Bài giảng Pháp luật đại cương: Chương 2 - Hoàng Đắc Qúy

Việc nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật đóng vai trò nền tảng trong việc hiểu rõ cơ cấu và chức năng của một xã hội hiện đại. Đặc biệt, đối với một quốc gia theo định hướng xã hội chủ nghĩa như Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc nắm vững các nguyên tắc cốt lõi của pháp luật là thiết yếu để đảm bảo sự ổn định, phát triển và công bằng xã hội. Chương này đặt mục tiêu trình bày một cách có hệ thống về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm cũng như các hình thức và hệ thống của pháp luật, qua đó cung cấp cái nhìn toàn diện về vai trò điều tiết của nó trong các mối quan hệ xã hội. Nền tảng kiến thức này không chỉ là kim chỉ nam cho các nhà làm luật mà còn cho mọi công dân trong việc thượng tôn pháp luật.

Sinh viên luật, nghiên cứu sinh, giảng viên các ngành luật và khoa học xã hội, cán bộ công chức trong các cơ quan nhà nước, và những người quan tâm đến hệ thống pháp luật Việt Nam.

Chương này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về những vấn đề lý luận cơ bản của pháp luật, tập trung vào bối cảnh của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Phần đầu tiên đi sâu phân tích nguồn gốc của pháp luật, làm rõ sự hình thành của nó từ cơ sở kinh tế và xã hội, nhấn mạnh cả tính khách quan và chủ quan trong quá trình ra đời. Tiếp theo, bản chất của pháp luật được xem xét qua hai khía cạnh chính: tính giai cấp và tính xã hội, cho thấy pháp luật vừa phản ánh ý chí của giai cấp cầm quyền, vừa phục vụ lợi ích chung của xã hội. Các đặc điểm nổi bật của pháp luật cũng được trình bày chi tiết, bao gồm tính quyền lực nhà nước, tính hệ thống, tính bắt buộc chung và tính quy phạm phổ biến, những yếu tố tạo nên hiệu lực và hiệu quả của các quy tắc pháp lý. Ngoài ra, chương còn khám phá mối quan hệ phức tạp giữa pháp luật với các hiện tượng xã hội khác như kinh tế, đạo đức, chính trị và vai trò của Nhà nước trong việc ban hành và thực thi pháp luật. Về hình thức, tài liệu giải thích các loại hình thức pháp luật phổ biến như tập quán pháp, tiền lệ pháp và đặc biệt là văn bản quy phạm pháp luật – với định nghĩa và các đặc điểm cốt lõi như tính do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành, chứa đựng quy tắc xử sự chung, được áp dụng lặp đi lặp lại và đảm bảo thực hiện bởi Nhà nước. Cuối cùng, khái niệm về hệ thống pháp luật được làm rõ, bao gồm định nghĩa một chỉnh thể thống nhất các hiện tượng pháp luật, các đặc điểm như tính ổn định tương đối và sự liên kết chặt chẽ giữa các thành tố, cùng với các cách phân loại hệ thống pháp luật (quốc gia, nguồn, nhóm quốc gia, quốc tế). Những nội dung này tạo nên một bức tranh toàn diện về khuôn khổ pháp lý và vai trò điều tiết của nó trong đời sống.