Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân
Nguyễn Tuân là một nhà văn tài hoa-khí phách. Ngay từ trước cách mạng
tháng Tám, ngòi bút ấy đã biết hướng thiện, hướng mĩ để tìm ra và lưu giữ lại
cho đời những vẻ đẹp của một thời vang bóng. Trong nhiều vẻ đẹp của Vang
bóng một thời xuất bản năm 1940 mổi lên vẻ đẹp chói loà, rực rỡ vẻ đẹp của
Chữ người tử tù.
I/Tìm hiểu chung
1.Tác giả
Nguyễn Tuân (1910-1987) quê làng Mọc, huyện Từ Liêm, nay thuộc phường
Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội, là nhà văn có tài năng và tài hoa đặc
biệt của văn học Việt Nam. Nguyễn Tuân sinh ra trong một gia đình nhà nho
vào thời buổi Hán học đã lụi tàn, chịu ảnh hưởng từ người cha là một ông tú
Nguyễn An Lan. Nhiều tác phẩm củanhà nho tài hoa bất đắc chí Nguyễn
Tuân thể hiện sự hoài niệm về những nét đẹp văn hoá cổ truyền đã mất đi.
Trong đó, tiêu biểu nhất là tập truyện Vang bóng một thời.
2.Tác phẩm
Chữ người tử tù là một truyện ngắn tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật
Nguyễn Tuân trước Cách mạng. Truyện ngắn này có một tình huống truyện
rất độc đáo. Huấn Cao là một tử tù nhưng lại là người đại diện cho thiên
lương, là một nghệ sĩ ban phát cái đẹp. Viên quản ngục là người đại diện cho
chính quyền nhưng lại là người được nhận cái đẹp từ người tử tù. Huấn Cao
và viên quản ngục là hai hình tượng nghệ thuật đẹp của Nguyễn Tuân.
* Cảnh cho chữ là cảnh tượng xưa nay chưa từng có, cuộc tương phùng kì
ngộ của những liên tài tri kỉ giữa chốn ngục tù xoay quanh việc xin chữ và
cho chữ của tử tù, quản ngục và thầy thơ lại.
Tình huống độc đáo : cái đẹp được sáng tạo trong tù ngục.
Người cho chữ là tử tù, người nhận chữ là quản ngục. Cái ác cúi đầu trước
thiên lương, cái thiên lương được tôn vinh nơi cái ác ngự trị. Vẻ đẹp của tài
năng và thiên lương đã tỏa sáng nơi tăm tối nhất. Đó là sự vững bền và bất
khuất của chân lí.
II/Đọc-hiểu văn bản
1.Tình huống truyện đặc sắc
Tình huống truyện là "cái tình thế xảy ra truyện", là "một khoảnh khắc mà
trong đó sự sống hiện ra rất đậm đặc", là cái "khoảnh khắc chứa đựng cả
một đời người" (Nguyễn Minh Châu).
Tình huống truyện còn được hiểu là mối quan hệ đặc biệt giữa nhân vật này
với nhân vật khác, giữa nhân vật với hoàn cảnh và môi trường sống, qua đó,
nhân vật bộc lộ tâm trạng, tính cách, hay thân phận của nó góp phần thể hiện
sâu sắc tư tưởng của tác phẩm.
Trong truyện ngắn Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân đã xây dựng được một
tình huống truyện độc đáo. Hai nhân vật Huấn Cao và quản ngục, trên bình
diện xã hội, họ hoàn toàn đối lập nhau. Một người là tên "đại nghịch", cầm
đầu cuộc nổi loạn nay bị bắt giam, đang chờ ngày ra pháp trường để chịu tội ;
còn một người là quản ngục, kẻ đại diện cho cái trật tự xã hội đương thời.
Nhưng họ đều có tâm hồn nghệ sĩ. Trên bình diện nghệ thuật, họ là tri âm, tri
kỉ với nhau. Tạo dựng tình thế như vậy, đồng thời cho họ gặp nhau giữa chốn
ngục tù, tối tăm nhơ bẩn, tạo nên một cuộc kì ngộ kì lạ và đáng nhớ.
Tình huống truyện độc đáo thể hiện ở mối quan hệ éo le, đầy trớ trêu giữa
những tâm hồn tri kỉ. Hai nhân vật được đặt trong một tình thế đối địch : tử
tù và quản ngục. Chính tình huống độc đáo này đã giúp làm nổi bật trọn vẹn
vẻ đẹp của hình tượng Huấn Cao, đồng thời cũng làm sáng tỏ tấm lòng biệt
nhỡn liên tài của viên quản ngục. Từ đó mà chủ đề của tác phẩm cũng được
thể hiện sâu sắc.
2.Hình tượng Huấn Cao
Trong Chữ người tử tù, ngòi bút Nguyễn Tuân đã tập trung khắc hoạ vẻ đẹp
của hình tượng nhân vật Huấn Cao. Vẻ đẹp của Huấn Cao(HC) là vẻ đẹp lãng
mạn, một vẻ đẹp được lí tưởng hoá, được thể hiện một cách khác thường
chừng như không thể xảy ra được. Huấn Cao hiện lên một cách rực rỡ, chói
sáng nhờ được tô đậm bằng những tương phản gay gắt.
a)Huấn Cao-con người tài hoa xuất chúng
Tài hoa của HC được giới thiệu ngay từ đầu truyện qua lời của các nhân vật
khác. Nhân vật chính chưa xuất hiện nhưng đã được giới thiệu là một người
mà vùng tỉnh Sơn ta vẫn khen cái tài viết chữ nhanh mà rất đẹp là ngươì văn
võ đều có tài. Nguyễn Tuân đã chú ý giơí thiệu cái tài hoa của HC trươc khi
giới thiệu nhân vật.
Cái tài hoa của HC nổi tiếng đến mức viên quản ngục phải đãi ngộ ông cả
tháng giời để hy vọng xin được chữ bất chấp thái độ khinh bạc của kẻ dưới
quyền.
Trong cảnh cho chữ, tài hoa đã thực sự toả sáng đã tạo nên không khí thiêng
liêng khiến cho những người xa cách vị thế xã hội đã chụm đàu vào say xưa
hướng tói cái đẹp.
Miêu tả cái tài hoa tuyệt đích của HC cũng chính là cách để Nguyễn Tuân thể
hiện quan niệm liên tài của mình. Cái tài là thứ quý hiếm đáng được tôn thờ
và ngưỡng mộ; phải là cái phát lộ đến tuyệt đích; phải có giá trị thanh lọc
tâm hồn con người.
b)Huấn Cao-người có khí phách phi thường
Khí phách khác người của HC cũng được giới thiệu ngay từ đàu truyện, là
người có nghĩa khí chọc trời khuấy nước.
Khí phách ấy còn thể hiện rõ ràng bằng những hành động và cách ứng xử của
Hc trong ngục. Thái độ thản nhiên đến lạnh lùng nhận rượu thịt suốt nửa
tháng trời, khinh bạc trước kẻ tiểu nhân, không vướng bận hạ thấp mình khi
rơi vàp cảnh ngục tù. HC vẫn sống ung dung đường hoàng trong những ngày
chờ ra pháp trường.
Trong cảnh cho chữ con người ngang tàn ấy cổ đeo gông, chân vướng xiềng
vẫn say xưa sáng tạo, không thèm nghĩ đến cái chết đang kề cổ
c)Huấn Cao-người có thiên lương rực rỡ
Ông là người có nhân cách cao cả,chữ chính là cái tâm của ông. Đối với HC
chữ là thứ quý nhất trên đời song không vì thế mà đổi chữ lấy vàng bạc,
quyền thế. Chữ chỉ dành cho những người tri kỷ, cho chữ viên quản ngục tức
là HC đã xem quả ngục là người tri kỷ. Chữ không thể treo nơi tối tăm, bẩn
thỉu cũng có nghĩa là cái đẹp không thể tồn tại bên cái xấu xa. Chữ thể hiện
hoài boã của một đời người.Nét chữ vuông vức,tuơi tắn chính là tinh hoa của
đời HC khiến quản ngục phải nghẹn ngào vái lạy.
Qua hình tượng nhân vật Huấn Cao, Nguyễn Tuân muốn bày tỏ những quan
niệm của mình về cái đẹp. Trong truyện, Huấn Cao được xây dựng không chỉ
là người có tài mà còn có tâm, có "thiên lương" (bản tính tốt lành). Huấn Cao
không chỉ có thái độ hiên ngang, bất khuất, coi thường cái chết và tiền bạc mà
còn có tấm lòng yêu quý cái thiện, mềm lòng trước tấm lòng "biệt nhỡn liên
tài" của viên quản ngục (sẵn lòng cho chữ khi hiểu rõ thiện căn và sở thích
cao quý của ông ta) và thậm chí còn biết sợ cái việc chút nữa "phụ mất một
tấm lòng trong thiên hạ". Có thể nói đó là hai mặt thống nhất của một nhân
cách lớn. Như thế, trong quan điểm của Nguyễn Tuân, cái tài phải đi đôi với
cái tâm. Cái đẹp và cái thiện không thể tách rời nhau. Đó là một quan điểm
thẩm mĩ tiến bộ của tác giả.
3.Hình tượng viên quản ngục
Dù có thể được coi là nhân vật phụ, song qua ngòi bút của Nguyễn Tuân, viên
quản ngục cũng là một nhân vật độc đáo :
Là một người làm nghề coi ngục, là công cụ trấn áp của bộ máy thống trị
đương thời, nhưng viên quản ngục lại có thú chơi thanh cao, tao nhã thú
chơi chữ. Ngay từ khi còn trẻ, khi mới "biết đọc vỡ nghĩa sách thánh hiền",
ông đã có cái sở nguyện "một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi
câu đối do tay ông Huấn Cao viết".