỆN CÔNG NGHỆ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG
KHOA TÀI CHÍNH KẾ TOÁN
BÀI GIẢNG
ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TÀI CHÍNH
PGS. TS. Đặng Thị Việt Đức
ThS. Trần Quốc Khánh
Hà Nội, tháng 12/2023
2
LỜI MỞ ĐẦU
Đổi mới sáng tạo tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát
triển và sự thay đổi tích cực trong lĩnh vực tài chính. Đổi mới sáng tạo tài chính tăng
cường hiệu quả tài chính thông qua quản lý rủi ro tốt hơn, tối ưu hóa quy trình tài
chính; khuyến khích sự đa dạng tài chính thông qua các kênh tài chính truyền thống và
phi truyền thống; nâng cao khả năng tài trợ cộng động và doanh nghiệp nhỏ; hỗ trợ
phát triển bền vững thông qua đầu tư xanh; và gần đây đổi mới sáng tạo tài chính gắn
với phát triển công nghệ tài chính (Fintech).
Đổi mới trong công nghệ tài chính đang biến đổi cách quản lý và sử dụng dịch
vụ tài chính. Các dịch vụ tài chính mới gắn với công nghệ tài chính gồm thanh toán
điện tử (ví điện tử, thanh toán di động, tiền kỹ thuật số và tiền ảo), tài chính phân
quyền (công nghệ blockchain, hợp đồng thông minh), dịch vụ tài chính trực tuyến (tư
vấn đầu tư tự động, cho vay ngang hàng), bảo mật và xác thực, tài chính xã hội
(crowdfunding) và phân tích dữ liệu phục vụ các dịch vụ tài chính thông qua công
nghệ trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn.
Theo sự phát triển của các đổi mới tài chính, bài giảng Đổi mới sáng tạo tài
chính của Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cung cấp những kiến thức cơ
bản về bản chất, cách phát hiện và xây dựng chiến lược đổi mới, cách thực hiện hoạt
động đổi mới trong doanh nghiệp nói chung và trong các doanh nghiệp, định chế tài
chính nói riêng. Các nội dung chính của bài giảng gồm: Đổi mới và các mô hình đổi
mới; mối quan hệ giữa tài sản, năng lực hoạt động, tri thức và đổi mới; nguồn gốc đổi
mới và chuyển giao đổi mới; xác định tiềm năng đổi mới; mô hình điểm lợi nhuận;
chiến lược đổi mới; đổi mới trong lĩnh vực tài chính; công nghệ tài chính; các yếu tố
đổi mới của công nghệ tài chính; và một số điển hình đổi mới công nghệ tài chính.
Thông qua bài giảng, sinh viên và người đọc được tiếp cận với những kiến thức cơ bản
về bản chất, cách phát hiện và xây dựng chiến lược đổi mới trong các doanh nghiệp
nói chung, đổi mới trong lĩnh vực tài chính và công nghệ tài chính nói riêng.
Bài giảng gồm 10 chương, được biên soạn bởi PGS. TS. Đặng Thị Việt Đức
(chương 1, 2, 3, 7, 8, 9) và ThS. Trần Quốc Khánh (chương 4, 5, 6, 10). Vì lĩnh vực
đổi mới sáng tạo trong tài chính là vấn đề ít được nghiên cứu hơn đổi mới sáng tạo
trong lĩnh vực sản xuất nên các tác giả cũng gặp những khó khăn nhất định trong quá
trình biên soạn bài giảng, vì vậy các hạn chế là khó tránh khỏi. Các tác giả trân trọng
mọi góp ý của các độc giả để cuốn bài giảng được hoàn thiện hơn trong lần cải tiến
tiếp theo. Mọi góp ý xin gửi về ducdtv@ptit.edu.vn. Xin trân trọng cám ơn!
Tập thể tác giả
3
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ...................................................................................................... 2
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ............................................................................... 9
DANH MỤC BẢNG ..........................................................................................11
DANH MỤC HÌNH ...........................................................................................12
CHƯƠNG 1. ĐỔI MỚI VÀ CÁC MÔ HÌNH ĐỔI MỚI ................................14
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 1 .................................................................................14
1.1 Khái niệm đổi mới .................................................................................14
1.2 Các chủ thể đổi mới ...............................................................................15
1.3 Các mô hình đổi mới tĩnh ......................................................................16
1.3.1 Mô hình đổi mới tuần tự và đổi mới đột phá ..................................16
1.3.2 Mô hình Abernathy – Clark ............................................................19
1.3.3 Mô hình Henderson – Clark ............................................................20
1.3.4 Mô hình thay đổi công nghệ đột phá ..............................................21
1.3.5 Mô hình chuỗi giá trị gia tăng của đổi mới .....................................23
1.3.6 Mô hình vai trò chỉ đạo chiến lược .................................................24
1.3.7 Ma trận quen thuộc .........................................................................25
1.3.8 Đặc điểm chung của các mô hình đổi mới tĩnh ...............................30
1.4 Các mô hình đổi mới động.....................................................................33
1.4.1 Mô hình đổi mới động của Utterback-Abernathy ...........................33
1.4.2 Mô hình vòng đời công nghệ của Tushman – Rosenkopf ..............34
1.4.3 Đường cong S .................................................................................36
1.4.4 Đặc điểm chung của các mô hình động ..........................................37
1.5 Các yếu tố của quá trình đổi mới: Mô hình hợp nhất ............................40
CÂU HỎI CHƯƠNG 1 ..................................................................................43
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 1 .........................................................44
CHƯƠNG 2. TÀI SẢN, NĂNG LỰC HOẠT ĐỘNG, TRI THỨC VÀ ĐỔI
MỚI ...................................................................................................45
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 2 .................................................................................45
4
2.1 Sản phẩm chi phí thấp và sản phẩm khác biệt .......................................45
2.2 Cấu hình giá trị ......................................................................................47
2.2.1 Chuỗi giá trị ....................................................................................47
2.2.2 Mạng giá trị .....................................................................................48
2.2.3 Trung tâm giá trị .............................................................................48
2.3 Tài sản và năng lực hoạt động ...............................................................49
2.3.1 Tài sản .............................................................................................50
2.3.2 Năng lực hoạt động .........................................................................52
2.3.3 Mối quan hệ giữa lợi nhuận, năng lực hoạt động và tài sản ...........55
2.4 Tri thức ...................................................................................................57
2.5 Cơ sở tạo ra sự khác biệt về năng lực ....................................................58
2.6 Nguồn gốc tài sản và năng lực hoạt động ..............................................60
2.7 Đổi mới và năng lực hoạt động ..............................................................62
CÂU HỎI CHƯƠNG 2 ..................................................................................64
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 2 .........................................................64
CHƯƠNG 3. NGUỒN GỐC ĐỔI MỚI VÀ CHUYỂN GIAO ĐỔI MỚI ......65
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 3 .................................................................................65
3.1 Nguồn gốc đổi mới ................................................................................65
3.1.1 Nguồn gốc đổi mới theo chức năng ................................................65
3.1.2 Nguồn gốc đổi mới theo hoàn cảnh ................................................70
3.2 Chuyển giao đổi mới ..............................................................................71
3.2.1 Chuyển giao đổi mới giữa các bộ phận chức năng và các tổ chức .72
3.2.2 Chuyển giao giữa các quốc gia .......................................................75
3.2.3 Khắc phục những khó khăn trong quá trình chuyển giao đổi mới ..78
3.3 Mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ .............................................81
CÂU HỎI CHƯƠNG 3 ..................................................................................83
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 3 .........................................................83
CHƯƠNG 4. XÁC ĐỊNH TIỀM NĂNG ĐỔI MỚI ........................................84
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 4 .................................................................................84
5
4.1 TIỀM NĂNG CỦA ĐỔI MỚI ...............................................................84
4.2 THU THẬP VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN .................................................89
4.3 MỘT SỐ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH NHẬN DIỆN
TIỀM NĂNG CỦA ĐỔI MỚI ..................................................................................90
4.3.1 Chiến lược đổi mới, cơ cấu tổ chức, các hệ thống, con người ........93
4.3.2 Môi trường hoạt động ...................................................................103
4.3.3 Thay đổi công nghệ .......................................................................105
CÂU HỎI CHƯƠNG 4 ....................................................................................106
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 4 ...........................................................106
CHƯƠNG 5. MÔ HÌNH ĐIỂM LỢI NHUẬN .............................................108
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 5 ...............................................................................108
5.1 PHÂN TÍCH NGÀNH .........................................................................108
5.2 NĂNG LỰC DOANH NGHIỆP .........................................................109
5.3 MÔ HÌNH ĐIỂM LỢI NHUẬN ..........................................................110
5.3.1 Giai đoạn động ..............................................................................113
5.3.2 Giai đoạn chuyển tiếp ...................................................................115
5.3.3 Giai đoạn cạnh tranh độc quyền nhóm .........................................116
5.3.4 Các gián đoạn ................................................................................119
5.3.5 Một số lưu ý khi áp dụng mô hình điểm lợi nhuận .......................120
CÂU HỎI CHƯƠNG 5 ....................................................................................121
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 5 ...........................................................121
CHƯƠNG 6. CHIẾN LƯỢC ĐỔI MỚI ........................................................123
GIỚI THIỆU CHƯƠNG 6 ...............................................................................123
6.1 CHIẾN LƯỢC ĐỐI VỚI MÔI TRƯỜNG KINH DOANH ................123
6.2 ĐỐI TÁC ĐỔI MỚI ............................................................................130
6.2.1 Các đối tác .....................................................................................131
6.2.2 Cạnh tranh và hợp tác ...................................................................135
6.2.3 Doanh nghiệp lớn hay các start-up; đổi mới tuần tự hay đổi mới đột
phá .......................................................................................................139