CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
CỦA VĂN HÓA HỌC
G.A. Avanesova
Phương pháp nghiên cứu của văn hóa học là tập hợp các phương thức, thao
tác và biện pháp được sử dụng để phân tích văn hóa và, ở mức độ nhất định, tạo
nên đối tượng của nghiên cứu văn hóa. Do văn hóa học là một lĩnh vực kiến thức
tích hợp, thu thập kết quả nghiên cứu của một loạt khoa học chuyên ngành (nhân
học văn hóa, nhân học xã hội, dân tộc học, xã hội học, tâm lý học, ngôn ngữ học,
sử học…), cho nên thao tác phân tích được thực hiện thông qua sự tổng hợp các
phương pháp và mục đích nhận thức, tập hợp xung quanh một trung tâm: văn hóa
và các bình diện của nó. Điều này đã cho phép tư duy lại nhiều quan niệm và khái
niệm đang tồn tại trong khuôn khổ mỗi chuyên ngành hợp thành văn hóa học.
Trong quá trình phân tích văn hóa học, các phương pháp cụ thể của từng chuyên
ngành khác nhau được sử dụng một cách có chọn lọc, tính đến khả năng giải quyết
các vấn đề, phân tích chúng trên phương diện văn hóa học. Không hiếm khi chúng
được sử dụng không phải với tư cách các thao tác hình thức, mà giống như các
cách tiếp cận trong nghiên cứu xã hội hoặc nghiên cứu nhân văn. Tất cả những
điều này tạo nên cơ sở để biểu hiện về sự biến thái nhất định các phương pháp
chuyên ngành, về sự tích hợp chúng trong khuôn khổ các nghiên cứu văn hóa, và
đó, cuối cùng, chính là tác nhân kích thích sự phát triển nhận thức văn hóa học nói
chung.
Sự nhận biết như vậy không có nghĩa là dẫn đến loại bỏ sự cần thiết phân
thành những nhóm đặc biệt và nghiên cứu chuyên sâu các phương pháp phân tích
của văn hóa học. Trong hệ phương pháp của văn hóa học cũng áp dụng sự chia
tách, phổ biến đối với các khoa học xã hội và nhân văn khác, là chia thành các
phương pháp phục vụ cho việc nghiên cứu tri thức cơ bản và các phương pháp gắn
với việc thu nhận tri thức kinh nghiệm. Cũng có thể tách thêm một nhóm đặc biệt
các phương pháp nghiên cứu lĩnh vực tri thức văn hóa học ứng dụng. Trong những
thập niên gần đây trong khuôn khổ tri thức ứng dụng đã xuất hiện các phương
pháp và kỹ thuật của các chuyên ngành văn hóa học mới nhất như nhân học sinh
thái, nhân học đô thị, dự án văn hóa-xã hội, tổ chức các liên kết và quan hệ liên
thiết chế (trong đó có tư vấn thích ứng, giao tiếp cộng đồng…
Một cách phân nhóm các phương pháp nghiên cứu văn hóa học khác bắt
nguồn từ cách phân chia truyền thống trong lịch sử, chia các khoa học thành khoa
học về tự nhiên và khoa học về tinh thần. Đến thế kỷ XX các nhà nghiên cứu bắt
đầu nói đến việc sử dụng trong phân tích xã hội và phân tích văn hóa các phương
pháp của nghiên cứu văn hóa nhân văn và nghiên cứu văn hóa xã hội theo hệ thuật
ngữ của tư duy khoa học Nga. Khi nói về các ngành khoa học nhân văn, người ta
muốn nói đến tổ hợp các phương pháp của nghiên cứu ngữ văn, nghiên cứu văn
học, sử học, lý luận văn hóa, nghiên cứu tôn giáo, nghệ thuật học, dân tộc chí,
nhân học văn hóa, triết học, đạo đức học,… Còn khi nói đến các khoa học xã hội,
người ta đưa vào nhóm này các phương pháp của kinh tế học, chính trị học, dân
tộc học, xã hội học,… Trong nhóm thứ nhất, nhiệm vụ cơ bản là nghiên cứu tính
chất cá thể của văn hóa, so sánh chúng, mô tả các tư liệu xuất phát điểm của văn
hóa. Còn thao tác tổng quát trong trường hợp này chỉ là nhiệm vụ thứ yếu. Đồng
thời người ta cũng sử dụng các phương pháp gắn liền với việc đi sâu thấu hiểu văn
hóa, thâm nhập vào ý nghĩa bên trong của các hiện tượng và giá trị của nó, bằng
cách này hay cách khác, gắn với quan điểm giá trị của khuynh hướng thực chứng.
Trong số chúng, có tầm quan trọng đặc biệt là các phương pháp dân tộc học thực
địa (mô tả, phân loại, phương pháp tàn dư,…), phương pháp quan sát, phỏng vấn
mở của tâm lý học và xã hội học, các phương pháp của sử học (trong đó có
phương pháp lịch sử - so sánh), phân tích văn bản trong khuôn khổ hệ hình của
giải minh học,… Trong nhóm thứ hai, ngược lại, nhiệm vụ chủ yếu là tìm ra các
qui luật và nguyên tắc, cho phép đi từ những qui luật chung đến thấu hiểu các hiện
tượng riêng. Trong nhóm này, các thực tế riêng lẻ ít có giá trị hơn các tổng kết
mang tính hệ quan niệm, phân tích tính chất chung của các hiện tượng và liên kết
chúng với rất nhiều hiện tượng khác. Trong trường hợp này, việc sử dụng các
phương pháp này hay khác chủ yếu là hướng tới việc làm rõ về mặt nhận thức các
chức năng của văn hóa, nêu bật những mối liên hệ nhân - quả, khách quan, bên
trong của nó, thấu hiểu một cách có phê phán các hiện tượng tinh thần của đời
sống văn hóa. Bên cạnh đó, các phương pháp, nguyên tắc và phạm trù nhận thức
bị cuốn hút về mô hình lý tưởng phân tích hệ hình của khoa học tự nhiên và
phương thức xây dựng đề án-công cụ để vận dụng chúng. Theo khuynh hướng này
được sử dụng rộng rãi là các phương pháp và thủ pháp cụ thể của phép phân tích
trong các nghiên cứu kinh tế học, chính trị học, xã hội học - đó là cách tiếp cận cấu
trúc - chức năng, phương pháp phân loại, phân tích sự kiện và các hợp phần, mô
hình hóa đi đôi với áp dụng phân tích toán học, trưng cầu dư luận xã hội, nghiên
cứu văn bản bằng phương pháp phân tích nội dung,…
Như vậy, nhóm các phương pháp thứ nhất ở mức độ cao hơn, có khả năng
phản ánh thế giới không gian vật thể và sự kiện cụ thể của văn hóa, phản ánh dòng
chảy kinh nghiệm văn hóa còn phân lập yếu của con người, cũng như các đặc tính
của hiện tượng văn hóa như những sự khác nhau, giống nhau, rất khó biểu đạt,
những gì độc nhất vô nhị. Các phương pháp này có thể phản ánh những hiện tượng
dễ thay đổi hoặc toàn vẹn của văn hóa, nhưng thật khó xác định hình thức của bản
thân tính hay thay đổi và tính toàn vẹn đó.
Nhóm các phương pháp thứ hai, ngược lại, dựa vào thế mạnh của trừu tượng
hóa khách quan, giải quyết tốt hơn loại nhiệm vụ biểu lộ rõ cái chung nhất, cái
toàn thể gắn với nhau về mặt chức năng bằng cách phân tích các cấu trúc điều
chỉnh phân tầng. Các phương pháp đó có hiệu quả tốt nhất với các đơn vị văn hóa
trung mô và cho phép nghiên cứu những gì đã được phân hóa, chia tách, đã có
hình thức biểu hiện rõ ràng, nhưng rất khó cấp cho hình thức đó một nội dung
nhân văn mang tính cá nhân, độc đáo, vốn hết sức quan trọng trong văn hóa.
Bên cạnh đó, khi sử dụng các phương pháp này hay khác cũng không thể
đưa ra một ranh giới rõ rệt giữa chủ thể của phép phân tích với khách thể được
nghiên cứu. Đặc tính đó liên kết tất cả các phương pháp phân tích xã hội và phân
tích nhân văn lại, phân biệt chúng với các phương pháp của khoa học tự nhiên, của
toán học, kỹ thuật ứng dụng, mà việc sử dụng chúng có nền tảng vững chắc dựa
trên thể thức giải thích và hầu như không quan tâm lắm đến thể thức thấu hiểu. M.
Weber là một trong những người đầu tiên chú ý đến đặc điểm vừa nêu của các
khoa học về xã hội và văn hóa, nơi không thể chia tách khách thể và chủ thể của
việc phân tích. Vì thế ông cho rằng các khoa học này cần sử dụng đồng thời cả
phương pháp thấu hiểu lẫn phương pháp giải thích. Cái thể thức có thể liên kết
chúng làm một được M. Weber gọi là "sự thấu hiểu có giải thích". Từ đó việc công
nhận xã hội và văn hóa là những đối tượng đặc biệt của phân tích khoa học và đòi
hỏi những phương pháp đặc biệt trên phương diện tổng hợp, thường xuyên được
đề cập tới ở nước ngoài trong khuôn khổ các khuynh hướng khoa học như xã hội
học thấu hiểu (Ph. Znaneski, U. Tomas…), hiện tượng học (A. Sius …), xã hội
học văn hóa (Ph.Kh. Tenbruk, P.Bourdier…), và trong khoa học Nga là những
người bênh vực văn hóa học xã hội và xã hội học văn hóa. Trong khuôn khổ các
trường phái và khuynh hướng nghiên cứu văn hóa vừa nêu, ở những thập niên gần
đây xuất hiện nỗ lực của nhiều nhà nghiên cứu muốn khắc phục những điểm hạn
chế của cả cách mô tả dân tộc học, lẫn chủ nghĩa hình thức của các phương pháp
cấu trúc chức năng và hình thành những phương pháp phân tích bằng con đường
thấu hiểu văn hóa, cho phép chuyển thành sự diễn giải xã hội học các tư liệu lịch
sử văn hóa.
Cách đặt vấn đề về sự cần thiết giải quyết các nhiệm vụ phức tạp như vậy đã
được chuẩn bị bằng cả một thời kỳ trước đó trong sự phát triển của tri thức văn
hóa học: trong nó in rõ dấu ấn của một loạt giai đoạn tuần tự, trong khuôn khổ của
chúng, các phương pháp đặc thù của phân tích văn hóa đã tạo dựng và hình thành
nên các mô hình nhận thức nhất định.
Giai đoạn đầu tiên trong phân tích văn hóa một dân tộc hoặc một thời kỳ lịch
sử xa xôi nào đó được phát triển trong khuôn khổ giải quyết các vấn đề nhân văn
của tư liệu, chủ yếu mang tính chất mô tả kinh nghiệm. Ở giai đoạn này, các
phương pháp được sử dụng cho phép các nhà nghiên cứu tháo gỡ những rào cản
"không hiểu" thời đại khác hoặc nền văn hóa khác. Ở đây, việc sử dụng các
phương pháp phân tích khác nhau là nhằm hướng tới làm rõ các chứng cớ để giải
thích và đạt tới cấp độ lý luận. Đồng thời, được tạo dựng và được phổ biến là mô
hình phân loại và mô hình miêu tả để nhận biết văn hóa. Các mô hình này chỉ đưa
ra những mô tả cấu hình hoặc mô tả nền văn hóa như những chỉnh thể mà không
chỉ rõ được mối quan hệ nhân quả và các chức năng của hiện tượng được nghiên
cứu.
Giai đoạn tiếp theo sử dụng các phương pháp tiếp cận văn hóa học so sánh
các nền văn hóa khác nhau, điều này đòi hỏi phải sử dụng một quang phổ rộng hơn
các phương tiện phân tích và khái niệm chuyên ngành đặc thù. Đồng thời, các nhà
văn hóa học thường hay sử dụng các phương pháp của triết học, lôgíc học, xã hội
học, ngôn ngữ học, tâm lý học, ký hiệu học, sử học, cũng như các thể thức phân
tích trên phương diện liên ngành - cách tiếp cận cấu trúc, chức năng, mô hình
hóa,… Trong khuôn khổ của cấp độ phân tích này, các mô tả đặc tính và mô tả văn
hóa riêng lẻ dường như vẫn còn tản mạn, chưa gắn kết với nhau do sự không đồng
loại của chúng. Ở giai đoạn này, các mô hình nhận thức văn hóa được xây dựng là
mô hình liên tưởng và mô hình chức năng.
