21
ĐẶC TÍNH “MÃ LÀ LUẬT” VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐÁNG LƯU Ý TRONG
BỐI CẢNH HỢP ĐỒNG THÔNG MINH DƯỚI GÓC NHÌN PHÁP LÝ
Nguyễn Thị Lan Hương
Phạm Bá Phong
Tóm tắt
Trong làn sóng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, công nghệ chuỗi khối (Blockchain) đang
được nghiên cứu, ứng dụng rộng rãi trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Trong các ứng dụng
của công nghệ này, hợp đồng thông minh (HĐTM) trở thành một chủ đề đáng quan tâm vì
những ích lợi có thể mang lại cho hoạt động lưu trữ hay cho việc hỗ trợ thực hiện giao dịch
truyền thống. Là giao thức chạy trên nền tảng blockchain, HĐTM bị chi phối bởi đặc tính “Mã
là luật” (code is law) và đây là điểm tạo ra nhiều khác biệt quan trọng giữa HĐTM với hợp
đồng truyền thống. Vận dụng các phương pháp phân tích – tổng hợp và so sánh, bài viết sẽ phân
tích các vấn đề cơ bản về HĐTM, đặc tính “mã là luật” cũng như ảnh hưởng của đặc tính này
đến giao thức mà nó chi phối như HĐTM. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra một số đề xuất nhằm
hỗ trợ và bước đầu đặt nền tảng cho việc quản lý ứng dụng này trong bối cảnh hiện tại.
Từ khóa: công nghệ chuỗi khối, hợp đồng thông minh, mã là luật
NCS. Thạc sĩ Luật học, Phó trưởng Bộ môn Luật Thương mại Quốc tế; Khoa Luật Quốc tế, Trường Đại học
Luật Tp. Hồ Chí Minh (email: ntlhuong@hcmulaw.edu.vn).
Cử nhân Luật học, Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh; Văn phòng Luật sư Chi Mai, Quận 4, Tp. Hồ Chí
Minh (email: phongchimai@gmail.com).
22
Giới thiệu
Thông thường, trong các giao dịch hợp đồng truyền thống, các chủ thể thường trải qua
các giai đoạn như đàm phán, soạn thảo, xác lập và thực hiện hợp đồng. Ở giai đoạn tiền hợp
đồng, các chủ thể có thể tìm đến các đối tác tiềm năng thông qua các bên trung gian (ví dụ như
quan hệ ủy thác mua bán hàng hóa theo Luật Thương mại). Trong quá trình thực hiện hợp đồng,
các bên có thể có những cơ sở dữ liệu, điện tử hay vật lý, để lưu trữ hồ sơ, giấy tờ liên quan
(như máy tính chủ, kho lưu trữ hồ sơ,…). Hơn nữa, khi thời điểm các khoản thanh toán hay các
nghĩa vụ cần thực hiện đến hạn, những trường hợp không thực hiện hợp đồng hay chậm trễ thực
hiện nghĩa vụ có thể xảy ra. Có thể thấy, trong hoạt động giao dịch hợp đồng truyền thống, quá
trình tìm kiếm đối tác tiềm năng, xây dựng một cơ sở dữ liệu tập trung, kiểm soát quá trình thực
hiện hợp đồng hay quản lý việc giải quyết các tranh chấp có thể xảy ra sẽ khiến cho các chủ thể
tham gia tốn kém nhiều tiền bạc, thời gian và công sức. Như vậy, liệu có tồn tại một loại hợp
đồng có khả năng giảm thiểu hay thậm chí giải quyết những vấn đề trên? Câu trả lời là có và
đó chính là “hợp đồng thông minh” - “smart contract” (HĐTM). Là một trong những ứng dụng
công nghệ chuỗi khối (Blockchain), hợp đồng thông minh đang được quan tâm vì nó mang đến
nhiều khả năng ưu việt như: tạo lập và thực hiện hợp đồng một cách tự động, tự động thực thi
giao dịch khi các điều kiện được đáp ứng theo phương thức phân tán bởi các nút mạng trong
mạng lưới, mang tính bảo mật cao hay các giao dịch trong HĐTM không thể bị thay đổi và
quan trọng là không cần đến một bên trung gian.
Dù mang đến một số cải thiện so với các hoạt động giao dịch hợp đồng truyền thống,
HĐTM vẫn hàm chứa bất lợi trong một số trường hợp nhất định chính bởi sự tự động hóa, cũng
như sự tự điều chỉnh trên mạng lưới. Ví dụ, việc sửa đổi, bổ sung hợp đồng có thể gặp khó khăn
với tính chất không thể thay đổi của các khối trong chuỗi khối; việc giải thích các điều khoản
bất khả kháng cũng sẽ là thách thức với tính logic, khó thay đổi của mã máy tính;… Sự tự động
này của HĐTM thể hiện đặc tính “Mã là luật” (code is law). Theo đó, nếu mã máy tính trên
HĐTM cho phép điều gì đó thì điều đó mang “tính pháp lý”1. Việc phân tích “Mã là luật” sẽ
giúp hiểu thêm về cơ chế hoạt động của HĐTM, từ đó tìm ra hướng tiếp cận phù hợp và hiệu
quả hơn với loại ứng dụng mới này.
Với mục tiêu đưa ra một số đề xuất nhằm hỗ trợ và bước đầu quản lý HĐTM trong bối
cảnh phát triển, ứng dụng blockchain ngày càng phổ biến, bài viết này, trước hết sẽ phân tích
tổng quan về công nghệ HĐTM, tiếp đó phân tích khái niệm “mã là luật” và ảnh hưởng của nó
đến các hoạt động giao dịch trong bối cảnh HĐTM; cuối cùng đưa ra các đánh giá và đề xuất
liên quan.
1 Quinn Emanuel, “Code is law”, ngày 13/4/2022, xem tại: https://www.quinnemanuel.com/the-
firm/publications/code-is-law/ (truy cập ngày 25/12/2022)
23
1. Tổng quan về công nghệ chuỗi khối và hợp đồng thông minh
Trước khi tìm hiểu về “Mã là luật” và hướng tới dung hòa mã và luật, việc hiểu được
công nghệ chuỗi khối – Blockchain – và HĐTM là cần thiết. Vì vậy, phần dưới đây trình bày
một số thông tin nền tảng cơ bản, cần thiết về blockchain và HĐTM.
1.1. Đôi nét về công nghệ chuỗi khối – Blockchain
Lần đầu tiên được đề cập đến trong mã nguồn nguyên thủy cho Bitcoin2, Blockchain có
thể được hiểu một cách cơ bản là một chuỗi (chain) gồm các khối (block) dữ liệu được liên kết
và bảo mật đóng vai trò như một cơ sở dữ liệu phân tán được chia sẻ giữa các nút mạng của
một mạng máy tính3. Công nghệ Blockchain mang các đặc điểm chính sau:
(i) Tính không thể sửa đổi
Đặc điểm này là một trong những bản chất của công nghệ chuỗi khối, được thể hiện qua
cơ chế hoạt động của chuỗi và cấu tạo của các khối4. Nếu một chủ thể muốn can thiệp vào một
khối nào đó trong chuỗi thì phải thay đổi toàn bộ các khối trước và sau khối này. Điều này giúp
tạo nên tính không thể sửa đổi của chuỗi khối.
(ii) Tính phi tập trung
Ứng dụng công nghệ mạng ngang hàng (P2P (peer-to-peer) network), một hệ thống
chuỗi khối bao gồm nhiều nút mạng (node, hay còn gọi là peer) và mỗi nút mạng đều duy trì
bản sao lưu hoàn chỉnh của chuỗi khối được cập nhật và đồng bộ liên tục giữa các nút mạng.
Đây là đặc điểm tạo nên tính phi tập trung của Blockchain. Cũng vì đặc điểm này, việc vận
hành chuỗi khối cần phải có cơ chế đồng thuận - một quá trình nhằm đạt đến sự đồng thuận
trong một hệ thống phân tán với trạng thái hợp lệ5. Cơ chế đồng thuận cũng giúp gia tăng tính
bảo mật vì chuỗi khối rất dễ bị tấn công nếu chỉ dựa vào cấu tạo và cơ chế hoạt động chuỗi đơn
thuần6.
(iii) Không cần đến một đơn vị trung gian
Vì ứng dụng công nghệ mạng ngang hàng, chuỗi khối được quản lý chung bởi nhiều nút
mạng tham gia nên không cần một đơn vị cụ thể để vận hành nó. Tiếp đó, các chủ thể tham gia
có thể giao dịch trực tiếp với nhau mà không cần thông qua một đơn vị trung gian. Cũng cần
lưu ý rằng, các chủ thể tham gia hệ thống Blockchain không sử dụng danh tính thực mà được
nhận biết bởi biệt hiệu (pseudonym). Dù không có một chủ thể trung gian và các chủ thể tham
gia mạng lưới không sử dụng danh tính thật, lòng tin trong mạng lưới vẫn được tạo dựng nhờ
vào các yếu tố sau: khả năng truy ngược về khối nguyên thủy, tính bảo mật cao (các chuỗi khối
trong mạng luới được mã hóa, cơ chế đồng thuận, mạng lưới phân tán,…), tính minh bạch (sổ
cái được chia sẻ với các bên liên quan, quá trình xử lý dữ liệu sẽ cơ bản diễn ra gần sát thời
gian thực).
2 Vào năm 2009, Satoshi Nakamoto đã thiết lập mạng lưới Bitcoin cùng với Blockchain đầu tiên và cụm từ rời rạc
“Blockchain” lần đầu tiên được đề cập đến trong mã nguồn nguyên thủy cho Bitcoin; mãi đến nhiều năm sau thì
thuật ngữ “Blockchain” mới hình thành. Xem thêm tại: Mark Gates (Thành Dương dịch), “Lịch sử Blockchain và
Bitcoin”, Blockchain: Bản Chất Của Blockchain, Bitcoin, Tiền Điện Tử, Hợp Đồng Thông Minh Và Tương Lai
Của Tiền Tệ, Nxb. Lao Động, Hà Nội, 2017, tr.57, 64-66.
3 Thực tế, có khá nhiều cách định nghĩa Blockchain như: một hình thức lưu trữ hồ sơ giá trị và giao dịch (Tlđd,
(2), tr.29); một danh sách các bản ghi liên tục phát triển, được gọi là các khối, được liên kết và bảo mật bởi mật
mã (Shuai Wang et al., “Blockchain-Enabled Smart Contracts: Architecture, Applications, and Future Trends”,
IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics: Systems, 2019, 49 (11), tr.2267).
4 Xem thêm phân tích về cấu tạo và cơ chế của chuỗi khối tại: Dylan J. Yaga et al., “Blockchain Techonology
Overview”, 8202, NIST Interagency/Internal Report (NISTIR), National Institute of Standards and Technology,
Gaithersburg, tr.15.
5 Xem thêm phân tích về cơ chế đồng thuận tại: Tlđd (4), tr.18-26.
6 Xem thêm ví dụ tại: Tlđd (4), tr. 19.
24
1.2. Đôi nét về hợp đồng thông minh
Lần đầu tiên được giới thiệu bởi Nick Szabo - một nhà khoa học máy tính người Mỹ -
vào năm 19947, hợp đồng thông minh là một tập hợp những lời cam kết cụ thể ở dạng số, bao
gồm những giao thức mà các bên thực hiện trên những cam kết này8. Hiện nay có khá nhiều
nghiên cứu quốc tế và tại Việt Nam xoay quanh việc công nhận tính pháp lý của HĐTM9. Tuy
nhiên, vì đối tượng nghiên cứu của bài viết này là khái niệm “Mã là luật” trong bối cảnh HĐTM
nên chứng tôi không đi sâu phân tích vấn đề trên. Nhìn chung, nghiên cứu này cho rằng bản
chất HĐTM không nên được nhìn nhận như một hợp đồng truyền thống với các đặc tính cơ bản
được pháp luật các nước thừa nhận. Trên thực tế, đây là một dạng công nghệ nhằm hỗ trợ việc
thực hiện hợp đồng. Do đó, HĐTM phải song hành với hợp đồng truyền thống. Điều này được
chứng minh bởi hai lý do cơ bản: thứ nhất, theo nguyên tắc chung, trước khi giao thức HĐTM
được viết trên blockchain thì đã có một hợp đồng truyền thống hình thành, điều này được chứng
minh thông qua cơ chế hoạt động của HĐTM; thứ hai, về bản chất, HĐTM là một giao thức
trên blockchain.
Về cơ bản, “vòng đời” của một hợp đồng thông minh gồm 04 giai đoạn diễn ra liên tục,
gồm: tạo lập hợp đồng, triển khai hợp đồng, thực hiện hợp đồng và hợp đồng hoàn thành10.
Theo đó, ở giai đoạn đầu, các bên tham gia hợp đồng liên quan thống nhất thỏa thuận và các kỹ
sư phần mềm sẽ chuyển thỏa thuận từ ngôn ngữ tự nhiên sang HĐTM được viết bằng ngôn ngữ
máy tính; việc chuyển đổi này bao gồm ba bước: thiết kế, áp dụng và thử nghiệm. Sau khi thử
nghiệm thành công, ở giai đoạn thứ hai, HĐTM có thể được triển khai lên mạng lưới và tất cả
các bên liên quan có thể truy cập vào HĐTM thông qua chuỗi khối sau khi triển khai thành
công; khi này, tài sản số của các bên trong HĐTM được khóa lại thông qua việc “đóng băng”
các ví điện tử tương ứng và các bên có thể được nhận diện bởi các ví điện tử này. Sau khi triển
khai thành công, các điều khoản trong hợp đồng cũng đã được tinh chỉnh cho phù hợp. Tiếp đó,
khi các điều kiện hợp đồng diễn ra, quy trình sẽ được tự động thực thi. Cụ thể hơn, khi một điều
kiện được kích hoạt, mệnh đề tương ứng sẽ tự động được thực thi, điều này dẫn đến một giao
dịch được thực hiện và được kiểm tra tính hợp lệ bởi các thợ đào (miner)11 trên chuỗi khối. Sau
đó, các giao dịch đã được thực hiện và trạng thái đã được cập nhật được lưu trên chuỗi khối.
Sau khi một HĐTM đã được thực thi, những trạng thái mới của các bên liên quan sẽ được cập
nhật. Cụ thể, các giao dịch đã được thực hiện và trạng thái đã được cập nhật được lưu trên chuỗi
khối, tài sản số được chuyển từ một bên đến một bên khác, điều này dẫn đến việc tài sản số của
các bên đã được mở khóa. Như vậy, HĐTM đã hoàn tất một “vòng đời” của mình12. Thông qua
cơ chế hoạt động này của HĐTM, có thể thấy ở giai đoạn đầu trước khi các kỹ sư phần mềm
chuyển thỏa thuận giữa các bên tham gia hợp đồng sang HĐTM được viết bằng ngôn ngữ máy
7 Jake Frankenfield, “What Are Smart Contracts on the Blockchain and How They Work”, Investopedia, ngày
09/02/2023, xem tại: https://www.investopedia.com/terms/s/smart-contracts.asp#citation-1 (truy cập ngày
09/02/2023)
8 Nick Szabo, “Smart Contracts: Building Blocks for Digital Markets”, 1996, xem tại:
https://www.fon.hum.uva.nl/rob/Courses/InformationInSpeech/CDROM/Literature/LOTwinterschool2006/szabo
.best.vwh.net/smart_contracts_2.html (truy cập ngày 10/01/2023)
9 Trên thực tế có nhiều nghiên cứu xoay quanh việc phân định HĐTM là một loại hợp đồng pháp lý hay là một
dạng giao thức đơn thuần chạy trên Blockchain. Hiện nay tại Việt Nam, việc công nhận tính pháp lý cho HĐTM
vẫn là chủ đề đang được nghiên cứu. Tham khảo Nguyễn Thị Quỳnh Yến, Vũ Thị Thu Trang và Vũ Anh Thư, “Sự
phát triển của hợp đồng thông minh ở Việt Nam và một số vấn đề pháp lý đặt ra”, FTU Working Paper Series,
2022, 1 (5), tr.41-54; Đồng Thị Huyền Nga, Hoàng Thảo Anh, “Blockchain và Hợp đồng Thông minh - Xu thế tất
yếu của cuộc cách mạng Công nghiệp 4.0 và những thách thức pháp lý đặt ra”, Kỷ yếu hội thảo: Responsabilité et
contrats : expériences du Vietnam et de l’Union Européenne, 2019, tr.314-327
10 Zibin Zheng et al., “An overview on smart contracts: Challenges, advances and platforms”, Future Generation
Computer Systems, 2020, 105, tr.477-478
11 Là những người dùng - user- đầu tiên giải câu đố trong cơ chế đồng thuận như PoW.
12 Xem thêm ví dụ về HĐTM tại: Tlđd (9); Tlđd (11)
25
tính thì bước đầu một sự thoả thuận, vốn là nền tảng cơ bản của một hợp đồng truyền thống, đã
dần hình thành giữa các bên13.
Bên cạnh đó, Nick Szabo định nghĩa rằng HĐTM thực chất là một giao thức giao dịch
máy tính (computerized transaction protocol) giúp thực thi các điều khoản của hợp đồng14. Một
giao thức là một tập hợp các quy định hay quy trình điều chỉnh việc chuyển đổi dữ liệu giữa
các thiết bị điện tử, nó cho phép dữ liệu được chia sẻ trong mạng lưới15. Theo đó, các giao thức
blockchain kế thừa các công nghệ Internet sẵn có trong giao thức TCP/IP, giao thức này mô tả
Internet thành 5 tầng: tầng vật lý (physical), tầng kết nối dữ liệu (data link), tầng mạng
(network), tầng giao vận (transport) và tầng ứng dụng (application)16. Blockchain được cho là
nằm ở giữa tầng giao vận và tầng ứng dụng, và, quan trọng hơn hết, cho phép các giao thức và
dịch vụ có khả năng “ứng dụng hệ thống quy định riêng - lex cryptographica - được thực thi
bởi giao thức nền tảng và các HĐTM”17. Là một giao thức của blockchain, HĐTM sẽ giúp cho
quá trình giao dịch giữa các bên tham gia hợp đồng diễn ra bảo mật, linh hoạt, được cập nhật
liên tục mà không cần đến sự quản lý của một đơn vị trung gian18.
Như vậy, có thể thấy HĐTM không nên được nhìn nhận như một hợp đồng truyền thống
mà đây là một dạng công nghệ nhằm hỗ trợ việc thực hiện hợp đồng. Bên cạnh đó, trong quá
trình hoạt động, HĐTM trên blockchain chịu sự chi phối không nhỏ bởi đặc tính “Mã là luật”,
phần tiếp theo sẽ phân tích mối liên hệ giữa hai khái niệm này.
1.3. Mối liên hệ giữa “Mã là luật” và hợp đồng thông minh
Vì chạy trên nền tảng Blockchain, với các đặc tính của chuỗi khối và những đặc điểm
riêng, HĐTM đảm bảo khả năng kiểm soát và thực thi hợp đồng hợp lý. Khi bất cứ một điều
kiện nào đó trong HĐTM được đáp ứng thì điều khoản được kích hoạt sẽ tự động thực thi chức
năng tương ứng theo cách thức dự đoán được. Theo nguyên tắc chung, không một bên nào có
thể kiểm soát hay dừng quá trình tự động thực thi của HĐTM. Qua đó, những đoạn mã trên
blockchain có chức năng tương tự như luật đối với mạng lưới. Có thể thấy, HĐTM và
blockchain đã tạo nên một môi trường mà nơi đó mã trở thành luật và mã, tùy thuộc vào cách
thiết kế, sẽ trở thành một công cụ tốt hoặc không để giúp các bên đạt được thoả thuận của mình.
Bên cạnh đó, với sự xuất hiện của HĐTM, các mối quan hệ pháp luật mới có thể được hình
thành, do đó sự tự điều chỉnh của mã cũng sẽ tác động ít nhiều đến các quy định pháp luật
truyền thống, đặc biệt là pháp luật hợp đồng. Vì vậy, để quản lý được HĐTM và các quan hệ
pháp luật có thể phát sinh thì việc xác định rõ đặc điểm, bản chất, cùng với những tác động, kể
cả những tác động bất lợi, mà các đặc điểm này mang lại là điều cần thiết.
2. “Mã là luật” dưới góc nhìn pháp lý
2.1. Tổng quan về khái niệm “Mã là luật”
Trong những năm đầu thập niên 90 khi Internet trở thành xu hướng thì ý tưởng về một
không gian trung lập, ở phạm vi toàn cầu, nơi các chủ thể có thể tự do tham gia, áp dụng hệ
thống quy định riêng mà không bị các chính phủ và các tập đoàn lớn kiểm soát, ngày càng trở
13 Theo quy định tại Điều 385 Bộ luật dân sự Việt Nam 2015, hợp đồng là “sự thỏa thuận giữa các bên về việc
xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”.
14 Nick Szabo, “Smart Contracts”, 1994, xem tại:
https://www.fon.hum.uva.nl/rob/Courses/InformationInSpeech/CDROM/Literature/LOTwinterschool2006/szabo
.best.vwh.net/smart.contracts.html (truy cập ngày 14/02/2023)
15 Bhumika Dutta, “5 Major Types of Blockchain Protocols”, AnalyticSteps, ngày 23/04/2022, xem tại:
https://www.analyticssteps.com/blogs/5-major-types-blockchain-protocols (truy cập ngày 14/02/2023).
16 Primavera De Filippi, Aaron Wright, Blockchain and the Law: The Rule of Code, Harvard University Press,
2018.
17 Như chú thích trên.
18 “Blockchain Protocols and Their Working”, geeksforgeeks, ngày 01/6/2022, xem tại:
https://www.geeksforgeeks.org/blockchain-protocols-and-their-working/ (truy cập ngày 14/02/2023).
