BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
TS. Phạm Hải Hưng
Ths. Vũ Thị Hồng Nết
BÀI GIẢNG
NGHIỆP VỤ BẢO HIỂM XÃ HỘI
HÀ NỘI, 2026
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BHXH ........................................ 1
1.1. Khái niệm và phân loại BHXH ............................................................... 1
1.1.1. Khái niệm ............................................................................................... 1
1.1.2. Phân loại BHXH .................................................................................... 1
1.2. Vai trò và đặc trưng cơ bản của BHXH................................................. 6
1.2.1. Vai trò của BHXH ................................................................................. 6
1.2.2. Đặc trưng cơ bản của BHXH ............................................................. 11
1.3. Nội dung cơ bản của BHXH .................................................................. 14
1.3.1. Đối tượng tham gia BHXH ................................................................. 14
1.3.2. Nguồn hình thành và sử dụng quỹ BHXH........................................ 19
1.3.3. Tỷ lệ đóng bảo hiểm xã hội .................................................................. 22
1.4. Tổ chức thực hiện BHXH ...................................................................... 25
1.4.1. Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội ..................................................... 25
1.4.2. Cơ quan bảo hiểm xã hội .................................................................... 27
1.4.2. Nhiệm vụ và quyền hạn ...................................................................... 27
1.4.3. Cơ cấu tổ chức ..................................................................................... 34
CHƯƠNG 2: BẢO HIỂM ỐM ĐAU ........................................................... 38
2.1. Khái niệm và ý nghĩa của bảo hiểm ốm đau ........................................ 38
2.1.1. Khái niệm ............................................................................................. 38
2.1.2. Ý nghĩa ................................................................................................. 38
2.2. Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của bảo hiểm ốm đau ........ 39
2.3. Nội dung của bảo hiểm ốm đau............................................................. 40
2.3.1. Đối tượng .............................................................................................. 40
2.3.2. Chế độ đối với NLĐ bị ốm đau, tai nạn rủi ro ................................. 41
2.3.3. Chế độ đối với người chăm sóc con ốm ............................................. 44
2.4. Chế độ dưỡng sức phục hồi sức khỏe ................................................... 44
CHƯƠNG 3: BẢO HIỂM THAI SẢN ........................................................ 47
3.1. Khái niệm và ý nghĩa của bảo hiểm thai sản ....................................... 47
3.1.1. Khái niệm ............................................................................................. 47
3.1.2. Ý nghĩa ................................................................................................. 48
3.2. Sơ lược sự hình thành và phát triển bảo hiểm thai sản ...................... 48
3.3. Nội dung của chế độ thai sản ................................................................. 49
3.3.1. Đối tượng áp dụng chế độ thai sản ..................................................... 49
3.3.2. Điều kiện hưởng chế độ thai sản. ....................................................... 51
3.3.3. Thời gian nghỉ hưởng chế độ thai sản ............................................... 52
3.4. Mức hưởng chế độ thai sản và cách tính ............................................. 59
3.4.1 Trợ cấp thai sản .................................................................................... 59
3.4.2 Trợ cấp một lần .................................................................................... 61
3.5. Chế độ dưỡng sức, phục hồi sức khoẻ sau thai sản. ............................ 62
CHƯƠNG 4: BẢO HIỂM TAI NẠN LAO ĐỘNG VÀ BỆNH NGHỀ
NGHIỆP ......................................................................................................... 67
4.1. Khái niệm và ý nghĩa của bảo hiểm TNLĐ-BNN ............................... 67
4.1.1. Khái niệm ............................................................................................. 67
4.1.2. Ý nghĩa ................................................................................................. 71
4.2. Sơ lược sự hình thành và phát triển bảo hiểm TNLĐ-BNN .............. 72
4.3. Trách nhiệm của NSDLĐ khi xảy ra TNLĐ ....................................... 76
4.4. Nội dung của chế độ TNLĐ – BNN ...................................................... 80
4.4.1 Đối tượng tham gia và hưởng bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh
nghề nghiệp .................................................................................................... 81
4.4.2. Điều kiện hưởng bảo hiểm TNLĐ – BNN ......................................... 83
4.4.3. Thời gian, tiền lương tháng làm căn cứ tính hưởng chế độ tai nạn
lao động, bệnh nghề nghiệp .......................................................................... 84
4.4.4. Chế độ đối với người bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp .......... 87
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BHXH
Mục tiêu chương:
- Hiểu và trình bày được khái niệm bảo hiểm xã hội theo chuẩn quốc tế và
pháp luật Việt Nam.
- Phân biệt được các loại hình BHXH
- Phân tích được vai trò của BHXH đối với người lao động, người sử dụng
lao động và xã hội.
- Nhận diện và giải thích các đặc trưng cơ bản của BHXH
- Xác định được đối tượng tham gia BHXH theo quy định hiện hành.
- Trình bày được nguồn hình thành và nguyên tắc sử dụng quỹ BHXH.
- Hiểu và vận dụng được tỷ lệ đóng BHXH đối với các nhóm đối tượng.
1.1. Khái niệm và phân loại BHXH
1.1.1. Khái niệm
Theo tổ chức Lao động quốc tế ILO, “BHXH là sự bảo vệ của cộng đồng
xã hội với các thành viên của mình thông qua sự huy động các nguồn đóng góp
vào quỹ BHXH để trợ cấp trong các trường hợp ốm đau, tai nạn, thương tật, già
yếu, thất nghiệp đồng thời chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con để
ổn định đời sống của các thành và bảo đảm an toàn xã hội”.
Trong Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khái niệm về BHXH là: “Bảo hiểm xã
hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia
bảo hiểm xã hội khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn
lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ
bảo hiểm xã hội hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm”.
1.1.2. Phân loại BHXH
Cách phân loại BHXH theo loại hình BHXH: Giúp xác định đối tượng
tham gia và điều kiện tổ chức, mở rộng các loại hình BHXH một cách hợp lý.
Để đáp ứng nhu cầu của mọi người lao động, trước khi thực hiện BHXH đối với
mọi người lao động, các quốc gia thường quy định hai hình thức tham gia
BHXH, đó là hình thức bắt buộc và hình thức tự nguyện.
2
a. BHXH bắt buộc
Là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử
dụng lao động phải tham gia bắt buộc theo quy định của pháp luật. Hầu hết các
chương trình BHXH ở các quốc gia được thực hiện dưới hình thức bắt buộc để
dễ dàng hơn trong việc tái phân phối thu nhập cho một hoặc một số nhóm nhất
định, đồng thời làm giảm lựa chọn bất lợi. Đặc điểm cơ bản của loại hình BHXH
bắt buộc bao gồm:
- Về đối tượng tham gia BHXH bắt buộc: bao gồm người lao động và
người sử dụng lao động. Mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao
động được xác lập thể hiện qua hợp đồng lao động. Phạm vi của BHXH bắt
buộc mở rộng đến đối tượng nào phụ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội từng
thời kỳ, khả năng quản lý rủi ro và khả năng của ngân sách Nhà nước từng nước.
Thông thường, đối tượng tham gia BHXH được mở rộng dần bằng cách nới lỏng
điều kiện về hợp đồng lao động, độ tuổi, ngành nghề, khu vực, quy mô đơn vị sử
dụng lao động…
- Về trách nhiệm đóng góp quỹ BHXH bắt buộc: do cả hai đối tượng
người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng. Trong đó, người lao động
đóng bằng một tỷ lệ phần trăm theo quy định trên mức tiền lương, tiền công
hàng tháng, người sử dụng lao động đóng bằng tỷ lệ phần trăm trên tổng quỹ
lương tháng của những người thuộc diện tham gia BHXH tại đơn vị. Thông
thường, cơ cấu tiền lương làm căn cứ đóng BHXH cũng như tỷ lệ phần trăm
đóng được quy định bằng pháp luật trong từng giai đoạn cho phù hợp với khả
năng đóng góp của các bên, khả năng cân đối của quỹ BHXH và khả năng của
nền kinh tế.
- Về phạm vi các chế độ BHXH bắt buộc: Mặc dù theo khuyến cáo của
ILO có 9 chế độ BHXH, nhưng các quốc gia tùy thuộc vào điều kiện kinh tế- xã
hội, nhu cầu, khả năng tham gia của người lao động, người sử dụng lao động
cũng như khả năng quản lý của nhà nước và cơ quan tổ chức thực hiện để xác
định thứ tự ưu tiên trong việc thực hiện các chế độ BHXH bắt buộc. Tương tự
việc mở rộng phạm vi đối tượng tham gia BHXH, việc mở rộng phạm vi các chế