Chính sách Trung Đông ca
chính quyn Tng thng M Joe Biden
Trn Th Thanh(*)
Tóm tt: Trung Đông là khu vc có v trí địa chiến lược quan trng, nơi có tr lượng du
m và khí đốt hàng đầu thế gii và có nh hưởng ln đến an ninh năng lượng toàn cu.
Nhng thp k gn đây, Trung Đông đóng vai trò là mt trong nhng động lc chính ca
s chuyn đổi kinh tế - chính tr, quân s toàn cu liên quan đến nn tng trt t thế gii.
Chính vì thế, khu vc này luôn là mc tiêu trng tâm trong chiến lược ca các nước ln,
trong đó có chính quyn M. mi thi k ca mi nhà lãnh đạo, M đều trin khai chính
sách mang du n cá nhân người đứng đầu nước này đối vi Trung Đông, và Tng thng
Joe Biden cũng không ngoi l. Năm 2021, sau khi lên nm quyn, da trên nhng trin
vng khu vc, chính quyn Biden đã đưa ra nhng chính sách mi đối vi Trung Đông.
Tuy nhiên, vic chính quyn M ch tp trung vào các quc gia ch cht Trung Đông đã
khiến tình hình chính tr toàn b khu vc này càng tr nên phc tp.
T khóa: Chính sách, Du m, Khí đốt, Trung Đông, M, Tng thng Joe Biden
Abstract: The Middle East is located in a critical geostrategic region, home to the
world's leading oil and gas reserves, and has a great infl uence on global energy security.
In recent decades, the Middle East has acted as one of the main driving forces of global
economic, political and military transformation related to the foundation of the world
order. Therefore, this area has always been a key target of major powers, including the
United States. All US presidential administrations have long deployed their own policy
towards the Middle East, and Joe Biden’s administration is no exception. In 2021, after
coming to power, based on regional prospects, the Biden administration implemented a
new policy towards the Middle East. However, the US government’s focus only on key
countries therein has made the political situation in the Middle East even more confusing
and complicated.
Keywords: Middle East Policy, Oil, Gas, Middle East, US, President Joe Biden
Ngày nhn bài: 22/4/2024; Ngày duyt đăng: 15/5/2024
1. M đầu 1
T nhng năm cui thế k XIX, chính
quyn M đã tích cc xây dng chính sách
(*) ThS., Vin Thông tin Khoa hc xã hi, Vin Hàn
lâm Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: jthanh85@gmail.com
Trung Đông. Sau năm 1945, Trung Đông
tr thành mt trong nhng ưu tiên trong
chính sách đối ngoi ca M. Vào đầu thp
niên 90 ca thế k XX, Liên Xô tan rã,
M chính thc tr thành bá ch ti Trung
Đông. Sau Chiến tranh vùng Vnh ln th
13
Chính sách Trung Đông…
hai (năm 2003) và vic M chiếm đóng
Iraq đã đánh du s hin din đỉnh cao ca
M ti khu vc. Điu này không ch da
trên s phát trin quan h thương mi (ch
yếu là du m) vi các nước Trung Đông,
mà còn bi các vn đề trm trng khác.
Hin nay, chính sách Trung Đông
ca chính quyn Biden được cho là “thc
dng” và “khác bit”, tuy nhiên, mc tiêu
chính vn luôn hướng ti vic duy trì nh
hưởng vi tư cách là “người chơi ln”;
xây dng quan h đối tác vi các quc
gia ch cht nhm “bo đảm n định” cho
toàn khu vc.
2. Chính sách duy trì nh hưởng, tránh
can thip ca M ti khu vc Trung Đông
Chính sách đối ngoi đầu tiên được
ông Biden đưa ra sau khi nhm chc Tng
thng đã nhn mnh vic gim ưu tiên, hn
chế mi ngun lc và tránh can d sâu vào
khu vc Trung Đông. Tuy nhiên, tháng
7/2022, ti Hi ngh thượng đỉnh ca các
nhà lãnh đạo Rp, Tng thng J. Biden
li khng định M “s không ri b” Trung
Đông, c gng đảm bo s n định cho
khu vc và thúc đẩy dòng chy du toàn
cu nhm đảo ngược tình hình giá khí đốt
tăng cao (Aya, 2022). Tháng 10/2023, mt
cuc khng hong mi đã din ra Trung
Đông sau khi xung đột Israel - Hamas gia
tăng; điu này cho thy nhng thách thc
đối vi n lc “xoay trc” sang châu Á ca
M. Chính quyn M buc phi cân nhc
chuyn dch ngun lc t các ưu tiên khác
sang Trung Đông.
Trước kia, nếu các vn đề chi phi
chính quyn M ti Trung Đông là du m,
bo tr Israel và ngăn chn các cường quc
khác thiết lp v trí trong khu vc, thì hin
nay, ba vn đề chính chi phi các n lc an
ninh ca M là ngăn chn khng b, bo v
th trường năng lượng và đối phó vi vn đề
ph biến vũ khí ht nhân Iran. Theo Shelly
và cng s (2022), ngoài nhng điu trên,
M còn có ba li ích ln ti Trung Đông
như: (i) gii quyết xung đột là li ích ct
lõi ca M; (ii) tp trung vào vn đề biến
đổi khí hu mang li cho M nhiu cơ hi
trong các cuc đàm phán khu vc; (iii) M
nhn được s ng h ln t phía đồng minh
khi quân đội M đang hin din ti ít nht
12 quc gia Trung Đông.
Năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine
bùng n, chính sách Trung Đông ca M
li b coi là mâu thun. Mt mt, M mun
rút lui chiến lược, tránh can thip khu vc;
mt khác, M li cn Trung Đông - đặc bit
là các đồng minh, nhm hp tác trong cuc
cnh tranh vi Nga và Trung Quc. Bi
chính quyn M lo ngi nếu rút quân khi
Trung Đông, Nga và Trung Quc s lp
đầy “khong trng quyn lc”, và điu này
có th dn đến s cnh tranh mnh m hơn
trong tương lai (Becca và cng s, 2022).
Tuy nhiên, nhiu nước Trung Đông, bao
gm c đồng minh ca M, đã chuyn sang
thế cân bng chiến lược bi nim tin vào
M ngày càng suy gim. Tháng 7/2022,
Tng thng J. Biden thăm Israel, Palestine
Rp Xê Út, đồng thi tham d Hi
ngh thượng đỉnh An ninh và Phát trin,
vi mc tiêu cơ bn là tìm kiếm đồng minh
trong cuc đối đầu vi Nga và Iran. Tuy
nhiên, chuyến đi này đã không đạt được
kết qu như mong mun, liên minh khu
vc không được hình thành. Chính quyn
M tiếp tc gây căng thng khu vc khi
đối đầu vi Iran, xây dng h thng liên
minh quân s và rút quân “vô trách nhim”
khi Afghanistan và Iraq. Mâu thun gia
M, Israel và Iran cũng tr nên gay gt,
gây nhiu tr ngi cho vic ni lng quan
h gia Rp Xê Út và Iran. Bên cnh
đó, M cũng ít có kh năng thúc đẩy các
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 7.2024
14
cuc đàm phán hòa bình gia Palestine và
Israel do “thiên v” Israel, b qua vn đề
Palestine, làm nh hưởng tiêu cc đến n
lc tái cơ cu ngoi giao ca các quc gia
Trung Đông (Liu và Shu, 2023: 100).
Trong bi cnh xung đột Trung Đông
đang din ra sau cuc chiến Israel - Hamas
hi tháng 10/2023, các lc lượng y nhim
ca Iran1 Iraq, Syria và Yemen đã nhiu
ln hướng mc tiêu vào các li ích ca M
để đáp tr vic Washington ng h Israel.
Chính quyn Biden đã trin khai hành
động theo ba hướng: h tr Israel; bo
v dân thường Palestine, đồng thi khôi
phc tiến trình hòa bình Trung Đông; ngăn
chn xung đột lan rng. M đã phát động
các cuc tn công quân s trc tiếp vào
các lc lượng được Iran hu thun để tr
đũa. Hin ti, các s kin Trung Đông
tiếp tc kéo Washington quay tr li khu
vc. Chính quyn Biden phi quyết định
xem xét các ưu tiên để ng phó vi cuc
chiến mi nht ti Trung Đông. Cách tiếp
cn ca Tng thng M cho thy nhng
ưu tiên trong chính sách đối ngoi ca
M (Kerry, 2023), tuy nhiên, chính tr gia
Alcaro (2023) nhn định, Tng thng M
đang “dao động” khi c gng gii quyết
cuc khng hong nghiêm trng nht khu
vc Trung Đông k t cuc tn công Iraq
do M dn đầu năm 2003.
Trong thp k ti, M s bo v các
li ích ca mình Trung Đông bng cách
xây dng năm tr ct: (i) Đưa ra sáng kiến
chung v các thách thc an ninh con người,
an ninh kinh tế, nhân quyn và biến đổi khí
hu; (ii) Đặt ngoi giao lên hàng đầu trong
n lc chm dt xung đột ti mt s quc
gia, đồng thi gii quyết các mi đe da t
1 Các lc lượng h tr Iran trong cuc đối đầu
vi M.
các mng lưới khng b toàn cu; (iii) Kìm
hãm và can d vào Iran vi mt chiến lược
an ninh khu vc cân bng; (iv) To điu
kin cho s tiến b và hi nhp khu vc
da trên các chính sách ngoi giao mi và
bao trùm; (v) Tp trung nhiu hơn vào các
thách thc an ninh mi ni. Năm tr ct
da trên năm bài hc rút ra t nhiu thp
k mà M tham gia vào khu vc, gm: (i)
Địa chính tr toàn cu là nhân t quyết định
s thành bi ca ngoi giao Trung Đông;
(ii) Các sáng kiến ngoi giao cn được đồng
b vi các chính sách an ninh và kinh tế
nhm ci thin cuc sng và các quyn cơ
bn Trung Đông; (iii) Áp lc bên ngoài
hiếm khi to ra kết qu bn vng; (iv) Kh
năng đạt được s thành công v ngoi giao
khi gii quyết các mi đe da an ninh; (v)
Chính tr hóa chính sách đối ngoi ca M
là phn tác dng và làm suy yếu v thế địa
chính tr ca M, đặc bit là Trung Đông
(Katulis và Juul, 2021).
Để duy trì vai trò lãnh đạo Trung
Đông, M phi đối mt vi nhng thách
thc c bên trong ln bên ngoài. Mt trong
nhng thách thc chính vn là Iran, quc gia
được Washington coi là mi đe da chính
Trung Đông. Bên cnh đó là nh hưởng
ngày càng tăng ca Trung Quc - đối th
cnh tranh chiến lược chính ca M, vi tư
cách là trung gian hòa gii các vn đề quc
tế và trong bi cnh hp tác kinh tế Trung
Quc - Israel ngày càng gia tăng. Thách
thc ni b ch yếu đối vi M là s chia r
trong đảng, s mâu thun trong chính sách
ca M xut phát t cách tiếp cn khác bit
ca Đảng Dân chĐảng Cng hòa trong
vn đề duy trì và tăng cường an ninh trong
khu vc (Breslavtseva, 2023).
Có th thy, Trung Đông mang đến cho
M c thách thc ln cơ hi, do đó, M
cn trin khai mt chính sách n định, kiên
15
Chính sách Trung Đông…
nhn hơn đối vi Trung Đông, mt chính
sách tha nhn tm quan trng ca khu
vc, như cu ni gia châu Á, châu Âu và
châu Phi và là ngã tư quan trng ca kinh tế
toàn cu. Hin nay, chính quyn Biden vn
theo đui chiến lược “thc dng”, tp trung
vào các liên minh vi “chiến lược hp lý,
mc tiêu rõ ràng và ngun lc hu hn”
nhm trin khai kế hoch ly li nhng
“li ích cơ bn” ti khu vc Trung Đông
(Anderson, 2022).
3. Chính sách ca M tp trung vào mt
s quc gia ch cht ti Trung Đông
3.1. Iran
Mi quan h vi Iran là mt trong
nhng yếu t then cht đối vi chính sách
Trung Đông mi ca M. Thi chính
quyn Tng thng D. Trump, chương trình
ngh s chng Iran đóng vai trò quan trng.
Vi chính quyn Tng thng J. Biden, mi
quan h vi Iran được ci thin đáng k
Iran được coi là ưu tiên hàng đầu ti khu
vc; và vic M quay tr li “tha thun
ht nhân” là mt trong nhng bin pháp
chng li mi đe da t chính nước này.
Các cuc đàm phán nhm đưa Iran và M
tuân th Kế hoch Hành động Toàn din
chung - JCPOA hin đang din ra. S hi
sinh ca các cuc đàm phán JCPOA dưới
thi chính quyn Biden đã gim bt mt
s áp lc đối vi Iraq bi mi quan h M
- Iraq cũng được định hình nh chính sách
đối vi Iran ca M. Nếu đàm phán tht
bi, chính quyn Biden có th s tiếp tc
áp dng chính sách thc dng nghiêm ngt
nhm ngăn chn Iran, đồng thi hn chế
các ri ro và tiết kim kinh phí. Mi n lc
không ph biến vũ khí ht nhân Trung
Đông tp trung ch yếu vào Iran, bi nếu
Iran có được vũ khí ht nhân thì Rp
Xê Út hoc Th Nhĩ K có th trin khai
theo. Do vy, bt k chính sách nào ca
M trong vic đổi mi chính sách ht nhân
Iran s phi xem xét vic tài tr cho các lc
lượng y nhim và ng x vi các đồng
minh trong khu vc. Đối vi Iran, M cùng
Israel vn là k thù chính. Do đó, chính
quyn Biden buc phi tp trung gii quyết
mi đe da an ninh đối vi các đồng minh,
đặc bit là Israel và Rp Xê Út.
Mt trong nhng yêu cu ln nht ca
Iran là đạt được s đồng thun v tha
thun ht nhân, để có th loi b nhm
gim bt các bin pháp trng pht quc
tế, gii quyết nhng khó khăn kinh tế ngày
càng nghiêm trng. Tuy nhiên, xung đột
Nga - Ukraine đã nh hưởng tiêu cc đến
các cuc đàm phán. Vn đề ch yếu là do
M thay đổi thái độ, mt mt M nhn
mnh vic tách ri các bin pháp trng
pht Nga ra khi vn đề ht nhân Iran,
mt khác li trì hoãn các cuc đàm phán vì
nhiu lý do (Zhichao, 2022).
3.2. Israel và Palestine
Trong mi quan h M - Israel và vn
đề Palestine, ông Biden khng định tm
quan trng ca Israel và s cn thiết phi
gii quyết xung đột Israel - Palestine thông
qua vic thành lp mt nhà nước Palestine
“kh thi”. Tuy nhiên, vic công nhn
Jerusalem là Th đô ca Israel và ng h
Hip định Abraham1 s không thay đổi.
Cách tiếp cn ca chính quyn Biden
đối vi xung đột Israel - Palestine được
đánh giá là thn trng hơn nhiu so vi
người tin nhim D. Trump. Chính quyn
Trump công khai đứng v phe cc đoan
Israel, kch lit phn đối phong trào dân
tc Palestine và đưa ra gii pháp hai nhà
nước; trái li, chính quyn Biden ch tìm
kiếm nhng li ích khiêm tn trên thc tế,
1 Hip định hòa bình gia Israel và các Tiu Vương
quc Rp Thng nht (UAE).
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 7.2024
16
ưu tiên tránh ri ro chính tr trong khi vn
ng h chương trình ngh s hai nhà nước.
M n lc cng c chính quyn
Palestine, nơi đang phi đối mt vi bt n
tài chính và tính hp pháp ca b máy cm
quyn b suy gim nhanh chóng. Bn thân
người Palestine đặt nhiu k vng vào s
hp tác vi M, mong mun quay tr li
vi chính sách thi ông Obama, xây dng
ngh quyết 2334 ca Hi đồng Bo an Liên
Hp Quc1.
Khi cuc xung đột Nga - Ukraine n
ra, Chính ph Israel tìm cách bo v li
ích quc gia, duy trì mi quan h đặc bit
vi M và Nga. Dưới áp lc ln ca M
và phương Tây, Israel đã điu chnh mt
s chính sách như tham gia các lnh trng
pht chng Nga và cung cp vũ khí cho
Ukraine. Ngoài ra, để duy trì s an toàn
cho cng đồng người Do Thái, Chính ph
Israel cũng phi hp vi Nga và Ukraine
trong quá trình hòa gii xung đột.
Có th thy, chính quyn Tng thng
J. Biden s trin khai mt chính sách thc
dng mi, không tác động mnh đến quan
h vi Israel và có li cho người Palestine.
Ngoài ra, ông Biden cũng ng h tiến
trình bình thường hóa quan h ca Israel
vi các quc gia Rp.
3.3. Rp Xê Út
Cuc khng hong trong quan h
gia chính quyn M Rp Xê Út là
“di sn” ca chính quyn Obama, khi M
ng h các cuc biu tình chng Chính
ph trong Mùa xuân Rp nhng năm
2010-2011. Mt minh chng khá rõ ràng
cho cuc khng hong quan h hai bên là
1 Đây là ngh quyết đầu tiên được thông qua v
Israel và Palestine t năm 2016, và là ngh quyết
đầu tiên để gii quyết các vn đề khu định cư ca
Israel k t Ngh quyết 465 đưa ra năm 1980.
vic Rp Xê Út t chi yêu cu tăng sn
lượng du, gim giá năng lượng vào tháng
3/2022 ca M và yêu cu các chế độ quân
ch tuân theo tha thun trong khuôn kh
OPEC+. Mi quan h M - Rp Xê Út
t lâu đã tr nên phc tp, do vy, động
thái chính sách Trung Đông đầu tiên ca
chính quyn Biden là điu chnh mi quan
h vi đồng minh quan trng - Rp Xê
Út (Nissenbaum, 2022).
Đểđiu kin trin khai các hot
động chng khng b và cân bng mi
quan h vi Iran, chính quyn M buc
phi da vào Rp Xê Út. M quyết định
ngng bán vũ khí tn công cho Rp Xê
Út, nhưng s tiếp tc cung cp h tr phòng
th cho quc gia này nhm chng li các
cuc tn công bng máy bay không người
lái và tên la do Iran hu thun. Có th thy,
chính quyn Tng thng J. Biden duy trì
mi quan h M - Rp Xê Út nhm mc
tiêu ngăn chn nước này tìm kiếm quan h
đối tác quc phòng mnh m hơn vi Nga
và Trung Quc.
3.4. Syria và Iraq
K t khi nhm chc, Tng thng J.
Biden đã loi Syria khi “tm ngm” trong
chính sách khu vc. Chính sách Syria ca
chính quyn M nhm mc đích đảm bo
s tht bi lâu dài ca Nhà nước Hi giáo
(IS), gim bt s thù địch và ci thin các
điu kin nhân đạo. Tuy nhiên, không điu
khon nào thành hin thc. Hin nay, M
ch đơn thun duy trì 900 binh lính như mt
phn trong s mnh chng khng b ca
Liên minh Toàn cu do M lãnh đạo. Chính
quyn M dường như tp trung hơn vào
cuc xung đột Israel - Hamas ti Gaza. V
Chính ph Syria, Tng thng J. Biden vn
duy trì các bin pháp trng pht và đưa ra
Đạo lut Captagon - đóng vai trò như mt
bin pháp ngăn chn các quc gia Rp