Báo cáo khoa học
Thực trạng chăn nuôi ba ba tại
xã Hồng Lạc huyện Thanh Hà tỉnh Hải Dương
T¹p chÝ KHKT N«ng nghiªp, TËp 2, sè3/2004
thùc tr¹ng ch¨n nu«i ba ba t¹i
x· Hång L¹c huyÖn Thanh Hµ tØnh H¶i D−¬ng
The current status of turtle production in Hong Lac commune, Thanh Ha district,
Hai Duong province
Ph¹m Kim §¨ng1
SUMMARY
A survey was carried out in Hai Duong province to identify the current status and
marketing chains of turtle production. Producers and medium collectors were directly
interviewed using questionnaires. Results showed that: (i) turtles had been raised since 1991; (ii)
there were 146 households raising turtles at the moment with a total area of 4570 m2. On the
average, each household had 1,47 ponds (equivalent to 313 m2); (iii) turtles were mostly sold via
middlemen (collectors). The majority of the produce was consumed domestically; (iv) the price
was quite stable for the last few years. Turtle production had certain contribution to poverty
reduction, hunger alleviation, income generation, and genetic conservation.
Keywords: Turtle, poverty reduction, income generation, genetic conservation
1. §Æt vÊn ®Ò1
Tõ xa x−a, ba ba ®· ®−îc coi lµ mãn ¨n
cao cÊp, lµ thùc phÈm quÝ ®Ó chÕ biÕn ®Æc s¶n
truyÒn thèng cña ViÖt Nam, Trung Quèc vµ
mét sè n−íc Ch©u ¸ kh¸c. NghÒ nu«i ba ba ë
mét sè n−íc ®· cã tõ l©u. NhËt B¶n b¾t ®Çu
nu«i tõ tr−íc thÕ chiÕn thø nhÊt, Trung Quèc,
§µi Loan ®· ph¸t triÓn m¹nh h¬n 30 n¨m nay
(V−¬ng KiÖn Hoa, DiÖp ChÝnh D−¬ng, 1998).
HiÖn t¹i, ba ba ®−îc coi lµ mét trong nh÷ng
thùc phÈm quÝ hiÕm, nªn thÞ tr−êng trong vµ
ngoµi n−íc ®Òu rÊt coi träng (§øc HiÖp,
1999).
Tõ nh÷ng n¨m 1970 ë n−íc ta do l¹m
dông sö dông c¸c lo¹i ho¸ chÊt trong s¶n xuÊt
n«ng nghiÖp vµ khai th¸c tù nhiªn qu¸ nhiÒu,
lµm mÊt c©n b»ng sinh th¸i nªn ba ba tù nhiªn
trë nªn hiÕm. Kho¶ng m−¬i l¨m n¨m trë l¹i
®©y nghÒ nu«i ba ba xuÊt hiÖn vµ b−íc ®Çu ®·
cã nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh (Bé Thuû s¶n,
1998).
1 Khoa Ch¨n nu«i -Thó y, Tr−êng §HNNI
§−îc sù tµi trî cña §¹i sø qu¸n Céng hoµ
Ph¸p, dù ¸n “FSD - Thanh Hµ” ®· hç trî kü
thuËt cho c¸c hé n«ng d©n víi c¸c môc ®Ých:
xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, tiÕn tíi gióp n«ng d©n
lµm giµu, b¶o vÖ c¸c lo¹i ®éng vËt quÝ hiÕm
cã nguy c¬ tuyÖt chñng, lËp l¹i c©n b»ng sinh
th¸i, gi¶m sù « nhiÔm m«i tr−êng ao nu«i
b»ng c¸ch thóc ®Èy nghÒ nu«i ba ba cã ®Þnh
h−íng. Do vËy viÖc ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ch¨n
nu«i ba ba t¹i x· Hång L¹c, huyÖn Thanh Hµ,
tØnh H¶i D−¬ng lµ hÕt søc quan träng vµ cÊp
thiÕt lµm c¬ së cho chiÕn l−îc ph¸t triÓn ch¨n
nu«i bÒn v÷ng.
2. Néi dung vµ ph−¬ng ph¸p
nghiªn cøu
2.1. Néi dung
- §iÒu tra thùc tr¹ng, qui m« ch¨n nu«i
ba ba qua c¸c n¨m ë x· Hång L¹c -
Thanh Hµ
- §iÒu tra vµ x¸c ®Þnh m¹ng l−íi tiªu
thô ba ba th−¬ng phÈm
- §¸nh gi¸ t×nh h×nh gi¸ c¶ qua c¸c giai
®o¹n
191
Thùc tr¹ng ch¨n nu«I ba ba t¹i x· hång L¹c...
2.2. Ph−¬ng ph¸p
- LËp phiÕu ®iÒu tra pháng vÊn tÊt c¶ c¸c
hé nu«i ba ba trªn ®Þa bµn x·, c¸c chñ thu
gom ba ba ®Ó thu thËp th«ng tin.
3. KÕt qu¶ vµ th¶o luËn
3.1. T×nh h×nh ph¸t triÓn ch¨n nu«i ba ba
trªn ®Þa bµn x· Hång L¹c huyÖn Thanh Hµ
Qua kÕt qu¶ ®iÒu tra chóng t«i cã thÓ
chia qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ch¨n nu«i ba ba trªn
®Þa bµn nghiªn cøu lµm 3 giai ®o¹n (b¶ng 1).
NghÒ nu«i ba ba t¹i x· Hång L¹c b¾t ®Çu xuÊt
hiÖn tõ n¨m 1991, ng−êi nu«i sím nhÊt lµ «ng
Lª V¨n §¹t xãm B¾c Th«n §¹i §iÒn. Sau khi
hé ®Çu tiªn thu ®−îc nh÷ng thµnh c«ng nhÊt
®Þnh, mét sè hé kh¸c ®· m¹nh d¹n ®Çu t−, kÕt
qu¶ sau 4 n¨m trªn ®Þa bµn cã 26 hé nu«i ba
ba. Giai ®o¹n tõ 1996 - 2000 do cã sù biÕn
®éng vÒ gi¸ ba ba th−¬ng phÈm nªn sè hé
nu«i t¨ng thªm kh«ng ®¸ng kÓ (37 hé), chñ
yÕu ph¸t triÓn nhanh vµo nöa cuèi n¨m 2000.
Nh−ng sang giai ®o¹n tõ n¨m 2001-2003 ph¸t
triÓn rÊt m¹nh (thªm 83 hé). §Õn nay tæng sè
hé nu«i ba ba t¹i x· Hång L¹c ®· lªn tíi 146
hé, nh−ng tËp trung chñ yÕu ë xãm B¾c th«n
§¹i §iÒn. §Æc biÖt, khi cã sù hç trî kü thuËt
cña dù ¸n sè hé nu«i ®· t¨ng lªn râ rÖt (tr−íc
khi cã t¸c ®éng cña dù ¸n chØ cã 87 hé, chØ
sau 5 th¸ng dù ¸n t¸c ®éng sè hé nu«i lµ 146).
3.2. HiÖn tr¹ng ch¨n nu«i ba ba trªn ®Þa
bµn x· Hång L¹c huyÖn Thanh Hµ
Qua sè liÖu ®iÒu tra cho thÊy: bªn c¹nh sù
t¨ng nhanh vÒ sè hé nu«i ba ba th× qui m«
B¶ng 1. T×nh h×nh ph¸t triÓn ch¨n nu«i ba ba giai ®o¹n tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2003 trªn ®Þa
bµn x· Hång L¹c - Thanh Hµ
Th«n
N¨m b¾t ®Çu nu«i
§¹i §iÒn
(hé)
§ång Hëi
(hé)
H¶i YÕn
(hé)
H¶i Hé
(hé)
Tæng
(hé)
1991 - 1995 23 2 1 26
1996 - 2000 29 7 1 37
2001 - 2003 69 11 2 1 83
Tæng 121 21 3 2 146
B¶ng 2. HiÖn tr¹ng ch¨n nu«i ba ba trªn ®Þa bµn x· Hång L¹c- Thanh Hµ
Th«n
C¸c chØ sè §¹i §iÒn §«ng Hëi H¶i Hé H¶i YÕn Tæng
Sè ao nu«i 170 35 6 3 214
Sè ao/ hé 1,40 1,67 2,00 1,50 1,47
DiÖn tÝch ao nu«i (m2) 35141 7290 2330 940 45701
DiÖn tÝch trung b×nh/hé (m2/hé) 290,42 347,14 776,67 470,00 313,02
Baba trªn 2 n¨m tuæi (con) 5040 740 0 0 5780
Baba tõ 1 ®Õn 2 n¨m tuæi (con) 18630 5080 1620 700 26030
Baba d−íi 1 n¨m tuæi (con) 21510 4200 400 0 26110
Baba sinh s¶n (con) 1473 50 40 0 1563
Sè con gièng në 4 th¸ng ®Çu n¨m 28050 0 1500 0 29550
192
Ph¹m Kim §¨ng
nu«i ba ba còng ngµy cµng ®−îc më réng
(b¶ng 2). Tæng sè ao nu«i ba ba trªn toµn x·
lµ 214 ao, trung b×nh 1,4 ao/hé. Tuy sè hé
nu«i ba ba ë c¸c th«n H¶i Hé, §ång Hëi vµ
H¶i YÕn Ýt nh−ng so víi th«n §¹i §iÒn, sè
ao/hé vµ diÖn tÝch trung b×nh ao nu«i/hé t−¬ng
øng c¸c th«n lµ: H¶i Hé (2 ao/hé; 777,67
m2/hé), §ång Hëi (1,67 ao/hé; 347,14 m2/hé);
H¶i YÕn (1,5 ao/hé; 470,00 m2/hé) cao h¬n so
víi th«n §¹i §iÒn (1,40 ao/hé; 290,42 m2/hé).
Tæng sè ba ba th−¬ng phÈm toµn x· trªn 2
n¨m tuæi lµ 5780 con, ba ba tõ 1 ®Õn 2 n¨m
tuæi lµ 26030 con vµ d−íi mét n¨m tuæi hiÖn
cã ®Õn thêi ®iÓm ®iÒu tra lµ 26110 con. CÇn
nãi thªm t¹i thêi ®iÓm ®iÒu tra (th¸ng 7 n¨m
2003) lµ lóc c¸c hé ®ang tiÕp tôc ®−a ba ba
gièng vµo nu«i nªn sè l−îng ba ba d−íi 1 n¨m
tuæi ®Õn cuèi n¨m sÏ cßn t¨ng m¹nh.
2003) lµ lóc c¸c hé ®ang tiÕp tôc ®−a ba ba
gièng vµo nu«i nªn sè l−îng ba ba d−íi 1 n¨m
tuæi ®Õn cuèi n¨m sÏ cßn t¨ng m¹nh.
Ba ba bè mÑ sinh s¶n trªn toµn x· lµ 1563
con, trong ®ã chñ yÕu tËp trung ë th«n §¹i
§iÒn (1473 con). Sè con gièng në 4 th¸ng ®Çu
vô lµ 29550.
Ba ba bè mÑ sinh s¶n trªn toµn x· lµ 1563
con, trong ®ã chñ yÕu tËp trung ë th«n §¹i
§iÒn (1473 con). Sè con gièng në 4 th¸ng ®Çu
vô lµ 29550.
Nh− vËy, cã thÓ thÊy ch¨n nu«i ba ba trªn Nh− vËy, cã thÓ thÊy ch¨n nu«i ba ba trªn
®Þa bµn x· Hång L¹c ®· ph¸t triÓn m¹nh c¶
vÒ qui m« vµ sè l−îng.
®Þa bµn x· Hång L¹c ®· ph¸t triÓn m¹nh c¶
vÒ qui m« vµ sè l−îng.
3.3. M¹ng l−íi tiªu thô ba ba th−¬ng phÈm
x· Hång L¹c – Thanh Hµ - H¶i D−¬ng
3.3. M¹ng l−íi tiªu thô ba ba th−¬ng phÈm
x· Hång L¹c – Thanh Hµ - H¶i D−¬ng
Ba ba th−¬ng phÈm cña x· Hång L¹c
®−îc tiªu thô trªn c¶ thÞ tr−êng néi ®Þa vµ thÞ
tr−êng Trung Quèc theo kªnh gi¸n tiÕp (s¬ ®å
1). §èi víi thÞ tr−êng Trung Quèc chñ yÕu
b»ng con ®−êng tiÓu ng¹ch. L−îng ba ba ®−îc
b¸n sang Trung Quèc tËp trung vµo nh÷ng
n¨m tõ 1991 ®Õn 1996. Sau ®ã gi¶m dÇn vµ
®Õn nay lµ rÊt Ýt.
Ba ba th−¬ng phÈm cña x· Hång L¹c
®−îc tiªu thô trªn c¶ thÞ tr−êng néi ®Þa vµ thÞ
tr−êng Trung Quèc theo kªnh gi¸n tiÕp (s¬ ®å
1). §èi víi thÞ tr−êng Trung Quèc chñ yÕu
b»ng con ®−êng tiÓu ng¹ch. L−îng ba ba ®−îc
b¸n sang Trung Quèc tËp trung vµo nh÷ng
n¨m tõ 1991 ®Õn 1996. Sau ®ã gi¶m dÇn vµ
®Õn nay lµ rÊt Ýt.
HiÖn nay thÞ tr−êng ba ba néi ®Þa chiÕm
−u thÕ, thÞ tr−êng Trung Quèc tuy ®· gi¶m rÊt
nhiÒu nh−ng s¶n phÈm ba ba x· Hång L¹c nãi
riªng vµ c¸c vïng l©n cËn nãi chung ch−a ®ñ
®Ó ®¸p øng nhu cÇu thÞ tr−êng trong n−íc.
§iÓn h×nh nh− n¨m nay mét sè chñ thu gom
ph¶i nhËp ba ba tõ §µi Loan vµo nh÷ng th¸ng
cao ®iÓm.
HiÖn nay thÞ tr−êng ba ba néi ®Þa chiÕm
−u thÕ, thÞ tr−êng Trung Quèc tuy ®· gi¶m rÊt
nhiÒu nh−ng s¶n phÈm ba ba x· Hång L¹c nãi
riªng vµ c¸c vïng l©n cËn nãi chung ch−a ®ñ
®Ó ®¸p øng nhu cÇu thÞ tr−êng trong n−íc.
§iÓn h×nh nh− n¨m nay mét sè chñ thu gom
ph¶i nhËp ba ba tõ §µi Loan vµo nh÷ng th¸ng
cao ®iÓm.
Hµ Néi
C¸c chñ thu gom
nhá lÎ tõ vïng
kh¸c ®Õn H¶i Phßng
Ba ba
Thanh Hµ Trung Quèc
Hai chñ thu gom
lín ë H¶i D−¬ng Qu¶ng Ninh
H¶i D−¬ng
S¬ ®å 1. M¹ng l−íi tiªu thô ba ba th−¬ng phÈm x· Hång L¹c - Thanh Hµ - H¶i D−¬ng
193
Thùc tr¹ng ch¨n nu«I ba ba t¹i x· hång L¹c...
ThÞ tr−êng Hµ Néi tiªu thô ba ba m¹nh
nhÊt, tiÕp theo lµ H¶i Phßng, Qu¶ng Ninh vµ
H¶i D−¬ng. §iÒu ®¸ng nãi ë ®©y lµ tiªu thô ba
ba chñ yÕu qua 2 chñ thu gom lín ë thµnh phè
H¶i D−¬ng sau ®ã ®−îc ph©n phèi ®Õn c¸c
thµnh phè lín. Do ®ã, nhiÒu khi cßn bÞ Ðp gi¸
vµ ®Æc biÖt lµ viÖc ph©n lo¹i ba ba ®Ó ®Þnh gi¸
chØ mang tÝnh chÊt t−¬ng ®èi nªn ng−êi ch¨n
nu«i bÞ thiÖt thßi lµ ®iÒu kh«ng tr¸nh khái.
3.4. T×nh h×nh biÕn ®éng gi¸ qua c¸c giai
®o¹n
VÒ gi¸ c¶, chóng t«i ph©n chia theo c¸c giai
®o¹n chÝnh vµ cã mét sè nhËn xÐt nh− sau:
* Giai ®o¹n tr−íc 1996 do thÞ tr−êng
chñ yÕu lµ Trung Quèc, ba ba b¸n rÊt ®−îc
gi¸, trung b×nh 420 ngµn ®ång/kg, thêi ®iÓm
cao nhÊt 480 ngµn ®ång/kg víi lo¹i cã khèi
l−îng tõ 0,5-0,9 kg. ThÞ tr−êng néi ®Þa trong
giai ®o¹n nµy tiªu thô rÊt Ýt nh−ng nhu cÇu víi
lo¹i ba ba cã khèi l−îng trªn 1,3 kg còng víi
gi¸ t−¬ng ®−¬ng gi¸ b¸n thÞ tr−êng Trung
Quèc.
* Giai ®o¹n tõ 1997-1998, cã thÓ nãi lµ
giai ®o¹n khñng ho¶ng vÒ gi¸ cã thêi ®iÓm gi¸
chØ cßn 130 ngµn ®ång/kg. Nguyªn nh©n do
thÞ tr−êng Trung Quèc gi¶m m¹nh vµ khã
kh¨n trong vÊn ®Ò l−u hµnh vËn chuyÓn trªn
thÞ tr−êng. ChÝnh v× thÕ, giai ®o¹n nµy sè hé
nu«i t¨ng kh«ng ®¸ng kÓ.
* Giai ®o¹n tõ n¨m 1999 ®Õn nay, sau khi
thÞ tr−êng Trung Quèc ®ãng b¨ng ng−êi ch¨n
nu«i quay sang tËp trung cho thÞ tr−êng néi
®Þa vµ gi¸ c¶ t−¬ng ®èi æn ®Þnh (b¶ng 3).
CÇn nãi thªm r»ng, qua tÝnh to¸n s¬ bé th×
tuy gi¸ b¸n giai ®o¹n tr−íc n¨m 1996 cao h¬n
nhiÒu nh−ng hiÖu qu¶ kinh tÕ còng chØ t−¬ng
®−¬ng víi giai ®o¹n hiÖn nay. §iÒu nµy cã thÓ
gi¶i thÝch do tr×nh ®é nu«i, qui m« nu«i, kh¶
n¨ng tËn dông diÖn tÝch ao nu«i ngµy cµng
®−îc c¶i thiÖn nªn ba ba lín nhanh h¬n, Ýt thÊt
tho¸t h¬n. Víi gi¸ nh− hiÖn nay th× mçi kg ba
ba ng−êi ch¨n nu«i l·i tõ 100 ®Õn 130 ngµn
®ång.
4. KÕt luËn
Ch¨n nu«i ba ba trªn ®Þa bµn x· Hång L¹c
nh÷ng n¨m qua cã xu h−íng ph¸t triÓn m¹nh.
B¾t ®Çu tõ n¨m 1991, ph¸t triÓn m¹nh nhÊt
vµo giai ®o¹n tõ n¨m 2001 ®Õn nay. HiÖn nay,
toµn x· cã 146 hé nu«i víi tæng diÖn tÝch ao
nu«i lµ 45701 m2, diÖn tÝch ao trung b×nh/hé
lµ 313,02 m2/hé, sè ao trung b×nh/hé lµ 1,47
ao/hé.
M¹ng l−íi tiªu thô chñ yÕu qua kªnh gi¸n
tiÕp, th«ng qua c¸c chñ thu gom. Chñ yÕu lµ
B¶ng 3. Gi¸ ba ba thÞt trªn thÞ tr−êng miÒn B¾c trong mét sè n¨m gÇn ®©y
Gi¸ b¸n (ngµn ®ång/kg)
Lo¹i §Æc ®iÓm Th¸ng 6 - th¸ng 12 Th¸ng 1 - th¸ng 4
1 P >1.3 kg, h×nh thøc ®Ñp 220 - 255 260 - 280
2 1<P<1.3, h×nh thøc ®Ñp 175-200 200-220
3 0,7 kg < P < 0,99, h×nh thøc ®Ñp 155 - 170 160 - 190
4 0,6 < P < 0,99, h×nh thøc ®Ñp 120 - 150 150 - 160
PhÕ <0,6kg hoÆc h×nh thøc xÊu 50 - 90 90 - 110
Chó thÝch: h×nh thøc ®Ñp: mµu vµng s¸ng, kh«ng bÞ x©y x¸t vµ kh«ng bÞ dÞ tËt
194
