NGUYÊN LÝ KINH TẾ HỌC
Chương 10 – Đo lường thu nhập của một Quốc gia 1
CHƯƠNG 10
ĐO LƯỜNG THU NHẬP CỦA MỘT QUỐC GIA
Khi bạn tốt nghiệp và bắt đầu đi tìm việc làm, thì phần lớn kinh nghiệm mà bạn tích luỹ được
là nhờ điều kiện kinh tế hiện tại. Trong một số năm, các doanh nghiệp trong toàn nền kinh tế
mở rộng sản xuất hàng hóa và dịch vụ, việc làm tăng và bạn dễ dàng tìm được việc làm.
Trong một số năm khác, các doanh nghiệp phải cắt giảm sản xuất, việc làm giảm và bạn mất
nhiều thời gian mới tìm được việc làm tốt. Không có gì đáng ngạc nhiên là tất cả sinh viên tốt
nghiệp đại học đều muốn gia nhập lực lượng lao động vào năm hoạt động kinh tế mở rộng,
chứ không phải khi nền kinh tế đang rơi vào tình trạng suy thóai.
Do điều kiện của toàn nền kinh tế ảnh hưởng sâu sắc đến tất cả chúng ta, nên những thay đổi
trong điều kiện kinh tế thường được thông báo rộng rãi qua các phương tiện thông tin đại
chúng. Trên thực tế, rất hiếm khi chúng ta cầm một tờ báo lên mà không nhìn thấy số liệu
thống kê mới về nền kinh tế. Số liệu thống kê có thể phản ánh tổng thu nhập của mọi người
trong nền kinh tế (GDP), tốc độ tăng giá bình quân (lạm phát), phần trăm lực lượng lao động
không có việc làm (thất nghiệp), tổng mức chi tiêu tại các cửa hàng (doanh số bán lẻ), hoặc
sự mất cân bằng của hoạt động thương mại giữa Mỹ và các nước khác trên thế giới (thâm hụt
thương mại). Tất cả những số liệu thống kê này đều là chỉ tiêu kinh tế vĩ mô. Thay vì đề cập
đến một hộ gia đình hoặc một doanh nghiệp riêng lẻ, chúng cho ta biết điều gì đó về toàn bộ
nền kinh tế.
Như bạn có thể nhớ lại từ chương 2, kinh tế học được chia thành 2 phân ngành là kinh tế vi
mô và kinh tế vĩ mô. Kinh tế vi mô là bộ môn nghiên cứu về việc các hộ gia đình và doanh
nghiệp riêng lẻ đưa ra quyết định và tương tác với nhau như thế nào trên các thị trường cụ
thể. Kinh tế vĩ mô là bộ môn nghiên cứu về nền kinh tế với tư cách một tổng thể. Mục tiêu
của kinh tế vĩ mô là lý giải những biến động kinh tế đồng thời tác động tới các hộ gia đình,
doanh nghiệp và thị trường. Kinh tế vĩ mô nêu ra nhiều câu hỏi rất khác nhau: Tại sao thu
nhập bình quân cao ở một số nước, trong khi lại thấp ở những nước khác? Tại sao giá cả tăng
nhanh trong một số thời kỳ, nhưng lại ổn định hơn ở những thời kỳ khác? Tại sao sản lượng
và việc làm tăng trong một số năm, nhưng lại giảm trong những năm khác? Chính phủ có thể
làm gì để thúc đẩy sự tăng trưởng nhanh của thu nhập, cắt giảm lạm phát và ổn định việc
làm? Những câu hỏi này mang bản chất kinh tế vĩ mô, bởi vì chúng liên quan đến quá trình
vận hành của toàn bộ nền kinh tế.
Do nền kinh tế với tư cách một tổng thể chẳng qua chỉ là tập hợp của rất nhiều hộ gia đình và
doanh nghiệp tương tác với nhau trên nhiều thị trường, nên kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô có
mối liên hệ cực kỳ chặt chẽ với nhau. Ví dụ, các công cụ cơ bản của cung và cầu đóng vai trò
trung tâm trong phân tích kinh tế vĩ mô, cũng như trong phân tích kinh tế vi mô. Song việc
nghiên cứu nền kinh tế với tư cách một tổng thể cũng đặt ra những thách thức mới và hấp
dẫn.
Trong chương này và chương tiếp theo, chúng ta sẽ thảo luận về một vài số liệu mà các nhà
kinh tế và nhà hoạch định chính sách thường sử dụng để theo dõi sự vận hành của toàn nền
kinh tế. Những số liệu này phản ánh những biến động kinh tế mà các nhà kinh tế vĩ mô tìm
NGUYÊN LÝ KINH TẾ HỌC
Chương 10 – Đo lường thu nhập của một Quốc gia 2
cách lý giải. Chương này xem xét tổng sản phẩm trong nước, gọi tắt là GDP, chỉ tiêu phản
ánh về tổng thu nhập của một quốc gia. GDP là số liệu thống kê kinh tế thường thấy nhất, bởi
vì nó được coi là chỉ tiêu tốt nhất về phúc lợi kinh tế của xã hội.
THU NHẬP VÀ CHI TIÊU CỦA NỀN KINH TẾ
Nếu phải đánh giá xem một người có hoạt động kinh tế tốt không, có thể trước tiên bạn nhìn
vào thu nhập của anh ta. Một người có thu nhập cao dễ dàng mua được những hàng hóa thiết
yếu và sang trọng cho cuộc sống. Không có gì đáng ngạc nhiên khi những người có thu nhập
cao được hưởng thụ mức sống cao - nhà ở sang trọng hơn, chăm sóc sức khoẻ tốt hơn, những
chiếc xe hơi sành điệu hơn và nhiều kỳ nghỉ sang trọng hơn, và vân vân.
Lô gích tương tự cũng áp dụng cho nền kinh tế của một quốc gia. Khi đánh giá xem nền kinh
tế nào đó có hoạt động tốt không, dĩ nhiên người ta thường nhìn vào tổng thu nhập mà mọi
người trong nền kinh tế kiếm được. Đó chính là nhiệm vụ của tổng sản phẩm trong nước
(GDP).
GDP cùng một lúc phản ánh hai sự việc: tổng thu nhập của mọi người trong nền kinh tế và
tổng chi tiêu để mua sản lượng hàng hóa và dịch vụ của nền kinh tế. Lý do làm GDP phản
ánh được cả tổng thu nhập và tổng chi tiêu là vì hai đại lượng này thực ra chỉ là một. Đối với
nền kinh tế với tư cách một tổng thể, thu nhập phải bằng chi tiêu.
Tại sao điều này lại đúng? Lý do làm cho thu nhập của nền kinh tế bằng chi tiêu là mọi giao
dịch đều có hai bên: bên mua và bên bán. Mọi khoản chi tiêu của người mua nào đó đều là
thu nhập của người bán khác. Ví dụ, giả sử Karen trả Doug 100 đô la để cắt cỏ cho cô. Trong
trường hợp này, Doug chính là người bán dịch vụ, còn Karen là người mua. Doug kiếm được
100 đô la và Karen chi tiêu 100 đô la. Do vậy, giao dịch này đóng góp vào tổng thu nhập và
tổng chi tiêu của nền kinh tế một lượng như nhau. Bất kể tính theo tổng thu nhập hay tổng chi
tiêu, GDP đều tăng thêm 100 đô la.
Các Doanh
nghiệp
Các hộ
gia đình
Thị trường hàng hoá
và dịch vụ
Thị trường các nhân tố
sản xuất
Đầu vào sản
xuất
Lao động, đất đai và
tư bản
Mua hàng hoá
và dịch vụ
Bán hàng hoá
và dịch vụ
Doanh thu
(= GDP)
Chi tiêu
(= GDP)
Thu nhập
(= GDP)
Tiền lương, tiền thuế,
và lợi nhuận
(= GDP)
NGUYÊN LÝ KINH TẾ HỌC
Chương 10 – Đo lường thu nhập của một Quốc gia 3
Hình 1. Biểu đồ vòng chu chuyển. Các hộ gia đình mua hàng hóa và dịch vụ của các doanh
nghiệp, còn các doanh nghiệp sử dụng doanh thu bán hàng để thanh toán tiền lương cho
công nhân, tiền thuê cho chủ đất và lợi nhuận cho chủ doanh nghiệp. GDP bằng tổng số tiền
mà các hộ gia đình chi ra trên thị trường hàng hóa và dịch vụ. Nó cũng bằng tổng tiền lương,
tiền thuê và lợi nhuận mà các doanh nghiệp thanh toán trên thị trường các nhân tố sản xuất.
Một cách khác để nhận thấy sự bằng nhau giữa thu nhập và chi tiêu là sử dụng biểu đồ
vòng chu chuyển trong hình 1. (Bạn có thể nhớ lại biểu đồ vòng chu chuyển trong chương 2).
Biểu đồ này mô tả tất cả các giao dịch giữa hộ gia đình và doanh nghiệp trong nền kinh tế
giản đơn. Trong nền kinh tế đó, các hộ gia đình mua hàng hóa và dịch vụ từ doanh
nghiệp; các khoản chi tiêu này đi qua thị trường hàng hóa và dịch vụ. Sau đó các doanh
nghiệp sử dụng tiền nhận được từ việc bán hàng hóa và dịch vụ để trả tiền lương cho công
nhân, tiền thuê cho chủ đất và lợi nhuận cho chủ doanh nghiệp; các khoản thu nhập này
chảy qua thị trường các nhân tố sản xuất. Như vậy, tiền liên tục chảy từ khu vực hộ gia
đình sang khu vực doanh nghiệp, sau đó quay trở lại khu vực hộ gia đình.
Chúng ta có thể tính GDP cho nền kinh tế này theo hai cách: cộng tất cả các khoản chi
tiêu của các hộ gia đình lại với nhau hoặc cộng các khoản thu nhập (tiền lương, tiền thuê
và lợi nhuận) mà các doanh nghiệp thanh toán. Bởi vì mọi khoản chi tiêu trong nền kinh
tế cuối cùng đều trở thành thu nhập của ai đó, nên GDP là như nhau, bất kể nó được tính
theo cách nào.
Tất nhiên, nền kinh tế trong thực tế phức tạp hơn nhiều so với nền kinh tế được minh họa
trong hình 1. Cụ thể, các hộ gia đình không chi tiêu hết thu nhập của mình. Họ nộp một phần
thu nhập cho chính phủ dưới dạng thuế, cũng như tiết kiệm và đầu tư một phần thu nhập để
sử dụng trong tương lai. Ngoài ra, các hộ gia đình không mua tất cả hàng hóa và dịch vụ được
sản xuất ra trong nền kinh tế. Một số hàng hóa và dịch vụ được chính phủ mua, còn một số
khác được các doanh nghiệp mua, vì họ dự kiến trong tương lại sẽ sử dụng chúng vào việc
sản xuất ra sản phẩm của riêng họ. Tuy nhiên, bất kể hộ gia đình, chính phủ, hay doanh
nghiệp mua một hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó, thì giao dịch đó vẫn có bên mua và bên bán.
Do vậy, khi xem xét nền kinh tế với tư cách một tổng thể thì chi tiêu và thu nhập là luôn luôn
bằng nhau.
Kiểm tra nhanh: Tổng sản phẩm trong nước phản ánh hai sự việc gì? Làm thế nào nó có thể
phản ánh hai sự việc cùng một lúc?
TÍNH TOÁN TỔNG SẢN PHẨM TRONG NƯỚC
Giờ đây, sau khi đã thảo luận khái quát ý nghĩa của tổng sản phẩm trong nước, chúng ta hãy
tìm hiểu xem cụ thể chỉ tiêu thống kê này được tính toán như thế nào. Sau đây là định nghĩa
về GDP:
• Tổng sản phẩm trong nước (GDP) là giá trị thị trường của tất cả hàng hóa và dịch vụ cuối
cùng được sản xuất ra trong phạm vi một nước, trong một thời kỳ nhất định.
Định nghĩa này xem ra có vẻ khá đơn giản. Song trong thực tế, có rất nhiều vấn đề phức tạp
nảy sinh khi tính toán GDP của nền kinh tế. Do vậy, chúng ta hãy xem xét cẩn thận từng cụm
từ trong định nghĩa này.
NGUYÊN LÝ KINH TẾ HỌC
Chương 10 – Đo lường thu nhập của một Quốc gia 4
"GDP là giá trị thị trường..."
Có lẽ bạn đã từng nghe câu châm ngôn "Bạn không thể so sánh táo với cam." Nhưng GDP lại
làm đúng như vậy. GDP cộng rất nhiều loại sản phẩm thành một chỉ tiêu duy nhất về giá trị
của hoạt động kinh tế. Để làm được điều này, nó phải sử dụng giá thị trường. Do giá thị
trường biểu thị số tiền mà mọi người sẵn sàng chi trả cho các hàng hóa khác nhau, nên nó
phản ánh giá trị của những hàng hóa này. Nếu giá của một quả táo bằng hai lần giá của một
quả cam, thì một quả táo đóng góp vào GDP gấp hai lần giá trị đóng góp của một quả cam.
"của tất cả..."
GDP cố gắng biểu thị một cách đầy đủ. Nó bao gồm tất cả các hàng hóa được sản xuất ra
trong nền kinh tế và được bán hợp pháp trên các thị trường. GDP tính toán giá thị trường
không chỉ của táo và cam, mà còn của lê, nho, sách, phim ảnh, dịch vụ cắt tóc, chăm sóc y tế,
và vân vân.
GDP còn bao gồm cả giá trị thị trường của dịch vụ nhà ở do khối lượng nhà ở hiện có của
nền kinh tế cung cấp. Đối với những căn nhà cho thuê, chúng ta dễ dàng tính được giá trị
này - tiền thuê nhà đúng bằng chi tiêu của người thuê nhà và thu nhập của chủ nhà. Tuy
nhiên, có nhiều người sinh sống trong chính các căn nhà của họ và do vậy không phải trả
tiền thuê nhà. Chính phủ hạch toán những ngôi nhà do chủ sở hữu sử dụng vào GDP bằng
cách ước tính giá trị cho thuê của chúng. Nghĩa là, GDP được tính dựa trên giả định cho
rằng người chủ sở hữu trả tiền thuê nhà cho chính họ, do vậy tiền thuê nhà nằm trong cả chi
tiêu và thu nhập của anh ta.
Tuy nhiên, có một số sản phẩm mà GDP bỏ sót do việc tính toán chúng quá khó khăn. GDP
không tính những sản phẩm được sản xuất và bán ra trong nền kinh tế ngầm, ví dụ như dược
phẩm bất hợp pháp. Nó cũng không tính được những sản phẩm được sản xuất và tiêu dùng
trong gia đình và do vậy không bao giờ được đưa ra thị trường. Những loại rau quả mua tại
các cửa hàng tạp phẩm là một phần của GDP, song rau quả trồng trong vườn của bạn lại
không nằm trong đó.
Những thiếu sót này của GDP đôi khi có thể dẫn đến những kết quả kỳ quặc. Ví dụ, khi
Karen trả tiền thuê Doug cắt cỏ cho cô ta, giao dịch này là một phần của GDP. Nếu Karen
cưới Doug, thì tình hình sẽ thay đổi. Mặc dù Doug vẫn tiếp tục chăm sóc bãi cỏ cho Karen,
nhưng giá trị của hoạt động cắt cỏ giờ đây đã bị đưa ra khỏi GDP, bởi vì dịch vụ của Doug
không còn được bán trên thị trường nữa. Do vậy, khi Karen và Doug cưới nhau, GDP giảm.
"cuối cùng..."
Nếu công ty International Paper sản xuất giấy, sau đó giấy được công ty Hallmark sử dụng để
làm thiếp chúc mừng, thì giấy được gọi là hàng hóa trung gian, còn thiếp chúc mừng được
gọi là hàng hóa cuối cùng. GDP chỉ bao gồm giá trị của những hàng hóa cuối cùng. Lý do là
giá trị của những hàng hóa trung gian đã được tính vào trong giá cả của hàng háo cuối cùng.
Việc cộng giá trị thị trường của giấy với giá trị thị trường của thiếp sẽ dẫn tới sự tính trùng.
Nghĩa là, giá trị của giấy được tính hai lần (tính sai).
Trường hợp ngoại lệ quan trọng đối với nguyên tắc trên nảy sinh khi hàng hóa trung gian được
sản xuất và, thay vì được sử dụng, nó được đưa vào hàng tồn kho của doanh nghiệp để sử dụng
hoặc bán trong tương lai. Trong trường hợp đó, hàng hóa trung gian được tạm thời coi là "cuối
NGUYÊN LÝ KINH TẾ HỌC
Chương 10 – Đo lường thu nhập của một Quốc gia 5
cùng" và giá trị của nó dưới dạng đầu tư vào hàng tồn kho được tính vào GDP. Sau đó, khi mức
tồn kho hàng hóa trung gian này được sử dụng hoặc bán, thì đầu tư vào hàng tồn kho của doanh
nghiệp sẽ là âm, và GDP trong thời kỳ sau phải giảm một lượng tương ứng.
"hàng hóa và dịch vụ..."
GDP bao gồm cả những hàng hóa hữu hình (thực phẩm, quần áo, xe hơi...) và những dịch vụ
vô hình (cắt tóc, lau nhà, khám bệnh). Khi bạn mua chiếc đĩa CD được thực hiện bởi một nhóm
nhạc mà bạn yêu thích ghi âm, thì điều này có nghĩa là bạn mua một hàng hóa và giá mua nằm
trong GDP. Khi bạn trả tiền để nghe một buổi hoà nhạc cũng của nhóm nhạc đó, thì có nghĩa là
bạn mua một dịch vụ và giá vé cũng nằm trong GDP.
"được sản xuất ra..."
GDP bao gồm mọi hàng hóa và dịch vụ được sản xuất ra trong thời kỳ hiện tại. Nó không bao
gồm những giao dịch liên quan đến hàng hóa được sản xuất ra trong quá khứ. Khi công ty
General Motors sản xuất và bán chiếc xe hơi mới, thì giá trị của chiếc xe hơi đó được tính vào
GDP. Khi người nào đó bán chiếc xe hơi đã qua sử dụng cho người khác, thì giá trị của chiếc
xe hơi đã qua sử dụng đó không nằm trong GDP.
"trong phạm vi một nước..."
GDP tính toán giá trị sản xuất trong phạm vi địa lý của một nước. Khi một công dân Canađa
làm việc tạm thời ở Mỹ, thì giá trị sản xuất của anh ta là bộ phận cấu thành GDP của Mỹ. Khi
một công dân Mỹ sở hữu nhà máy ở Haiti, thì giá trị sản xuất tại nhà máy của anh ta sẽ không
nằm trong GDP của Mỹ (nó là một phần trong GDP của Haiti). Do vậy, các sản phẩm được
đưa vào GDP của một quốc gia khi chúng được sản xuất ra trên lãnh thổ quốc gia đó, bất kể
nhà sản xuất có quốc tịch nước nào.
"...trong một thời kỳ nhất định."
GDP phản ánh giá trị sản xuất thực hiện trong một khoảng thời gian cụ thể. Khoảng thời gian
này thường là một năm hoặc một quý (3 tháng). GDP phản ánh lượng thu nhập và chi tiêu
trong thời kỳ đó.
Khi chính phủ thông báo GDP cho một quý, thì nó thường biểu thị GDP theo năm. Điều này
hàm ý con số GDP hàng quý được thông báo bằng tổng thu nhập hoặc chi tiêu trong quý
nhân với 4. Chính phủ sử dụng quy ước này để đảm bảo rằng con số GDP hàng quý và hàng
năm có thể so sánh với nhau một cách dễ dàng hơn.
Ngoài ra, khi chính phủ thông báo GDP hàng quý, thì số liệu này đã được điều chỉnh bằng
một thủ thuật thống kê gọi là điều chỉnh thời vụ. Những số liệu chưa được điều chỉnh cho
thấy một cách rõ ràng rằng nền kinh tế sản xuất nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn trong một số
thời điểm so với một số thời điểm khác trong năm. (Như bạn có thể dự đoán, mùa mua sắm
vào dịp lễ Giáng sinh vào tháng 12 là thời kỳ cao điểm.) Khi theo dõi diễn biến của nền kinh
tế, các nhà kinh tế và nhà hoạch định chính sách thường muốn bỏ qua những biến động thời
vụ lặp lại thường xuyên này. Do vậy, các nhà thống kê của chính phủ điều chỉnh số liệu quý
để loại trừ chu kỳ thời vụ. Số liệu GDP được thông báo trong các bản tin luôn được điều
chỉnh để loại trừ tính thời vụ.
Bây giờ hãy nhắc lại định nghĩa về GDP: