CORPUS JURIS CIVILIS: NGUỒN QUAN TRỌNG CỦA LUẬT LA MÃ
Các nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật châu Âu lục địa nói chung và lịch sử Luật La
Mã nói riêng luôn coi Tập hợp các chế định luật dân sự - Corpus Juris Civilis là
nguồn vô cùng quý giá để từ đó có thể hiểu được lịch sử và nội dung của Luật La
Mã. Trong thời kỳ phục hưng của Luật La Mã bắt đầu từ thế kỷ XI, các khoa luật
trong các trường đại học tổng hợp ở châu Âu đã giảng dạy Luật La Mã qua Corpus
Juris Civilis. Tập hợp các chế định luật dân sự Corpus Juris Civilis được xếp là
một trong 100 công trình có ảnh hưởng khắp thế giới.
Corpus Juris Civilis bao gồm 4 bộ phận cấu thành:
Codex Constitutionum - Bộ luật Justinian,
Institutiones - Sách giáo khoa Luật La Mã
Digesta - Tổng luận luật học Justinian,
Novellae - Tập hợp luật mới còn có tên gọi là Đại toàn quốc pháp Justinian.
Justinian là tên của Hoàng đế Đông La Mã - Eastern Roman Empire hay còn được
gọi là Đế quốc Byzantine.
1. Hoàng đế Justinian và những lý do khiến việc pháp điển hoá Luật La Mã
thành công
Justinian sinh năm 483 ở llyria và được học ở Constantinople (nay là Istanbul, Thổ
Nhĩ Kỳ). Năm 518, người chú, đồng thời là bố nuôi của Justinian, lên ngôi Hoàng
đế của Đế quốc Byzantine, Justinian đã giúp đỡ giải quyết việc triều chính. Năm
527 chú ông qua đời, Justinian được bầu kế ngôi Hoàng đế, được sử sách gọi là
Justinian Đại đế.
Dưới thời Justinian (527-565), Đế quốc Byzantine phát triển rực rỡ nhưng
Justinian không thực hiện được khát vọng của ông là chinh phục lại các vùng phía
Tây và tái thống nhất vùng Địa Trung Hải. Các công trình vĩ đại nhất của Justinian
không phải trong lĩnh vực quân sự và chính trị mà trong lĩnh vực văn hoá: đó là
Nhà thờ lớn Hagia Sophia và việc pháp điển hoá Luật La Mã thành Corpus Juris
Civilis.
Những lý do khiến việc pháp điển hoá Luật La Mã thành Corpus Juris Civilis
thành công là: sự háo danh của Justinian muốn có vinh quang của nhà làm luật vĩ
đại và việc lựa chọn một cách thành công những người tham gia pháp điển hoá.
Nhiệm vụ đặt ra cho các luật gia La Mã khi biên soạn Corpus Juris Civilis là từ
hai dòng văn bản pháp luật của quá khứ (lịch sử của ba thế kỷ phát triển Luật La
Mã) - các luật của các hoàng đế (leges) và trước tác của các luật gia cổ điển (jus)
xây dựng tập pháp điển phù hợp với những điều kiện chính trị và kinh tế mới. Để
biến những nguồn luật cũ thành nguồn sống động của luật mới, cần phải đưa ra
một cấu trúc chặt chẽ cho tập hợp hỗn độn các văn bản, luật, hướng dẫn...
Corpus Juris Civilis khác với những lần pháp điển hoá trước đó ở quy mô chưa
từng thấy và tính sáng tạo cao. Trong Corpus Juris Civilis không chỉ có sự tập hợp
đầy đủ nhất các nguồn văn bản luật mà chứa đựng cả sự chỉnh sửa kỹ càng các văn
bản được lựa chọn.
2. Codex Justinian - Bộ luật Justinian
Ngày 13 tháng 2 năm 528, Justinian I thành lập Hội đồng biên soạn bộ luật mới
gồm 10 người với sự tham gia của Magister Officiorum, Quaestor Sacri Palatii
Tribonian. Justinian trao cho Hội đồng thẩm quyền rộng bao gồm cả việc rút gọn
và thay đổi văn bản pháp luật . Ở những chỗ cần thiết do quy định đã lỗi thời về
hình thức và nội dung có thể thay thế bằng quy định khác. Ở mỗi đề mục văn bản
được sắp xếp theo trình tự thời gian, ở đầu có ghi tên hoàng đế đã ban hành văn
bản và ở cuối có ghi ngày ban hành.
Các lần pháp điển hoá pháp luật La Mã trước đó (Codex Gregorianus và Codex
Hermogenianus năm 295, Codex Theodosinus năm 438) đã làm giảm nhẹ công
việc của Hội đồng nên chỉ sau hơn một năm, ngày 7 tháng 4 năm 529, Bộ luật
Justinian chứa đựng các luật của hoàng đế La Mã từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 6 đã được
công bố. Từ ngày này các tập hợp luật cũ bị cấm sử dụng.
Sau này, với mục đích đưa vào Bộ luật những văn bản được ban hành trong thời
gian pháp điển hoá và để thống nhất leges với jus được tập hợp trong Digesta,
Codex Justinian được Hội đồng gồm 5 thành viên vẫn với sự tham gia của
Tribonian biên soạn lại và được công bố ngày 16 tháng 11 năm 534 dưới tên gọi
Codex repetitae praelectionis. Đến ngày nay chỉ lưu truyền lại chính bản Codex
Justinian sửa đổi này gồm 12 quyển.
3. Digesta - Tổng luận luật học
Ngày 15 tháng 12 năm 530, Justinian I thành lập Hội đồng gồm 17 người do
Tribonian đứng đầu để biên soạn Digesta (hay còn có tên là Pandectae Justiniani)
- Tập trích tuyển các trước tác của các luật gia La Mã. Dưới góc độ lý luận - nhận
thức, Digesta được đánh giá là có vai trò quan trọng nhất trong các tác phẩm của
Corpus Juris Civilis.
Ý tưởng xây dựng tuyển tập trước tác của các luật gia La Mã đã có từ thời Hoàng
đế Theodosian II với mục đích để giảm bớt những khó khăn khi sử dụng trước tác
của các luật gia La Mã (vì rất khó có thể nắm được hết các tác phẩm của các tác
gia cổ điển và khó có thể tìm thấy đoạn trích của các tác giả không nổi tiếng, vì
nhiều chế định và điều luật đã lỗi thời và trong trước tác của các luật gia có nhiều
vấn đề chưa được giải quyết)
Đến cuối thế kỷ 3, quá trình xây dựng hệ thống Luật La Mã về cơ bản đã hoàn tất,
các chế định và quy phạm nhằm củng cố và bảo vệ chế độ sở hữu của chủ nô đã
hình thành. Trong điều kiện này nhu cầu sáng tạo pháp luật như thời các luật gia
La Mã cổ điển không còn nữa, đồng thời cùng với việc tập trung quyền lực vào
chính quyền trung ương, quyền lập pháp trở thành độc quyền của Hoàng đế. Do đó,
chức năng trả lời (respondere) của các luật gia La Mã dần bị hạn chế. Trước đây,
suy luận của các luật gia – jus respondendi có hiệu lực bắt buộc và khi không có
bất đồng ý kiến giữa các luật gia được sử dụng như các quy phạm pháp luật khác.
Năm 426, Hoàng đế Valentinian ban hành Luật trích dẫn, quy định chỉ có suy luận
của năm luật gia Papinian, Pavla, Ulpian, Modestin và Gaius là có hiệu lực bắt
buộc; trong đó khi có bất đồng ý kiến phải theo quan điểm của số đông luật gia và
nếu quan điểm các luật gia ngang bằng nhau sẽ theo quan điểm của Papinian
(excellentis ingenui vir).
Hội đồng biên soạn đã không bị ràng buộc bởi Luật trích dẫn (chỉ công nhận một
số juris auctoeres) và được quyền thay đổi, loại bỏ những gì đã không còn được
áp dụng và những điểm mâu thuẫn, thậm chỉ có thể viết lại lời văn. Để đẩy nhanh
tiến độ làm việc, Hội đồng chia ra thành các nhóm làm việc: theo luật dân sự, theo
luật của các pháp quan (jus praetorium).
Sau hơn ba năm làm việc cật lực, công việc biên soạn Digesta được hoàn thành
vào 16 tháng 12 năm 533. Digesta gồm 50 quyển, trích dẫn 2000 trước tác của 39
luật gia, mỗi quyển lại chia ra thành các mục (ví dụ về vật – de rebus, về mua bán
– de actinibus empti vebditi, về di chúc – de testamentis...)
Sau khi Digesta được công bố, việc sử dụng các nguồn văn bản cũ bị cấm và cấm
tất cả các bình luận liên quan. Trong những trường hợp có nghi ngờ cần phải được
chính Hoàng đế giải thích. Việc trích dẫn Digesta được viết tắt D và các số kèm
theo chỉ quyển, mục và đoạn.