TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA THỦY SẢN
GIÁO TRÌNH
DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN THỦY SẢN
BIÊN SOẠN
TS. TRẦN THỊ THANH HIỀN
CẦN THƠ – 2004
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ
PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
CỦA GIÁO TRÌNH
1. THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ
Họ và tên: Trần Thị Thanh Hiền
Sinh năm: 1965
Cơ quan công tác:
Bộ môn:Dinh dưỡng và CBTS Khoa: Thủy Sản
Trường: Đại học Cần Thơ............................
Địa chỉ Email để liên hệ: ttthien@ctu.edu.vn
2. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
Giáo trình có thể dùng tham khảo cho những ngành nào: Nuôi trồng thủy sản, Nông
học, Quản lý Nghề cá, Bệnh học Thủy Sản, Sinh kỹ thuật Nông nghiệp
Có thể dùng cho các trường nào: Cao Đẳng, Đại học
Các từ khóa (Đề nghị cung cấp 10 từ khóa để tra cứu): Dinh dưỡng thủy sản , Thức
ăn thủy sản, Thủy sản, nhu cầu dinh dưỡng, chế biến thức ăn, nhu cầu protein, nhu cầu
lipd, nhu cầu carbohydrat, nhu cầu vitamin, nhu cầu khoáng.
Yêu cầu kiến thức trước khi học môn này: sinh hóa, hóa phân tích, hình thái giải
phẫu tôm cá, Sinh lý động vật thủy sinh.
Đã xuất bản in chưa, nếu có thì Nhà xuất bản nào: Chưa
MỤC LỤC
MỤC LỤC.......................................................................................................................................1
CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU VỀ DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN THUỶ SẢN..............................6
Mục tiêu môn học........................................................................................................................6
Nội dung môn học .......................................................................................................................6
1. KHÁI NIỆM VỀ DINH DƯỠNG THỨC ĂN.......................................................................6
1.1. Dinh dưỡng:......................................................................................................................6
1.2. Thức ăn:............................................................................................................................7
2. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH DINH DƯỠNG HỌC THUỶ SẢN:.....................8
3. MỐI QUAN HỆ GIỮA THUỶ SẢN VÀ DINH DƯỠNG.....................................................9
4. VAI TRÒ CỦA THỨC ĂN ĐỐI VỚI NGHỀ NUÔI THỦY SẢN:.......................................9
5. ĐẶC ĐIỂM DINH DƯỠNG CƠ BẢN CỦA ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN ............................10
6. VẤN ĐỀ SỬ DỤNG THỨC ĂN TRONG NUÔI THỦY SẢN: ..........................................11
6.1 Môi trường sống của các đối tượng nuôi thủy sản là nước: ............................................11
6.2. Quan hệ giữa lượng thức ăn với chất lượng nước:.........................................................11
6.3. Trong môi trường nước có thức ăn tự nhiên: .................................................................11
6.4. Chế độ cho ăn:................................................................................................................11
6.5. Các hình thức nuôi thủy sản:..........................................................................................11
7. VẤN ĐỀ SỬ DỤNG THỨC ĂN HIỆN NAY Ở ĐBSCL ....................................................11
7.1. Nguồn thức ăn nhân tạo.................................................................................................11
7.2. Vấn đề thức ăn tự nhiên..................................................................................................12
7.3. Nhận thức về vị trí của thức ăn trong nuôi thủy sản: ....................................................12
7.4. Vấn đề chế biến thức ăn: ................................................................................................12
7.5. Vấn đề sử dụng thức ăn trong các hình thức nuôi:.........................................................12
Câu hỏi: .....................................................................................................................................13
Tài liệu tham khảo:....................................................................................................................13
CHƯƠNG II: THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN VÀ THỨC ĂN....14
1. THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA ĐỘNG VẬT THỦY SẢN..............................................14
1.1. Nước:.............................................................................................................................14
1.2 Protein: ...........................................................................................................................14
1.3. Lipid. .............................................................................................................................14
1.4. Khoáng ..........................................................................................................................15
1.5. Vitamin...........................................................................................................................15
2. NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THÀNH PHẦN SINH HÓA CỦA ĐỘNG VẬT THỦY
SẢN...........................................................................................................................................15
2.1. Vị trí trên cơ thể: ............................................................................................................15
2.2. Thời kỳ sinh sản: ............................................................................................................16
2.3. Thức ăn:..........................................................................................................................16
2.4. Thời tiết, ngoại cảnh:......................................................................................................16
2.5. Giai đoạn phát triển, giới tính: .......................................................................................16
3. TÍNH CHẤT CỦA THỨC ĂN: ............................................................................................17
Câu hỏi: .....................................................................................................................................19
Tài liệu tham khảo chính:..........................................................................................................19
CHƯƠNG III: CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG CỦA THỨC ĂN
.......................................................................................................................................................20
1. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM ......................................20
2. PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH ĐỘ TIÊU HOÁ....................................................................20
2.1. Độ tiêu hoá thức ăn........................................................................................................20
2.2. Phương pháp xác định khả năng tiêu hóa thức ăn..........................................................21
2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến độ tiêu hóa: ..........................................................................24
1
3. PHƯƠNG PHÁP NUÔI DƯỠNG ........................................................................................27
3.1. Hệ thống thí nghiệm:......................................................................................................27
3.2 Tôm cá thí nghiệm..........................................................................................................27
3.3. Phương pháp bố trí thí nghiệm.......................................................................................28
4. MỘT SỐ CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ TRONG NGHIÊN CỨU DINH DƯỠNG ĐVTS. ........28
Câu hỏi: .....................................................................................................................................30
Tài liệu tham khảo chính...........................................................................................................30
CHƯƠNG IV: NĂNG LƯỢNG TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN.............................................32
1. GIỚi THIỆU..........................................................................................................................32
2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ NĂNG LƯỢNG SINH HỌC:..................................................32
2.1. Năng lượng thô (Gross ennergy-GE) .............................................................................32
2.2. Năng lượng thức ăn ăn vào : (Intake of food energy – IE) ............................................32
2.3 Năng lượng tiêu hóa (Digestible energy- DE)................................................................33
2.4. Năng lượng trao đổi (Metabolizable energy - ME ).......................................................33
2. 5. Năng lượng sinh trưởng (Retained energy- RE) ...........................................................33
3. SỰ BIẾN ĐỔI NĂNG LƯỢNG TRONG CƠ THỂ ĐVTS..................................................33
4. NHU CẦU NĂNG LƯỢNG CỦA ĐỘNG VẬT THỦY SẢN.............................................36
5. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHU CẦU NĂNG LƯỢNG:.....................................37
5.1. Hàm lượng protein trong thức ăn ...................................................................................37
5.2. Nhiệt độ:.........................................................................................................................37
5.3. Dòng chảy: .....................................................................................................................37
5.4. Mức độ cho ăn:...............................................................................................................37
5.5. Kích thước cơ thể: ..........................................................................................................37
6. CÁC NGUỒN THỨC ĂN CUNG CẤP NĂNG LƯỢNG...................................................37
Câu hỏi: .....................................................................................................................................39
Tài liệu tham khảo:....................................................................................................................39
CHƯƠNG V: PROTEIN VÀ ACID AMIN TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN.........................40
1. GIỚI THIỆU..........................................................................................................................40
2. VAI TRÒ CỦA PROTEIN...................................................................................................40
3. SỰ TIÊU HOÁ VÀ BIẾN DƯỠNG PROTEIN ...................................................................40
3.1. Sự tiêu hoá protein..........................................................................................................40
3.2. Sự biến dưỡng protein ....................................................................................................41
4. NHU CẦU PROTEIN CỦA ĐỘNG VẬT THỦY SẢN.......................................................41
4.1. Định nghĩa ......................................................................................................................41
4.2. Nhu cầu protein ..............................................................................................................42
5 . NHU CẦU VỀ ACID AMIN ...............................................................................................44
5.1 Acid amin không thiết yếu ..............................................................................................44
5.2 Acid amin thiết yếu .........................................................................................................44
6. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHU CẦU PROTEIN................................................46
6.1. Năng lượng của thức ăn: ................................................................................................46
6.2. Chất lượng và loại thức ăn sử dụng:...............................................................................47
6.3. Giai đoạn phát triển:.......................................................................................................47
6.4. Môi trường nuôi dưỡng: .................................................................................................48
6.5. Lượng thức ăn cho ăn:....................................................................................................48
6.6. Yếu tố di truyền:.............................................................................................................48
7. GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG CỦA PROTEIN .........................................................................49
7.1 Chỉ số acid amin thiết yếu (EAAI)..................................................................................50
7.2. Hiệu quả sử dụng protein (PER) ....................................................................................51
7.3. Chỉ số NPU ( Net protein utilization).............................................................................51
7.4. Độ tiêu hoá protein (Digestibility coefficient) ...............................................................51
8. PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHU CẦU PROTEIN .........................................................52
Câu hỏi: .....................................................................................................................................53
2
Tài liệu tham khảo chính:..........................................................................................................53
CHƯƠNG VI: LIPID VÀ ACID BÉO TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN...................................54
1. GIỚI THIỆU..........................................................................................................................54
2. CHỨC NĂNG CỦA CÁC LIPID .........................................................................................55
2.1. Cung cấp năng lượng......................................................................................................55
2.2. Hoạt hóa và cấu thành enzyme....................................................................................55
2.3. Tham gia cấu trúc màng tế bào ......................................................................................56
2.4. Hỗ trợ hấp thụ các lipid khác .........................................................................................56
2. 5. Vận chuyển các vitamin và một số chất khác ..............................................................56
3. SỰ TIÊU HOÁ VÀ HẤP THU LIPID..................................................................................56
3.1. Sự tiêu hóa và hấp thu ....................................................................................................56
3.2. Hệ số tiêu hóa lipid trong thức ăn ..................................................................................57
4. NHU CẦU LIPID CỦA ĐỘNG VẬT THỦY SẢN .............................................................58
5. ACID BÉO (FATTY ACID).................................................................................................59
5.1 Cách gọi rút gọn của acid béo: ........................................................................................60
5.2. Thành phần acid béo trong sinh vật thủy sinh:...............................................................61
5.3. Sinh tổng hợp acid béo của động vật thủy sản ...............................................................61
6. NHU CẦU ACID BÉO THIẾT YẾU ...................................................................................62
7. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THÀNH PHẦN ACID BÉO TRONG ĐỘNG VẬT
THỦY SẢN...............................................................................................................................65
7.1 Độ mặn ............................................................................................................................65
7.2 Nhiệt độ ...........................................................................................................................66
7.3 Thức ăn............................................................................................................................66
8. PHOSPHOLIPID VÀ NHU CẦU PHOSPHOLIPID ..........................................................66
9. CHOLESTEROL VÀ NHU CẦU CHOLESTEROL ...........................................................67
Câu hỏi: .....................................................................................................................................69
Tài liệu tham khảo:....................................................................................................................69
CHƯƠNG VII: CARBOHYDRATE TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN .....................................70
1. GIỚi THIỆU..........................................................................................................................70
1.1. Tinh bột ..........................................................................................................................70
1.2. Dextrin............................................................................................................................70
1.3. Glycogen ........................................................................................................................70
1.4. Cellulose.........................................................................................................................71
1.5.Chitin và Chitosan...........................................................................................................71
2. CHỨC NĂNG CỦA CARBOHYRATE TRONG THỨC ĂN CHO ĐỘNG VẬT THỦY
SẢN...........................................................................................................................................71
3. SỰ TIÊU HÓA VÀ BIẾN DƯỠNG CARBOHYDRAT....................................................71
3.1. Tiêu hóa carbohydrat ở ĐVTS .......................................................................................71
3.2. Hiệu quả sử dụng các nguồn carbohydrat của động vật thủy sản ..................................73
4. NHU CẦU CARBOHYDRAT CỦA ĐVTS........................................................................75
4.1. Khả năng sử dụng tinh bột của động vật thủy sản:.........................................................76
4.2. Khả năng kết dính của tinh bột:......................................................................................77
5. CHẤT XƠ TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN.......................................................................77
Câu hỏi: .....................................................................................................................................78
Tài liệu tham khảo:....................................................................................................................78
CHƯƠNG VIII: VITAMIN TRONG THỨC ĂN THỦY SẢN....................................................79
1. GIỚI THIỆU..........................................................................................................................79
2. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC SỬ DỤNG VITAMIN TRONG THỨC ĂN
THỦY SẢN...............................................................................................................................79
2.1. Điều kiện chế biến và bảo quản vitamin ........................................................................79
2.2. Khả năng tổng hợp vitamin ............................................................................................80
2.3 Tập tính dinh dưỡng ........................................................................................................80
3
