Mt s yếu t nn tng tư tưởng xây dng chính sách
ca Tng thng Nga Vladimir Putin1
Nguyn Th(*)
Tóm tt: T năm 2014, nhng tuyên b ca gii chc Nga và Tng thng Vladimir Putin
liên quan ti chính sách ca Moscow đối vi Ukraine đã gi đến s xut hin ca mt
hc thuyết mi nào đó v chính sách đối ngoi và an ninh ca Nga, đặc bit là liên quan
đến không gian hu Xô viết. Cho đến nay, tuy cách gi có th khác nhau, nhưng các nhà
nghiên cu đều ít nhiu tng hp và khái quát mt s yếu t quan trng ca hc thuyết
Putin/ch nghĩa Putin này, trong đó ni bt là: thế gii quan đế quc (nhà nước trung
ương tp quyn), tinh thn bo th chng phương Tây, và yếu t tôn giáo (Chính thng
giáo). Bài viết tng quan các tài liu nghiên cu trong và ngoài nước góp phn làm rõ
các vn đề nêu trên.
T khóa: Tư tưởng, Chính sách đối ngoi, Hc thuyết Putin, Ch nghĩa Putin, Tng
thng Nga Vladimir Putin
Abstract: Since 2014, statements by Russian o cials and President Vladimir Putin
regarding Moscow’s policy toward Ukraine have suggested the emergence of a new
doctrine on Russia’s foreign and security policy, especially in relation to the post-Soviet
space. Researchers have more or less summarized and concluded some basic elements
of this Putin doctrine/Putinism, in which the most prominent are: imperial worldview
(centralized state), anti-Western conservative spirit, and religious factor (the Orthodox).
This paper reviews domestic and foreign documents that contribute to clarifying the
above issues..
Keywords: Ideology, Foreign Policy, Putin Doctrine, Putinism, Russian President
Vladimir Putin
Ngày nhn bài: 30/5/2024; Ngày duyt đăng: 01/8/2024
1. M đầu1
Ông Vladimir Putin tr thành Tng
thng ca Liên bang Nga ln đầu tiên vào
1 Bài viết là kết qu nghiên cu ca Đề tài cp cơ s
năm 2024 “Các chính sách, chiến lược ni bt ca
nước Nga giai đon 2012-2023”, do ThS. Nguyn
Th Lê ch nhim, Vin Thông tin Khoa hc xã hi
ch trì.
(*) ThS., Vin Thông tin Khoa hc xã hi, Vin Hàn
lâm Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: lenguyen22@gmail.com
năm 1999, lãnh đạo mt đất nước đang tìm
cách xoay x sau mt thp k rưỡi khng
hong. Nga đã phi tuyên b tm dng tr
n nước ngoài, các nhà đầu tư nước ngoài
khi đó có quan đim bi quan v tương lai
ca nước Nga. K t đó, ông Putin đã kiến
to li nước Nga như mt cường quc. Cho
đến nay, sau khong hai thp k, nn kinh
tế Nga đã vượt qua hai cuc khng hong
tài chính (năm 2008 và năm 2014), nước
Nga tr thành mt tác nhân chính tr toàn
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 9.2024
20
cu theo đui các chính sách ch động
Trung Đông, châu Á và châu Âu. Năm
2022, Tng thng Nga V. Putin quyết định
tiến hành “chiến dch quân s đặc bit” ti
Ukraine, điu này đã khiến c thế gii chn
động và nhìn nhn đây là sai lm chiến
lược ln ca ông. Gii nghiên cu quc tế
cho rng, Tng thng V. Putin dường như
đã đánh giá thp s gn kết và ý chí kháng
c ca Ukraine, s thng nht và quyết tâm
ca phương Tây cũng như s phn đối kch
lit ca người dân trong nước và s cnh
giác ca gii tinh hoa Nga. Cuc chiến này
dường như cũng cho thy mt xu hướng
phát trin v địa chính tr, địa kinh tế, s
hình thành mt thế gii đa cc mi và mt
trt t quc tế mi, do đó vic các hc gi,
các nhà nghiên cu nhìn nhn, xem xét
k lưỡng hơn nhng động lc, mc tiêu
và tham vng, cơ s hành động ca nước
Nga nói chung, ca Tng thng V. Putin
nói riêng là hết sc cn thiết; qua đó đánh
giá v trin vng, tương lai ca nước Nga
trong bi cnh cuc chiến ti Ukraine đến
nay vn chưa có hi kết.
2. Thế gii quan đế quc v mt cng
đồng văn minh t nhiên, vi nước Nga
là trung tâm
T năm 2014 đến nay, nhng hành
động ca Tng thng Nga V. Putin đang
được thúc đẩy bi mt lot nguyên tc
chính sách đối ngoi và an ninh ca
Nga, được các nhà nghiên cu Marek
Menkiszak (2014), Angela Stent (2022),
Tiberio Graziani (2023) gi là “hc thuyết
Putin” (Putin doctrine) hay Fareed Zakaria
(2014), Brian Taylor (2018), Mikhail
Suslov (2024) gi là “ch nghĩa Putin”
(Putinism), phn nào cho thy nhng yếu
t v
nn tng tư tưởng xây dng chính
sách ca nước Nga dưới s lãnh đạo ca
ông Putin hin nay. Hu hết các lp lun
ct lõi ca tư tưởng này không phi là mi,
nhưng gn đây chúng đã được trình bày
mt cách ci m hơn và cp tiến hơn.
Menkiszak (2014) cho rng, nhng lp
lun theo hc thuyết Putin liên quan đến
vai trò ca Nga như là người bo v các
cng đồng nói tiếng Nga nước ngoài và
bo đảm quyn li ca h, cũng như vic
hiu rõ v mi quan h láng ging tt đẹp
(thc tế có nghĩa là ch quyn hn chế)
điu kin tiên quyết phi được đáp ng
để Moscow có th công nhn độc lp và
toàn vn lãnh th ca các quc gia hu Xô
viết. Theo đó, hc thuyết Putin được cho là
mt bn phác tho v nn tng khái nim
cho s thng tr ca Nga không gian hu
Xô viết (bao gm 15 nước cng hòa sau s
tan rã ca Liên Xô năm 1991), bin minh
cho nhng n lc khôi phc s thng nht
ca “dân tc Nga” (hay rng hơn là cng
đồng nói tiếng Nga), trong mt khi theo
đui s hi nhp cht ch (Liên minh kinh
tế Á-Âu), hoc thm chí trong mt quc
gia duy nht bao gm ít nht là mt phn
ca khu vc đó. Như vy, nó đặt ra mt
thách thc đối vi phương Tây, vn được
Moscow coi là đối th chính trong kế hoch
ca Nga nhm xây dng mt trt t mi
châu Âu (Âu-Á) vn s làm suy yếu trt t
thi hu Chiến tranh Lnh.
Gn đây, ti Câu lc b Tho lun
quc tế Valdai din ra Sochi t ngày 02-
05/10/2023 vi ch đềĐa cc công bng:
làm thế nào để đảm bo an ninh và phát
trin cho tt c mi người”, bài phát biu
ca Tng thng V. Putin là mt đim nhn
quan trng, mà theo nhn định ca Ch tch
T chc Vision & Global Trends Tiberio
Graziani (2023), 6 nguyên tc địa chính tr
ca Nga do ông Putin nêu lên là kim ch
nam, là chiếc la bàn cho mt trt t thế gii
mi; sáng kiến này có th được gi là hc
thuyết Putin, trái ngược hn vi chính sách
bá quyn ca phương Tây trong 30 năm qua.
21
Mt s yếu t...
Nghiên cu ca Menkiszak (2014)
cũng ch ra đim khi đầu trong hc
thuyết Putin nm thế gii quan, trong
đó gi định s tn ti ca mt cng đồng
văn minh t nhiên, vi nước Nga là trung
tâm. Cng đồng đó có dng các vòng tròn
đồng tâm, vòng tròn đầu tiên da trên mi
quan h cht ch trước hết gia Nga và
Ukraine, th hai là vi Belarus. Ông đưa
ra minh chng bng vic Tng thng V.
Putin tng phát biu ti Câu lc b Valdai
vào tháng 9/2013 rng nước Nga thng
nht s bao gm Ukraine và Belarus, và
thành lp mt quc gia Nga gm ba phn
đặc bit (Nga, Ukraine và Belarus), trong
đó v cơ bn là ba dân tc có mt giáo hi
chung, mt ci ngun tinh thn chung và
mt vn mnh chung.
Bn sc ca không gian hi nhp hu
Xô viết này phi da trên mt cng đồng
văn minh và tinh thn đặc bit được cho/
gi là “thế gii Nga” (Russkiy mir). Thut
ng này có mt s ý nghĩa trong din ngôn
tiếng Nga, cũng thường được Tng thng
V. Putin định nghĩa là cng đồng ca nhng
người nói tiếng Nga tp trung quanh Nga,
đồng nht vi tôn giáo và văn hóa Chính
thng giáo và cùng trân trng nhng giá tr
chung, bt k quc tch và ngun gc dân
tc. Theo quan đim này, cng đồng Nga -
Ukraine s to thành ct lõi ca “thế gii
Nga”, tt c các cng đồng nói tiếng Nga
không gian hu Xô viết to nên khu vc cơ
bn bao quanh nó, và theo nghĩa rng nht,
thut ng “thế gii Nga” bao gm nhng
người trên khp thế gii đáp ng ba tiêu
chí này.
Yếu t này phn nào trùng khp
vi ni dung ct lõi ca hc thuyết Tân
Á-Âu (Neo-Eurasianism) ca Aleksandr
Gelievich Dugin (H Sĩ Quý, 2022). Nhà
triết hc cc hu Dugin được coi là “b não
ca Putin”, “Rasputin ca Putin”, “c vn
tinh thn” (Barbashin và cng s, 2014)
ca Đin Kremlin vi tư cách là người tiên
phong v mt ý thc h đằng sau các động
thái ca Nga nhm tái khng định tham
vng đế quc, đặc bit là đối vi Ukraine.
Dugin coi các quc gia trong đất lin ca
lc địa Á-Âu, vi trung tâm là Nga, đối lp
mt cách t nhiên vi thế gii các nước ven
bin do M, và trước đó là Anh, dn đầu.
Hc thuyết Tân Á-Âu ca ông là s kế tha
nhng ý tưởng chng phương Tây ca Nga
có t thế k XIX, nhưng được làm sc nét
thêm bng hoài nim v quá kh ca nước
Nga thi Sa hoàng vĩ đại và mt phn thi
Liên bang Xô viết hùng mnh. Theo H Sĩ
Quý (2022), lun thuyết cơ bn ca Dugin
là: nhân t địa lý mi là nguyên nhân ct
lõi to ra sc mnh Nga xưa và nay ch
không phi nhân t kinh tế, t đó kêu gi
người Nga phi có s mnh phc hưng
quá kh, chng li phương Tây và NATO,
chinh phc các dân tc xung quanh và vĩnh
vin làm ch trung tâm lc địa Á-Âu.
Khó có th đánh giá mt cách chính
xác v mc độ nh hưởng (hoc được cho
là kh năng nh hưởng) ca Dugin đối vi
các chính sách đang được ông Putin thc
thi vi Ukraine. Dù có nhng ý kiến bác
b điu này, nhưng trên thc tế có th
thy, vic Tng thng V. Putin phát động
“chiến dch quân s đặc bit” ti Ukraine
t năm 2022 dường như là hin thc hóa
nhng ý tưởng mà Dugin đã thúc đẩy t
đầu thp niên 1990, th hin n lc tái thiết
đế chế Liên Xô hoc ít nht là xây dng
vùng nh hưởng mi đối vi các nước lân
cn vi kế hoch tng th ca Nga trong
các lĩnh vc năng lượng, không gian mng
và chính tr (Hunter, 2022). Trong bài “V
s thng nht lch s ca người Nga và
người Ukraine” (năm 2021), Tng thng
V. Putin viết rng Ukraine đang b biến
thành “bàn đạp chng li Nga”. Ông Putin
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 9.2024
22
cũng tin rng Nga có quyn tuyt đối đối
vi mt khu vc có li ích đặc bit trong
không gian hu Xô viết. Nghĩa là, các nước
láng ging thuc Liên Xô cũ như Ukraine
và các nước hu Xô viết khác - cũng như
Thy Đin và Phn Lan, không nên tham
gia bt k liên minh nào b coi là thù địch
vi Moscow, đặc bit là NATO hoc Liên
minh Châu Âu (EU), mà ch nên cam kết
trung lp vĩnh vin. Điu này là do s m
rng v phía Đông ca NATO (thc cht là
bành trướng thế lc ca M) s khiến Nga
mt dn phm vi nh hưởng, tuyến phòng
th ca phương Tây kéo dài ti tn biên
gii Nga s đi ngược li li ích ca Nga,
gây ra nhng bt li ln như Nga s b
lp châu Âu, tr thành nn nhân ca ch
nghĩa ly khai được hu thun bi phương
Tây, an ninh Nga có nguy cơ b đe da vì
lc lượng quân s ca NATO tiến sát biên
gii (nếu Ukraine gia nhp NATO, trong
khi Nga luôn coi Ukraine là mt phn lãnh
th không th tách ri mà h gi là “nước
Nga nh”) (Nguyn Hng Nhung, 2022),
đồng thi, thế cân bng sc mnh gia Nga
và NATO b phá v.
Ch nghĩa Putin (Putinism), theo quan
đim ca Brian Taylor (2018), trước hết
là cam kết v ch nghĩa nhà nước (chế độ
trung ương tp quyn) và xây dng nhà
nước này ca Nga. Do đó, vic “khôi phc
toàn vn lãnh th” ca đất nước và “cng
c nhà nước” là hai ni dung quan trng.
Theo quy tc ca ch nghĩa Putin, Nhà
nước có quyn ti thượng đối vi xã hi
và cá nhân. “H tư tưởng nhà nước chính”
đối vi người Nga là quan đim cho rng
nhà nước là “linh thiêng và không th chia
ct” - s vĩ đại và li ích ca nó cao hơn bt
k cá nhân công dân nào”. Tính ti thượng
này được phn ánh trong khái nim truyn
thng ca Nga v mt “nhà nước phc v
- không phi là nhà nước cung cp dch v
cho công dân ca mình mà mong đợi công
dân phc v mình. Khái nim v quyn ti
thượng ca Nhà nước đặc bit mnh m
KGB (y ban An ninh Quc gia - Комитет
государственной безопасности), nơi
ông Putin và nhiu đồng minh thân cn
nht bt đầu s nghip. Các đặc v KGB
t coi mình là người phc v Nhà nước
đỉnh cao, tng lp ưu tú, “thanh kiếm và lá
chn” ca Nhà nước.
Đối vi Tng thng V. Putin, Nhà nước
Nga, dù hướng ni hay hướng ngoi, đều
phi hùng mnh, bi nếu địa v yếu thế
trên trường quc tế s khiến Nga rơi vào
vòng nguy him. Ông Putin coi đây là s
mnh lch s ca mình nhm khôi phc v
thế ca Nga như mt trong nhng cường
quc thế gii, được đối x ging như Liên
Xô trước đây (Stent, 2022). Kinh nghim
lch s nước Nga cho thy, mt quc gia
như Nga ch có th tn ti và phát trin
trong các đường biên gii hin có nếu đó
là mt cường quc. Trong mi thi k đất
nước còn yếu kém - v chính tr hay kinh
tế - nước Nga luôn luôn và chc chn phi
đối mt vi nguy cơ sp đổ. Chính bi vy,
vào cui nhim k tng thng th hai, ông
Putin đã được ghi nhn vì đã hoàn thành
mc tiêu này, khi tuyên b vào năm 2008
rng Nga đã tr li trường quc tế vi tư
cách là mt quc gia hùng mnh.
T nhng quan đim v vic xây dng
Nhà nước và cường quc Nga như trên,
đường li và nguyên tc trong chính sách
đối ngoi và an ninh ca Nga được định
hướng như sau (Menkiszak, 2014): Th
nht, Nga hành động vi tư cách là người
bo đảm và bo v quyn li ca người
nói tiếng Nga. Th hai, mi quan h láng
ging tt đẹp là điu kin tiên quyết để
Moscow công nhn độc lp và toàn vn
lãnh th. Theo đó, điu kin cơ bn dường
như là: Quc gia đó không được tham gia
23
Mt s yếu t...
vào các quá trình hi nhp thay thế cho các
cu trúc do Nga kim soát (có th là chính
tr, kinh tế hoc quân s), và chc chn
không được tham gia vào các cu trúc hi
nhp ca phương Tây (EU và đặc bit là
NATO); Nhà nước này phi tôn trng đầy
đủ các quyn chính tr và văn hóa ca cư
dân nói tiếng Nga; Quc gia này nên tham
gia sâu vào quá trình hi nhp kinh tế
chính tr Á-Âu do Moscow ch đạo và kim
soát (thông qua tư cách thành viên trong
Liên minh Kinh tế Á-Âu), nếu s tham gia
ca h phù hp vi li ích ca Nga. Th
ba, li ích quc gia, s tht và công lý trên
pháp lut. Th tư, s dng vũ lc mt cách
hp pháp để bo v đồng bào. K t khi
Liên bang Nga được thành lp, mt trong
nhng ưu tiên được tuyên b ca nước này
là bo v người dân Nga (hoc nói tiếng
Nga) nước ngoài, đặc bit là không
gian hu Xô viết theo hai tiêu chí ngm,
liên quan đến nhau đối vi bt k quyết
định s dng lc lượng quân s nào: đó là,
theo Nga, s tn ti ca mt mi đe da
nghiêm trng đối vi an ninh (đặc bit là
tính mng và sc khe th cht) ca người
dân nói tiếng Nga (công dân Nga và/hoc
đồng bào Nga và/hoc binh lính Nga đóng
quân nước ngoài); hoc, có yêu cu h
tr t nhng người đó đối vi Nga.
3. Tinh thn bo th mang đậm bn sc
chng phương Tây
V cơ bn, Đin Kremlin vn cho rng
phương Tây chng Nga vì vai trò lãnh
đạo ca M trong cng đồng phương Tây.
Trong nhiu năm, gii lãnh đạo Nga, đặc
bit là Tng thng V. Putin, thường đưa ra
nhng cáo buc chng li phương Tây, đặc
bit là M, cho rng h thường xuyên vi
phm lut pháp quc tế, s dng chính sách
vũ lc và theo đui cách tiếp cn thuc địa
mi mt cách hiu qu nhm cng c v thế
địa chính tr ca mình (Menkiszak, 2014).
Trong bài phát biu ti Hi ngh An
ninh Munich vào tháng 02/2007, Tng
thng V. Putin phn đối mt thế gii đơn
cc vi mt trung tâm quyn lc, mt trung
tâm lc lượng, mt trung tâm ra quyết
định, mt thế gii ca mt ông ch, mt
ch quyn (http://en.kremlin.ru/events/
president/transcripts/24034). Năm 2014,
ông Putin còn cáo buc M đang c gng
thng tr, “làm li toàn b thế gii” da
trên li ích riêng (Theo: Anishchuk, 2014).
Do vy, ch nghĩa Putin cho rng Nga cn
tái lp mình thành mt cường quc để
th hp tác vi các cường quc khác như
Trung Quc nhm thách thc và thay thế
trt t quc tế được cho là bt công do M
thiết lp sau Chiến tranh Lnh (Taylor,
2018). Angela Stent (2022) cũng nhn
định, yếu t ct lõi ca hc thuyết Putin là
khiến phương Tây phi đối x vi Nga như
đối vi Liên Xô trước đây, tc là như mt
cường quc được tôn trng và khiến nước
khác phi lo s, vi các đặc quyn trong
khu vc lân cn và có tiếng nói trong mi
vn đề quc tế quan trng. Theo ông Putin,
nước Nga có quyn tuyt đối để có mt v
trí trên bàn đàm phán trong tt c các quyết
định quc tế ln. Phương Tây nên công
nhn Nga thuc hi đồng qun tr toàn cu
vi vai trò như mt siêu cường năng lượng,
ht nhân và địa lý.
Nga phi là mt cường quc để không
b loi ra khi các vn đề toàn cu, đồng
thi còn có th chng li nhng hành vi xâm
phm ch quyn ca quc gia. Các mi đe
da đối vi ch quyn ca Nga không hn
là quân s mà là chính tr, mc dù gii tinh
hoa quân s và chính tr Nga cũng lo ngi
v nhng mi đe da quân s. Đặc bit, Nga
cn phi mnh m để có th chng li áp
lc thay đổi h thng chính tr trong nước
đứng lên chng li nhng người “lên
lp” Nga v nhng khiếm khuyết ca h