81
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 2 (85) . 2011
ÑA DAÏNG SINH HOÏC VAØ KHAÛ NAÊNG TAÄN DUÏNG
CAÙC LOAØI CAÂY BAÛN ÑÒA LAØM NGUOÀN VAÄT LIEÄU
PHAÙT TRIEÅN RÖØNG PHOØNG HOÄ VEN BÔØ BIEÅN MIEÀN TRUNG
Ñoã Xuaân Caåm*
I. Ñaët vaán ñeà
Mieàn Trung laø moät ñòa baøn nhaïy caûm vôùi caùc bieán ñoåi khí haäu. Haøng
naêm ñeán muøa möa baõo, daûi ñaát mieàn Trung thöôøng gaùnh chòu haäu quaû naëng
neà hôn taát caû caùc vuøng coøn laïi cuûa Vieät Nam. Trong ñoù, taïi nhieàu vuøng caùt
ven bieån, nôi sinh soáng cuûa haøng trieäu cö daân ngheøo, luoân chòu aùp löïc cuûa
soùng gioù, ñaõ phaûi höùng chòu caûnh saït lôû bôø nghieâm troïng haøng naêm. Nhieàu
khu daân cö phaûi di dôøi do maát ñaát soáng, nhieàu baõi bieån du lòch voán noåi tieáng
ñaõ maát ñi, nhieàu thaát thoaùt nhaø cöûa, taøi saûn vaø caû maïng soáng ñaõ xaûy ra.
Thöïc traïng naøy ngaøy caøng traàm troïng hôn maø suy cho cuøng cuõng laø do “gaäy
oâng ñaäp löng oâng”. Tröôùc ñaây caû theá kyû, nhieàu quaàn heä thöïc vaät daøy ñaëc
phaùt trieån töï nhieân taïo thaønh nhöõng laù chaén ven bôø bieån, ñaõ khieán toác ñoä
laán bôø xaûy ra khaù chaäm. Sau naøy, chính con ngöôøi ñaõ huûy hoaïi moâi tröôøng,
tieâu huûy caùc heä sinh thaùi ven bôø moät caùch tröïc tieáp hay giaùn tieáp, laøm suy
thoaùi ña daïng sinh hoïc, phaù boû chöùc naêng phoøng hoä khieán cho thöïc traïng
ngaøy moät xaáu ñi. Tröôùc tình hình toaøn caàu bieán ñoåi khí haäu, nhieàu döï baùo
möïc nöôùc bieån seõ daâng cao, aûnh höôûng xaâm thöïc maõnh lieät hôn seõ ñeán vôùi
vuøng sinh thaùi ven bieån, thì vuøng sinh thaùi ven bieån mieàn Trung Vieät Nam
laïi caøng laø ñieåm noùng caàn quan taâm.
Ñieàu ñaùng möøng laø, maëc duø söï taøn
phaù heä sinh thaùi xaûy ra maõnh lieät
vaø trieàn mieân, nhöng may thay vaãn
coøn nhöõng quaàn hôïp thöïc vaät töï
nhieân soùt laïi, nhö moät minh chöùng
khoa hoïc vaø thöïc tieãn cho nhöõng ai
quan taâm ñeán moâi tröôøng vaø dieãn
theá sinh thaùi, ñoàng thôøi cuõng laø moät
ngaân haøng gen thieân nhieân quyù giaù
cung caáp nguoàn vaät lieäu cho chuùng
ta phuïc hoài heä sinh thaùi ven bôø theo
höôùng phoøng hoä beàn vöõng.
Theo toâi, neáu chuùng ta baét tay ngay
vaøo vieäc taän duïng nguoàn gen baûn
ñòa hieän höõu trong caùc quaàn heä thöïc vaät cuûa vuøng caùt ven bieån, phaân loaïi,
choïn loïc ñeå laøm vaät lieäu phuïc hoài caùc heä sinh thaùi ven bôø noùi chung vaø kieán
taïo ra nhöõng daûi röøng hoãn giao caây baûn ñòa phoøng hoä beàn vöõng cho caùc ñieåm
* Cöïu giaûng vieân Tröôøng Ñaïi hoïc Noâng Laâm Hueá.
Ñöôøng giao thoâng ven bieån thieáu röøng phoøng hoä
82 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 2 (85) . 2011
xung yeáu ôû bôø bieån mieàn Trung noùi rieâng, thì seõ goùp phaàn ñaùng keå vaøo vieäc
khaéc phuïc nhöõng haäu quaû cuûa suy thoaùi ña daïng sinh hoïc cuïc boä vaø söï bieán
ñoåi khí haäu toaøn caàu ñaõ ñöôïc caûnh baùo.
II. Hieän traïng ña daïng sinh hoïc loaøi caây baûn ñòa treân vuøng caùt
ven bieån mieàn Trung
Qua nhieàu naêm nghieân cöùu khu heä thöïc vaät treân vuøng caùt ven bieån
moät soá tænh mieàn Trung (töø Quaûng Trò ñeán Quaûng Ngaõi), chuùng toâi nhaän
ra raèng, maëc duø phaûi chòu aûnh höôûng lieân tuïc vaø maõnh lieät cuûa caùc taùc
ñoäng tieâu cöïc, daûi ñaát naøy vaãn giöõ laïi ñöôïc moät neàn ña daïng sinh hoïc
ñaùng keå, ñuû cho con ngöôøi phuïc hoài caùc heä sinh thaùi höõu ích. Neáu nhö ñem
thaûm thöïc vaät vuøng caùt ven bieån ñi so saùnh vôùi thaûm thöïc vaät vuøng ñoài
nuùi cuûa daûi Tröôøng Sôn thì chaéc chaén khoâng theå so ñöôïc roài, vaø seõ thaáy
thaûm thöïc vaät vuøng caùt ven bieån quaù ngheøo naøn, möùc ñoä ña daïng sinh hoïc
quaù thaáp, thaáp ñeán möùc khoâng coù gì ñeå baøn. Nhöng neáu chuùng ta chæ nhìn
nhaän thaûm thöïc vaät vuøng caùt ven bieån treân quan ñieåm sinh thaùi “laäp ñòa
naøo, caây coû aáy”, thì seõ thaáy noù ña daïng nhieàu hôn nhieàu ngöôøi töôûng. Neáu
chæ xeùt theo daïng soáng, rieâng
caây buïi vaø caây goã thoâi, thì daûi
ñaát caùt ven bieån mieàn Trung
coù khoâng döôùi moät traêm loaøi
caây baûn ñòa thaân goã, trong soá
ñoù coù ñeán 50% caây goã ñuû loaïi.
2.1. Ña daïng loaøi caây goã
baûn ñòa
Vôùi keát quaû nghieân cöùu chöa
ñaày ñuû, treân daûi ñaát caùt ven
bieån töø Quaûng Trò ñeán Quaûng
Ngaõi hieän coù ít nhaát laø treân
49 loaøi caây goã baûn ñòa. Trong
soá ñoù, nhieàu loaøi coøn giöõ ñöôïc
khaû naêng sinh tröôûng maïnh,
nhöng cuõng raát nhieàu loaøi ñaõ
thoaùi hoùa daàn, caây nhoû beù,
phaân caønh sôùm, thaäm chí coù
khuynh höôùng buïi hoùa. Do vaäy,
khi khaûo saùt chuùng ta seõ baét
gaëp soá löôïng caây goã nhoû nhieàu
hôn haún caây goã trung bình, vaø
raát ít caây goã lôùn. Döôùi ñaây laø
nhöõng loaøi caây goã baûn ñòa coù
maët treân daûi caùt ven bieån mieàn
Trung coù taàn soá gaëp gôõ khaù cao
(Baûng 1).
Quaàn theå thöïc vaät doïc Vinh Giang, huyeän Phuù Loäc, TTH.
Caây Roûi ôû Vinh Giang Deû caùt coå thuï ôû Vinh Giang
83
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 2 (85) . 2011
Baûng 1. Danh muïc caùc loaøi caây goã baûn ñòa soáng caïn ôû vuøng caùt ven bieån
mieàn Trung
Hoï thöïc vaät Loaøi thöïc vaät
Teân khoa hoïc Teân Vieät Nam
(1) (2) (3)
Magnoliopsida - Lôùp Ngoïc lan (Dicotyledonae - Lôùp Hai laù maàm)
1. Annonaceae
Maõng caàu, Na 1. Xylopia vielana Pierre ex Fin. & Gagn. Gieàn ñoû
2. Apocynaceae
Truùc ñaøo 2. Cerbera odollam Gaertn. Maät saùt, Möôùp saùt, Ñaäu
choàn
3. Wrightia annamensis Eb. et Dub. Loøng möùc Trung
3. Capparaceae
Maøng maøng 4. Crateva religiosa Forst.f. Buùn
4. Clusiaceae
Böùa, Maêng cuït 5. Calophyllum inophyllum L. Muø u
6. Garcinia ferrea Pierre Roûi maät
7. Garcinia schefferi Pierre Böùa Scheffer
8. Ochrocarpus siamensis Pierre Mai muø u, Taùo hoang
5. Combretaceae
Baøng 9. Terminalia catappa L. Baøng
6. Ebenaceae
Thò 10. Diospyros bangoiensis Lec. Thò Ba ngoøi
7. Euphorbiaceae
Thaàu daàu 11. Antidesma japonica Sieb. & Zucc. Choøi moøi
8. Fabaceae
Ñaäu 12. Ormosia dycarpa Jacks Luïc
13. Sindora tonkinensis A. Chev. ex K.S.S.Lars. Guï lau
9. Fagaceae
Deû 14. Castanopsis indica (Roxb.) A.DC. Caø oåi, Deû gai AÁn
15. Lithocarpus sabulicolus (Hick. & Cam.) Cam. Deû caùt
16. Lithocarpus polystachyus
(Wall. ex A. DC.) Rehd. Deû laù boùng
11. Lauraceae
Long naõo 17. Cinnamomum burmanni (C. & T. Nees)
Blume Queá raønh, Treøn treøn
18. Lindera curvifolium (Lour.) Nees OÂ döôùc
19. Litsea brevipes Kost. Bôøi lôøi loâng
20. Litsea glutinosa (Lour.) Roxb. Bôøi lôøi nhôùt
21. Litsea viridis Liouh Bôøi lôøi xanh
12. Lecythidaceae
Chieác, Loäc vöøng 22. Barringtonia acutangula (L.) Gaertn. Möng, Loäc vöøng
23. Barringtonia macrostachya (Jack) Kurz Tam lang, Saâm lang
13. Loganiaceae
Maõ tieàn 24. Fagraea fragans Roxb. Trai nöôùc
14. Malvaceae
Boâng 25. Hibiscus tiliaceus L. Tra bieån
15. Meliaceae
Xoan 26. Melia azedarach L. Xoan, Saàu ñoâng
16. Mimosaceae
Trinh nöõ 27. Archidendron lucidum (Benth.) Niels. Coå yeám
17. Moraceae
Daâu taèm 28. Streblus asper Lour. Duoái, Ruoái
18. Myristicaceae
Maùu choù 29. Knema poilanei de Wilde Maùu choù Poilane
19. Myrsinaceae
Ñôn nem 30. Rapanea linearis (lour.) Moore Maø ca
31. Eurya tonkinensis Gagn. Linh, Maø ca Baéc
20. Myrtaceae
Sim 32. Psidium littorale Raddi. OÅi seû
33. Syzygium abortivum (Gagn.) Merr. & Perry Traâm laïc thai
34. yzygium bullockii (Hance) Merr. & Perry Traâm noå
35. Syzygium corticosum (Lour.) Merr. & Perry Traâm buø, Traâm boäi
36. Syzygium grandis Wight. Traâm ñaïi, Traâm boäi, Laù boäi
37. Syzygium zeylanicum (L.) DC. Traâm voû ñoû, Noå
84 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 2 (85) . 2011
(1) (2) (3)
21. Rhamnaceae
Taùo ta 38. Zizyphus mauritiana Lamk. Taùo ta
22. Rhizophoraceae
Ñöôùc 39. Carallia brachiata (Lour.) Merr. Xaêng maõ cheû
23. Rutaceae
Cam 40. Zanthoxylum avicenniae (Lamk.) DC. Muoàng truoång
24. Sapindaceae
Boà hoøn 41. Arytera littoralis Bl. Tröôøng duyeân haûi
42. Lepisanthes rubiginosa (Roxb.) Leenh. Nhaõn deâ
43. Lepisanthes tetraphylla (Vahl.) Radlk. Gioù khôi, Tröôøng tröôøng,
Xöông tröôøng
25. Sapotaceae
Xa-poâ-cheâ 44. Palaquium annamense Lec. Chay Trung boä
26. Sterculiaceae
Troâm 45. Heritiera littoralis Dryand Cui bieån
46. Sterculia parviflora Roxb. Troâm laù nhoû
27. Symplocaceae
Dung 47. Symplocos racemosa Roxb. Dung cheø
28. Verbenaceae
Coû roi ngöïa 48. Premna corymbosa (Burm.f.) Rottb. & Willd. Caùch
49. Vitex sp. Chaép caù, Chaïng ba
2.2. Ña daïng loaøi caây buïi baûn ñòa
Caây buïi laø moät boä phaän thöïc vaät coù vai troø quan troïng trong dieãn theá
sinh thaùi. Ñoái vôùi vuøng caùt ven bieån mieàn Trung Vieät Nam, ñieàu kieän laäp
ñòa khaéc nghieät, chuùng caøng quan troïng hôn. Nhìn vaøo caùc quaàn hôïp caây buïi
öu theá, chuùng ta cuõng döï ñoaùn ñöôïc ñieàu kieän moâi tröôøng soáng cuûa chuùng,
coù theå xem chuùng laø nhöõng quaàn hôïp chæ thò. Hieåu ñöôïc taàm quan troïng ñoù,
chuùng toâi ñaõ nghieân cöùu thoáng keâ ñöôïc khoaûng 52 loaøi caây buïi ôû baûng 2.
Baûng 2. Danh muïc caùc loaøi caây buïi treân vuøng caùt ven bieån mieàn Trung.
Hoï thöïc vaät Loaøi thöïc vaät
Teân khoa hoïc Teân Vieät Nam
(1) (2) (3)
Magnoliopsida - Lôùp Ngoïc lan (Dicotyledonae - Lôùp Hai laù maàm)
1. Acanthaceae
OÂ roâ 1. Acanthus ilicifolius L. OÂ roâ gai
2. Annonaceae
Maûng caàu, Na 2. Annomianthus dulcis (Dun.) Sinclair Voâ danh hoa, Beø cheù
3. Polyalthia suberosa (Roxb.) Benth. Buø tru
4. Rauwenhoffia siamensis Scheff. Duû deû, Buø tru
5. Uvaria microcarpa Champ. ex
Benth. & Hook. Boø boø
3. Apocynaceae
Truùc ñaøo 6. Strophanthus divaricatus (Lour.)
Hook. & Arn. Söøng deâ
5. Boraginaceae
Voøi voi 7. Carmone retusa (Vahl.) Matsam. Cuøm ruïm
8. Carmone microphylla (Lam.) Don.
[Erehtia buxifolia Roxb.] Cuøm ruïm laù nhoû
6. Cactaceae
Xöông roàng 9. Cereus peruvianus (L.) Mill. Xöông roàng kheá
10. Nopalea cochinillifera (L.) Lyons
[Opuntia cochenillifera (L.) Mill.] Tay cuøi, Vôït gai, Nopal
7. Connaraceae
Kheá röøng 11. Rourea minor (Gaertn.) Aubl. Troùc caåu
8. Dilleniaceae
Soå 12. Tetracera scandens (L.) Merr. Chaïc chìu
85
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 2 (85) . 2011
(1) (2) (3)
9. Euphorbiaceae
Thaàu daàu 13. Breynia coriacea Beille Deù dai, Ngoùt daïi
14. Euphorbia antiquorum L. Xöông roàng 3 caïnh
15. Phyllanthus touranensis Beille Voï veõ, Ve ve
16. Phyllanthus welwitschiantis Muell.-Arg. Choåi ñöïc, Vaûy oác
10. Flacourtiaceae
Muøng quaân 17. Scolopia buxifolia Gagn. Boám cuøm ruïm
18. Scolopia spinosa (Roxb.) Warb. Boám gai
11. Goodeniaceae 19. Scaevola taccada (Gaertn.) Roxb. Heáp
12. Melastomataceae
Mua 20. Melastoma affine D. Don
[M. polyanthum Bl.] Mua ña huøng
21. Melastoma normale D. Don Mua thöôøng
13. Myrsinaceae
Ñôn nem 22. Ardisia miniata Pit. Côm nguoäi ñoû, Moät choát
23. Eurya turfosa Gagn. Linh muøn, Maø ca heïp
14. Myrtaceae
Sim 24. Baeckea frutescens L. Choåi seå, Choåi raønh
25. Melaleuca cajuputi Powel. Traøm gioù
26. Memecylon edule Roxb. Rang, Saàm
27. Rhodamnia dumetorum (Poir.) Merr. Sim röøng, Tieåu sim
28. Rhodomyrtus tomentosa (Ait.) Hassk. Sim
29. Syzygium finetii (Gagn.) Merr. & Perry Moùc
15. Rubiaceae
Caø pheâ 30. Psychotria rubra (Lour.) Poir. Laáu
16. Rutaceae
Cam 31. Acronychia pedunculata (L.) Miq. Cam röôïu
32. Acronya rotundifolia (Thw.) Tan. Tieåu quaät laù troøn, Cam röôïu baø,
Quaï quaï
33. Atalantia citroides Pierre ex Guill. Chanh röøng
34. Severinia monophylla (L.) Tan. Gai xanh
35. Zanthoxylum nitidum (Roxb.) DC. Saâng, Seûn, Xuyeân tieâu
17. Sapindaceae
Boà hoøn 36. Dodonea viscosa Jacq. Chaønh raøng
18. Simaroubaceae
Thanh thaát 37. Brucea javanica (Bl.) Merr. Khoå saâm nam, Saàu ñaâu cöùt
chuoät
38. Eurycoma longifolia W. Jack. Baùch beänh
19. Sterculiaceae
Troâm 39. Helicteres angustifolia L. OÅ keùn, Doù heïp
40. Helicteres hirsuta Lour. Doù loâng
20. Thymaeleaceae
Doù 41. Wikstroemia indica (L.) C. A. Mey. Doù mieát AÁn, Nieät doù
21. Tiliaceae
Ñay 42. Grewia annamica Gagn. Coø ke Trung boä
43. Triumfetta rhomboidea Jacq. Keù ñaàu ngöïa
22. Verbenaceae
Coû roi ngöïa 44. Clerodendron inerme (L.) Gaertn. Ngoïc nöõ bieån
45. Clerodendron petasites (Lour.) Moore Ngoïc nöõ traéng
46. Clerodendron cyrtophyllum Turcz. Boï maåy, Ñuoâi choàn
47. Gmelia philippensis Champ. Tu huù
48. Lantana camara L. Traâm oåi, Nguõ saéc
49. Vitex negundo L. Nguõ traûo
Liliopsida - Lôùp Haønh (Monocotyledonae - Lôùp Moät laù maàm)
23. Pandanaceae
Döùa daïi 50. Pandanus horizontalis St-John Döùa daïi nuoám ngang
51. Pandanus odoratissimus var. hueensis
(St-John) Stones Döùa daïi Hueá
52. Pandanus tectorius Parkins. Döùa daïi
III. Söï hieän höõu vaø khaû naêng taän duïng nhöõng loaøi coù khaû naêng
tieân phong
Trong soá caùc loaøi caây baûn ñòa vöøa neâu, coù khaù nhieàu loaøi caây coù khaû naêng
ñoùng vai troø tieân phong taïo ra dieãn theá phaùt trieån ñeå hình thaønh nhöõng
quaàn hôïp thöïc vaät coù khaû naêng phoøng hoä moâi tröôøng ven bieån beàn vöõng.