Quy định về chấm dứt hợp đồng lao động trong bối cảnh AI phát triển thay thế người lao động: Kinh nghiệm một số quốc gia và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong thị trường lao động toàn cầu. Tại Việt Nam, các ngành sử dụng nhiều lao động phổ thông như dệt may, chế biến và lắp ráp chịu ảnh hưởng lớn khi AI và tự động hóa thay thế người lao động. Mặc dù Bộ luật Lao động 2019 có quy định về chấm dứt hợp đồng lao động do thay đổi công nghệ, nhưng chưa cụ thể hóa tình huống AI thay thế lao động, dẫn đến khoảng trống pháp lý và nguy cơ xâm phạm quyền lợi người lao động. Bài viết này nhằm phân tích thực trạng pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

Cung cấp các kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện khung pháp luật Việt Nam về chấm dứt hợp đồng lao động trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển, đảm bảo quyền lợi người lao động và thúc đẩy thị trường lao động bền vững.

Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại thị trường lao động toàn cầu, đặc biệt ảnh hưởng đến các ngành thâm dụng lao động tại Việt Nam như dệt may, chế biến và lắp ráp. Mặc dù Bộ luật Lao động 2019 có quy định về chấm dứt hợp đồng lao động do thay đổi công nghệ (Điều 42, 44), các quy định này chưa cụ thể hóa trường hợp AI thay thế lao động, tạo ra khoảng trống pháp lý và nguy cơ xâm phạm quyền lợi người lao động. Thực trạng hiện nay cho thấy nhiều bất cập như thiếu cơ chế hỗ trợ tái đào tạo, giám sát yếu kém, chưa có quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và chế tài xử lý vi phạm chưa đủ mạnh. Nghiên cứu này đã phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, đánh giá những bất cập và đề xuất giải pháp hoàn thiện dựa trên kinh nghiệm quốc tế từ Đức, Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc và Singapore. Các quốc gia này đã triển khai nhiều cơ chế hiệu quả như quỹ chuyển đổi nghề nghiệp bắt buộc, chương trình đào tạo lại kỹ năng, chính sách thông báo sớm và hỗ trợ đào tạo kỹ năng số, cùng với chiến lược học tập suốt đời. Để giải quyết những thách thức này, bài viết đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam theo hướng cụ thể hóa khái niệm 'thay đổi công nghệ' để bao gồm việc AI thay thế lao động. Cần bổ sung quy định bắt buộc doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng cho người lao động trước khi chấm dứt hợp đồng. Việc thành lập một quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, được đóng góp từ doanh nghiệp, ngân sách nhà nước và các nguồn khác, là cần thiết để hỗ trợ tài chính và đào tạo cho người lao động bị ảnh hưởng. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và áp dụng chế tài nghiêm khắc đối với các doanh nghiệp vi phạm. Cuối cùng, việc xây dựng và triển khai chiến lược quốc gia về học tập suốt đời, khuyến khích người lao động chủ động nâng cao kỹ năng số, là yếu tố then chốt. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động sẽ đảm bảo hài hòa lợi ích, góp phần xây dựng thị trường lao động bền vững và công bằng trong kỷ nguyên số hóa.