intTypePromotion=1

Câu chuyển tác bị động từ góc nhìn của tính chuyển tác và sự tri nhận

Chia sẻ: Nguyễn Lan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:21

0
40
lượt xem
1
download

Câu chuyển tác bị động từ góc nhìn của tính chuyển tác và sự tri nhận

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài báo này bàn về câu chuyển tác bị động - một chủ đề mà các bạn học giả đi trước đã bàn nhưng ở một góc nhìn khác biệt. Cụ thể, tác giả sẽ thảo luận câu chuyển tác bị động trong cách nhìn cấu trúc tham tố, cấu trúc vai nghĩa của câu chuyển tác gắn với sự nổi bật tri nhận của những vai này về phương diện nhận thức, để cho thấy "việc nêu lên tiền cảnh" vai này hay vai kia trong cấu trúc tham tố, cấu trúc vai nghĩa câu chuyển tác bị động luôn có động cơ về mặt tri nhận và đó là một nét phổ quát của tư duy con người.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Câu chuyển tác bị động từ góc nhìn của tính chuyển tác và sự tri nhận

T P CHÍ KHOA H<br /> <br /> IH<br /> <br /> T T p 6, S 1, 2016 3–23<br /> <br /> CÂU CHUY<br /> ÌN C<br /> <br /> T<br /> <br /> 3<br /> <br /> B<br /> ÀS<br /> u Biêna*1<br /> <br /> a<br /> <br /> Khoa Ng<br /> <br /> ih<br /> <br /> t, Lâm<br /> <br /> Nh n ngày 20 tháng<br /> Ch nh s a ngày 03 tháng 0<br /> m 2016 | Ch p nh n<br /> <br /> ng, Vi t Nam<br /> <br /> 16 tháng 03<br /> <br /> 6<br /> <br /> Tóm t<br /> Bài báo này bàn v câu chuy n tác b<br /> ng - m t ch<br /> mà các h c gi<br /> ã bàn m t góc nhìn khác bi t. C th , chúng tôi s th o lu n câu chuy n tác b<br /> ng<br /> trong cách nhìn c u trúc tham t , c u trúc vai ngh<br /> a câu chuy n tác g n v i s n i b t<br /> tri nh n c a nh ng vai này v<br /> n nh n th<br /> cho th y “vi c nêu lên ti n c nh”<br /> vai này hay vai kia trong c u trúc tham t , c u trúc vai ngh<br /> n tác b<br /> ng luôn<br /> m t tri nh<br /> t nét ph quát c<br /> i.<br /> T khóa: C u trúc tham t ; C u trúc vai ngh<br /> tác b ng; S n i b t tri nh n; Tính chuy n tác; Tính b<br /> <br /> 1.<br /> <br /> D N NH P<br /> u bi t, câu b<br /> <br /> ng h c hi n<br /> ho c<br /> <br /> ng; Câu chuy n tác; Câu chuy n<br /> ng hóa.<br /> <br /> góc<br /> <br /> i. V i ti ng Vi t, ch<br /> <br /> ng là ch<br /> này<br /> <br /> khá ph bi n trong tài li u ngôn<br /> c gi i Vi t ng bàn lu n khá nhi u,<br /> <br /> cú pháp (ví d : Hoàng Tr ng Phi n 1980, Di p Quang Ban 1992, Lê<br /> <br /> Xuân Th i 1994), ho c<br /> <br /> góc<br /> <br /> ng ngh a (ví d : Di p Quang Ban & Nguy n Th<br /> <br /> Thu n 2002, Nguy n Minh Thuy t 1986), ho c<br /> <br /> s k t h p c hai góc<br /> <br /> y (ví d :<br /> <br /> Nguy n Minh Thuy t & Nguy n V n Hi p 1998, Nguy n H ng C n & Bùi Th Diên<br /> 2004).<br /> Bài báo này ti p t c ch<br /> <br /> mà các h c gi<br /> <br /> nhìn khác bi t. C th , chúng tôi s th o lu n câu b<br /> <br /> i tr<br /> <br /> c ã bàn, nh ng<br /> <br /> m t góc<br /> <br /> ng trong cách nhìn c a c u trúc<br /> <br /> tham t , c u trúc vai ngh a g n v i s n i b t tri nh n c a nh ng vai này v ph<br /> di n nh n th c,<br /> <br /> *<br /> <br /> ng<br /> <br /> cho th y “vi c nêu lên ti n c nh” vai này hay vai kia trong c u trúc<br /> <br /> Tác gi liên h : Email: biendh@dlu.edu.vn<br /> <br /> 4<br /> <br /> T P CHÍ KHOA H<br /> <br /> tham t câu b<br /> con ng<br /> <br /> IH<br /> <br /> ng là có<br /> <br /> T [CHUYÊN SAN KHOA H C XÃ H<br /> <br /> ng c v m t tri nh n, và<br /> <br /> là m t nét ph quát c a t duy<br /> <br /> i.<br /> n, câu b<br /> <br /> ng<br /> <br /> c a thao tác chuy n các câu ch<br /> <br /> c chúng tôi quan ni m<br /> <br /> k t qu<br /> phép c i bi n b<br /> <br /> ng<br /> <br /> ng:<br /> (1)<br /> <br /> a. Nam d ch chuy n cái bàn.<br /> b. Cái bàn b Nam d ch chuy n.<br /> <br /> Ta th y:<br /> <br /> i ch ng b<br /> <br /> ng c a (1a), và v m t logic có cùng ngh<br /> <br /> (1a). Tuy nhiên, hai câu này l i khác nhau v nh<br /> m nhìn là trung hòa; ng<br /> <br /> i nói miêu t bi n c t<br /> <br /> m nhìn c a B th (cái bàn) ho<br /> Tron<br /> <br /> ,<br /> <br /> i nói miêu t bi n c ch t<br /> <br /> c miêu t t<br /> <br /> c di<br /> <br /> (1a),<br /> <br /> m nhìn c a Tác th (Nam) ho c<br /> <br /> m nhìn trung hòa<br /> <br /> không ph i m i bi n c (hay tr ng thái)<br /> th<br /> <br /> m nhìn riêng c a chúng.<br /> <br /> i v i Tác th và B th .<br /> <br /> m nhìn c a B th . Tuy nhiên,<br /> t trong các câu chuy<br /> <br /> u có<br /> <br /> m nhìn c a B th . Quan sát:<br /> <br /> (2)<br /> <br /> ã<br /> ãb<br /> <br /> (3)<br /> <br /> a. M<br /> m<br /> <br /> (4)<br /> <br /> a. B<br /> b. *Ch<br /> <br /> V<br /> <br /> ã ch t.<br /> ã b b i b nh nhân2<br /> <br /> t ra là s khác nhau v tính có th ch p nh<br /> t hi<br /> <br /> 2<br /> <br /> Trong bài báo này, chúng tôi s d ng d<br /> không th ch p nh<br /> c.<br /> <br /> c c a các câu b<br /> <br /> ng<br /> <br /> nào? Trong bài báo này, chúng tôi s l p lu n r ng tính<br /> <br /> cm<br /> <br /> cho th y r ng câu y r<br /> <br /> , còn d u * cho th y câu y<br /> <br /> T P CHÍ KHOA H<br /> <br /> không th ch p nh<br /> <br /> IH<br /> <br /> T [CHUYÊN SAN KHOA H C XÃ H<br /> <br /> c c a (2b) và (4b) không th<br /> <br /> c gi<br /> <br /> cú pháp<br /> <br /> nh n th c. B ng vi c l y các câu chuy n tác b<br /> li u, bài báo này s th o lu n và quan sát ngh<br /> v i tính b<br /> 2.<br /> <br /> ng c a chúng ra sao t<br /> <br /> B<br /> <br /> NG HÓA T<br /> <br /> 5<br /> <br /> ng ti ng Vi t làm c<br /> <br /> a các câu ch<br /> <br /> i m nhìn c a tính chuy n tác và s tri nh n.<br /> <br /> GÓC NHÌN C A TÍNH CHUY N TÁC VÀ S<br /> <br /> TRI<br /> <br /> NH N<br /> 2.1.<br /> <br /> B<br /> <br /> ng hóa trong Ng pháp S n sinh và Ng pháp Tri nh n<br /> <br /> Cách ti p c n câu b<br /> nh n ngôn ng . Do v<br /> <br /> n cách ti p c n tri<br /> c h t c n ph i hi u s khác nhau gi a Ng pháp S n sinh<br /> u bi t, Ng pháp S n sinh cung c p cách ti p<br /> <br /> và Ng pháp Tri nh<br /> c n mô-<br /> <br /> n ngôn ng . T c theo mô hình này, trong não b<br /> <br /> s mô-<br /> <br /> n”, ch ng h<br /> <br /> ti p c n mô-<br /> <br /> n gi<br /> <br /> T<br /> <br /> i l p tính mô-<br /> <br /> c a Ng pháp S<br /> th<br /> <br /> i có t n t i m t<br /> và nh n th c. Cách<br /> <br /> nh r ng mô-<br /> <br /> c l p v i các mô-<br /> <br /> a ngôn ng , Langacker (1988:4) ã t ng k t giáo lý<br /> “H th ng ngôn ng là h th ng t ch a, và do v y có<br /> <br /> c miêu t không c n s tham chi u v m t b n ch<br /> <br /> r ng l<br /> <br /> n nh ng liên quan tri nh n<br /> <br /> có th bi u hi n m t “môNgôn ng v i tính cách là m t “mô-<br /> <br /> tham chi<br /> <br /> t c a c u trúc tâm lý.”<br /> t c ac<br /> <br /> c<br /> <br /> n t tr c a cú pháp - t c cú pháp là t tr so v i ng ngh a. Ông<br /> <br /> vi t ti p: “Lý thuy t chính th ng x lý ng pháp (và c th<br /> chi u ho c c<br /> <br /> t kích<br /> <br /> c l p c a c u trúc ngôn ng . Ng<br /> <br /> c<br /> <br /> coi là khu bi t v i c t v ng l n ng ngh<br /> <br /> à có th<br /> <br /> t tr . S<br /> <br /> c bi n h b ng vi c th a nh n r ng các<br /> <br /> c l p c a c u trúc ng<br /> <br /> ph m trù ng<br /> ngh<br /> <br /> c d a trên các thu c tính hình th<br /> i nói có kh<br /> <br /> riêng bi<br /> <br /> c miêu t<br /> <br /> t l ngh<br /> <br /> t h th ng<br /> <br /> c tính ng<br /> ng phán quy t ng pháp tính<br /> <br /> c d a trên m t mình c u trúc ng pháp.” (Langacker 1988: 5)<br /> <br /> Trái l i, Ng pháp Tri nh n cung c p m t mô hình tích h p v ngôn ng . Nó<br /> ti n gi<br /> <br /> nh r ng mô-<br /> <br /> ph thu c vào các mô-<br /> <br /> y, cách ti p<br /> <br /> 6<br /> <br /> T P CHÍ KHOA H<br /> <br /> IH<br /> <br /> T [CHUYÊN SAN KHOA H C XÃ H<br /> <br /> c g i là cách nhìn bách khoa v ngh : trong vi c hi u ngh<br /> <br /> c<br /> <br /> chúng ta t o ra không ph i s khu bi t gi a ngh<br /> ngôn ng , ch ng h<br /> <br /> ý ngh<br /> <br /> n c a dog<br /> <br /> ng<br /> ngh<br /> <br /> n v i ngh<br /> <br /> nh ngh<br /> <br /> ng v<br /> <br /> ng v t có b n chân/m<br /> <br /> hi u - t c là s c p<br /> <br /> i ta bi t v loài chó, ch ng<br /> <br /> n a.” Ng pháp Tri nh n còn<br /> <br /> ng pháp: m<br /> ình th c-ngh<br /> <br /> v th c ch t là bi<br /> <br /> ngôn ng<br /> <br /> c<br /> t tín<br /> <br /> “Ng pháp Tri nh n th a nh n r ng ng pháp<br /> t nt<br /> <br /> và c u trúc âm v h c. Ng<br /> hi<br /> <br /> nh<br /> <br /> /lông thú/có mõm và s a, ho c không kêu<br /> <br /> meo meo và không có s ng/cánh, và nhi<br /> g i là cách nhìn bi<br /> <br /> nh ngh<br /> nh ngh<br /> <br /> ài ngôn ng c a nó là b t c cái gì khác mà ng<br /> <br /> h<br /> <br /> ài<br /> <br /> à s hi u bi t v th gi i. Ví d , trong khi<br /> <br /> a t dog, Leech (1981) nói r<br /> <br /> quan sát ngh<br /> <br /> a m t câu,<br /> <br /> c l p tách r i kh i c u trúc ng ngh<br /> <br /> c miêu t b<br /> <br /> n c a nh<br /> <br /> tín<br /> <br /> c, v i t v ng, hình thái, và cú pháp thành l p nên m t ph c a các c u trúc<br /> <br /> tín hi u.” (Langacker 1988).<br /> Ýt<br /> <br /> ng này b t ngu n t giáo lý c a Saussure (2005) v ngôn ng<br /> <br /> th<br /> <br /> th ng c a các tín hi u ngôn ng . Các tín hi u ngôn ng , t c các t , là ph c th c a “cái<br /> u” (d ng th c ngôn ng ) và “cái s bi u” (ngh<br /> u” và “cái s bi<br /> <br /> c minh h a b ng c p c a m t hình nh<br /> <br /> thính giác [tebl] và m t khái ni<br /> ,c<br /> rõ nh<br /> <br /> t<br /> <br /> c có các chân và m t m t ph ng n m<br /> c ti n gi<br /> <br /> nh r ng các ph m trù ng<br /> <br /> lo i, ch ng h<br /> <br /> Langacker (1988) kh<br /> t ) có th<br /> <br /> nh ngh<br /> <br /> ng t<br /> <br /> ng mô t<br /> <br /> u có ngh<br /> <br /> nh: “các ph m trù ng<br /> <br /> ng ngh<br /> có th<br /> <br /> êng c a chúng.<br /> <br /> n (ví d : danh t<br /> <br /> c m t “v t”, trong khi m<br /> <br /> nh ngh<br /> ng t<br /> <br /> nh ngh<br /> <br /> c m t “quá trình” hay m t “quan h th i gian.”<br /> <br /> pháp Tri nh n khác v i Ng pháp S n sinh là ng pháp ti n gi<br /> ch ng h<br /> <br /> c bi t<br /> <br /> ng<br /> <br /> c v m t ng ngh<br /> <br /> Theo Langacker (1987), m t danh t<br /> mô t<br /> <br /> ). M i quan h gi a<br /> <br /> ng t không th<br /> <br /> nh ngh<br /> <br /> ngôn ng<br /> ngôn<br /> khía c nh này, Ng<br /> nh r ng các t lo i<br /> ng nh ng thu t ng<br /> <br /> y, ch ng và tân ng mà chúng là nh ng thành t c a m t câu c<br /> c a ngh<br /> <br /> T P CHÍ KHOA H<br /> <br /> 2.2.<br /> <br /> B<br /> <br /> IH<br /> <br /> T [CHUYÊN SAN KHOA H C XÃ H<br /> <br /> 7<br /> <br /> ng hóa và câu chuy n tác<br /> <br /> 2.2.1 B<br /> Tính b<br /> <br /> ng hóa và các câu chuy<br /> ng hóa th<br /> <br /> nm u<br /> <br /> c th o lu n trong quan h v i tính chuy n tác<br /> <br /> ng<br /> <br /> (Wierzbicka 1988, Givón 1995, Rice 1987, D<br /> m<br /> <br /> ng H u Biên 2003). Tính chuy n tác là<br /> <br /> n B th b<br /> <br /> ng c a nó (Cao<br /> <br /> Xuân H o 1991). C (5a) l n (5b) là nh ng minh ch ng tiêu bi u c a k t c u chuy n<br /> tác, và theo Slobin (1982: 415), là ki u câu s n sinh nh<br /> <br /> n nh t trong nhi u<br /> <br /> ngôn ng :<br /> (5)<br /> <br /> a. Th<br /> <br /> bóng.<br /> i nông dân gi t con v t.<br /> <br /> Trong k t c u chuy<br /> NP1 (Tác th<br /> <br /> c bi u hi n b ng công th c [NP1-VTRANS-NP2],<br /> <br /> c mã hóa b ng danh ng NP1 làm ch ng ) gây ra m t s bi<br /> <br /> m t v trí/tr ng thái m i<br /> <br /> NP2 (B th<br /> <br /> n<br /> <br /> c mã hóa b ng danh ng NP2 làm tân ng<br /> <br /> tr c ti p) nh<br /> <br /> ng c a Tác th , mà VTRANS<br /> <br /> th<br /> <br /> c a m t câu chuy n tác (ho c m t câu vô tác) ph<br /> <br /> thu c vào cái gì<br /> <br /> c nêu lên ti n c nh (foregrounded) trong mô hình c a m ng tri<br /> <br /> nh n, nó là mô hình c<br /> “s bi<br /> <br /> n c a s tri nh n v các bi n c ch ng h<br /> <br /> 3<br /> <br /> t<br /> <br /> ng thái”,<br /> <br /> i” và “s gây khi n.” Lakoff (1977: 244) cung c p quan h xác<br /> <br /> chuy n tác, y là m t b s u nh ng thu c tính ng ngh<br /> bi u<br /> <br /> ng t chuy n tác) bi u<br /> <br /> nh tính<br /> <br /> à các câu chuy n tác tiêu<br /> <br /> u có nói chung3:<br /> <br /> Ungerer & Schmid (1996) cho r ng ý t<br /> xu t “các nguyên lý gestalt” sau<br /> <br /> a. Nguyên lý t<br /> b. Nguyên lý t<br /> chung.<br /> <br /> ng này gi ng v i khái ni m g<br /> <br /> c các nhà tâm lý h c gestalt bi<br /> <br /> n (principle of proximity): các y u t riêng l v i m t kho ng g n nhau gi a chúng s<br /> n nhau b ng cách này hay cách khác.<br /> ng (principle of similarity): các y u t riêng l<br /> <br /> i<br /> <br /> cl<br /> <br /> cl<br /> <br /> c. Nguyên lý khép kín (principle of closure): cách t ch c tri nh<br /> d. Nguyên lý liên t c (principle of continuation): các y u t s<br /> chúng.<br /> <br /> ãi, nh<br /> <br /> t chi<br /> <br /> n<br /> <br /> ng b neo gi trong các hình b<br /> cl<br /> <br /> nh th n u ch có vài s<br /> <br /> n gi a<br /> <br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2