Cách học để đạt điểm cao tác phẩm văn xuôi tự sự
Tác phẩm văn xuôi tự sự chiếm tỉ lệ lớn trong các bài học của các em học sinh ôn
thi tốt nghiệp THPT và thi vào đại học. Bài viết sau giúp các em học và có điểm
thi cao về văn xuôi tự sự.
1. Vấn đề tóm tắt cốt truyện tác phẩm văn xuôi tự sự
Tự sự là phương thức tái hiện đời sống qua các sự kiện, biến cố và hành vi con
người trong toàn bộ tính khách quan của nó. Ở đây, tư tưởng và tình cảm của nhà
văn thâm nhập sâu sắc vào sự kiện và hành động của con người, nhà văn kể lại, tả
lại những gì xảy ra bên ngoài mình, khiến cho người đọc có cảm giác rằng hiện
thực được phản ánh trong tác phẩm là một thế giới tạo hình xác định đang tự tồn
tại, phát triển, không phụ thuộc vào tình cảm, ý muốn của người viết.
Để hiểu được nội dung phản ánh, để phân tích được các giá trị về mặt tư tưởng lẫn
nghệ thuật của một tác phẩm tự sự, cần tóm tắt chính xác cốt truyện của nó. Có thể
xem tóm tắt cốt truyện là yêu cầu có tính chất tạo nền, là cơ sở để từ đó tìm hiểu
các vấn đề khác của tác phẩm. Cách tóm tắt cốt truyện thể hiện mức độ thâm nhập
tác phẩm, năng lực bao quát và khả năng diễn đạt cô đúc, gãy gọn của người tóm
tắt.
Hiểu một cách ngắn gọn, cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo
yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định của nhà văn. Nhờ cốt truyện, nhà văn thể
hiện sự hình thành, đặc điểm của mỗi tính cách cũng như sự tác động qua lại giữa
các tính cách. Cũng nhờ cốt truyện, nhà văn tái hiện các xung đột xã hội, chứng tỏ
năng lực, cách thức chiếm lĩnh thực tại khách quan của mình. Dù đa dạng, mọi cốt
truyện đều trải qua một tiến trình vận động có hình thành, phát triển và kết thúc.
Mỗi cốt truyện thường bao gồm các thành phần sau:
- Trình bày: giới thiệu thời kì lịch sử, khung cảnh cụ thể của sự việc.
- Khai đoan: nêu tình huống, vấn đề nảy sinh để người đọc chú ý theo dõi.
- Phát triển: diễn tả sự tiến triển của hành động, của tính cách, của mâu thuẫn,
xung đột.
- Đỉnh điểm (hoặc cao trào): hành động, tính cách, mâu thuẫn được phát triển đến
độ cao nhất, căng thẳng nhất.
- Kết cục (hoặc mở nút): giải quyết, kết thúc một quá trình phát triển của mâu
thuẫn.
Đó là kể một cách đầy đủ, theo trình tự thông thường. Tuy nhiên, không phải bất
cứ cốt truyện nào cũng bao hàm đầy đủ các thành phần như vậy. Mặt khác, trình tự
các thành phần ấy cũng biến hóa sinh động như cuộc sống muôn màu và tùy theo ý
đồ nghệ thuật của nhà văn.
Từ khái niệm xác định như trên, muốn tóm tắt được cốt truyện một tác phẩm tự sự,
trước tiên cần đọc kĩ tác phẩm và trả lời được những câu hỏi sau:
- Hoàn cảnh xã hội, thời kì lịch sử mà tác phẩm phản ánh, tái hiện?
- Chủ đề của tác phẩm?
Cách tổ chức cốt truyện của nhà văn bao giờ cũng gắn với sự thể hiện có hiệu quả
chủ đề, tư tưởng của tác phẩm. Vì thế, hiểu chủ đề, ý đồ tư tưởng của nhà văn
chúng ta mới định hướng đúng dòng phát triển của cốt truyện cũng như nội dung
cụ thể, trực tiếp của tác phẩm.
- Nhân vật chính của tác phẩm và các bước phát triển của tính cách, của số phận
nhân vật ấy? Các chi tiết, sự kiện quan trọng trong tác phẩm tác động tới cuộc đời
nhân vật?
Trên cơ sở đọc kĩ tác phẩm, nắm vững kiến thức cơ bản theo yêu cầu trên mới có
thể đi đến xây dựng văn bản tóm tắt. Một văn bản tóm tắt cốt truyện thông thường
có hai bước chính sau:
- Giới thiệu ngắn gọn về xuất xứ tác phẩm, về đề tài và chủ đề của tác phẩm.
- Tóm tắt các bước phát triển của dòng cốt truyện dựa vào những sự kiện nổi bật,
những chặng đường diễn biến của tính cách, số phận các nhân vật chủ yếu.
Khi tóm tắt cốt truyện, cần chú ý vị trí của các nhân vật và mối quan hệ tương tác
giữa chúng. Nhân vật chính thường xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm, có vai trò
chi phối đối với các nhân vật khác và góp phần chủ yếu thể hiện nội dung, bộc lộ
chủ đề của tác phẩm. Bởi thế, cần quan tâm đến những bước ngoặt trên đường đời
nhân vật chính. Chẳng hạn, cốt truyện của truyện ngắn Chí Phèo (Nam Cao) xoay
quanh trục hai nhân vật điển hình Chí Phèo – Bá Kiến và diễn biến mối quan hệ
giữa hai nhân vật này. Tóm tắt cốt truyện của Chí Phèo, phải dựa vào lai lịch, thân
phận của Chí từ một đứa bé bị bỏ rơi đến đi ở, làm thuê rồi vô cớ bị cụ Bá đẩy đi ở
tù, dựa vào những lần Chí Phèo đến nhà Bá Kiến sau khi ở tù về để thấy được quá
trình tha hóa tất yếu của Chí khi gặp phải kẻ thống trị xảo quyệt, gian ngoan như
Bá Kiến, thấy được số phận bi thảm của kẻ trượt quá xa khỏi xã hội loài người.
Mặt khác, khi tóm tắt truyện ngắn này, cần đặc biệt chú ý đến thời điểm Chí Phèo
tình cờ gặp Thị Nở, được người đàn bà ấy thương yêu, chăm sóc. Người cố nông
lương thiện với những ước muốn bình dị bấy lâu nay bị vùi lấp trong con quỉ dữ
Chí Phèo sống dậy… Năm ngày đêm được làm người… Rồi Thị Nở đột ngột cự
tuyệt chung sống. Sự kiện này khiến Chí Phèo vỡ lẽ, tự ý thức ra tấn bi kịch bị cự
tuyệt quyền làm người ở mình để từ đó đi đến hành động trả thù quyết liệt cuối tác
phẩm.
Cần chú ý rằng các sự kiện, bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật không phải bao
giờ cũng được bố cục theo trình tự thời gian bởi phụ thuộc vào cách tổ chức nghệ
thuật của nhà văn. Ví dụ, Kim Lân mở đầu Vợ nhặt bằng miêu tả cuộc trở về lạ
lùng của Tràng với người phụ nữ lạ tới căn nhà tồi tàn cuối xóm ngụ cư lúc cuối
chiều. Sự xuất hiện của người phụ nữ đi sau Tràng đã khuấy động không khí tối
sầm của xóm ngụ cư nghèo khổ, khiến mọi người phải chú ý, ngạc nhiên. Rồi
chính Tràng cũng ngạc nhiên với việc mình đã có vợ. Tại sao có cuộc trở về ấy?
Tại sao có những ngạc nhiên ấy? Đặt người đọc trước sự chờ đợi, từ đó, như để
giải đáp, Kim Lân mới ngược dòng thời gian kể lại hai lần tình cờ gặp gỡ, tầm phơ
tầm phào mà được vợ của Tràng. Cốt truyện được nhà văn tổ chức làm sao thể
hiện có hiệu quả nghệ thuật chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, làm sao lôi cuốn, hấp
dẫn được người đọc. Đặc biệt, cách tổ chức cốt truyện, kết cấu tác phẩm thường
gắn với sự lựa chọn điểm nhìn, lựa chọn nhân vật trần thuật. Nguyễn Trung Thành
không đóng vai người kể chuyện để dựng lại trang sử bi hùng của làng Xô Man
mà dành cho cụ Mết – một già làng, chính người trong cuộc - kể lại cho con cháu
nghe (truyện ngắn Rừng xà nu).
Nguyễn Thi cũng chọn tình huống người lính trẻ Việt bị thương nặng sau trận
đánh ác liệt, lúc mê, lúc tỉnh trên đường bò về đơn vị, hồi tưởng lại những câu
chuyện, những người thân trong gia đình mình (truyện ngắn Những đứa con trong
gia đình). Đó là biện pháp xóa nhòa khoảng cách giữa người trần thuật với nội
dung câu chuyện được trần thuật, đem đến cho người đọc cảm giác gần gũi, tin
cậy. Gặp những cốt truyện như thế, người tóm tắt có thể tháo dỡ, sắp xếp, tổng
hợp lại theo trình tự thời gian. Mặt khác, cũng có thể bám vào bố cục tác phẩm mà
tóm tắt. Dù bằng cách nào cũng cần làm nổi bật được các sự kiện quan trọng, các
chặng đường phát triển của nhân vật chính và mối liên kết chặt chẽ giữa hai phía
đó để giúp người đọc hình dung ra chủ đề, ý nghĩa của tác phẩm.
Để xây dựng văn bản tóm tắt tác phẩm, điểm đáng nói nữa là rèn luyện về lời văn.
Độ dài, ngắn của một văn bản tóm tắt tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể. Song nhìn
chung, lời văn tóm tắt cần gọn gàng, súc tích, hàm chứa lượng thông tin cao.
Tránh lối viết chỉ một ý mà quá nhiều câu, dùng nhiều từ đồng nghĩa ở một mệnh
đề. Bài tóm tắt nên có ngắt đoạn, chuyển ý để người đọc nắm được các phần tác
phẩm, nắm được diễn tiến của dòng cốt truyện.
2. Vấn đề tình huống và phân tích chi tiết trong tác phẩm văn xuôi tự sự.
2.1. Vấn đề tình huống.
Trong văn xuôi tự sự tình huống có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc thể
hiện tính cách và số phận nhân vật, chủ đề tác phẩm.
Có thể xem tình huống là loại hoàn cảnh bất bình thường, hoàn cảnh “có vấn đề”
đòi hỏi con người trong đó phải xử lí, phải vượt qua. Khi được hoặc bị đặt trong
tình huống, con người ta mới bộc lộ tính cách, bản chất của mình một cách đầy đủ,
chân thực nhất. Nếu cuộc sống là một dòng sông thì tình huống là các xoáy nước.
Nó chính là phần đậm đặc nhất của cuộc sống, nơi thể hiện tập trung bản chất một
xã hội, một thời đại.
Đối với thể loại truyện ngắn, tình huống càng có ý nghĩa quan trọng. Nhà văn
Nguyễn Kiên, một cây bút truyện ngắn khá tiêu biểu, từng viết: “Truyện ngắn
cũng có tính cách và số phận như truyện dài. Nhưng vì khuôn khổ của truyện ngắn
bị hạn chế nên không thể nói nhiều, nói đầy đủ như truyện dài. Do đó, điều quan
trọng đối với truyện ngắn là phải lựa chọn cho được cái tình thế tự nó bộc lộ ra nét
chủ yếu của tính cách và số phận, tự nó đặc trưng cho một hiện tượng xã hội. Theo
tôi hiểu thì mỗi truyện ngắn chỉ chứa đựng một tình thế như thế nào đó đã xẩy ra