Khoá đào tạo CTXH cho các nhà quản lý trong lĩnh vực CTXH (CSWA)
Dự án đào tạo CTXH tại Việt Nam MOLISA-ULSA-CFSI-ASI-AP-UNICEF 2012
1
Module 2: Hành vi con người và môi trường xã hội
ASI-CFSI
MỤC LỤC
PHẦN 1 ..................................................................................................................................... 4
TỔNG QUAN VỀ HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI ........................... 4
1. Khái niệm chung về hành vi .............................................................................................. 4
1.1. Khái niệm về hành vi con người ................................................................................................ .4
1.2. Phân loại hành vi ............................................................................................................................ 5
2. Một số cách tiếp cận của ngành Công tác xã hội .............................................................. 6
2.1. Quan điểm sức mạnh ...................................................................................................................... 6
2.2. Quan điểm phục hồi và rủi ro ...................................................................................................... 8
2.3. Mô hình diễn giải (Interpetive Paradigm).............................................................................. 10
3. Thuyết hệ thống con người trong môi trường ................................................................. 10
3.1. Thuyết hệ thống.............................................................................................................................. 10
3.2. Hệ thống sinh thái học, sinh thái học chiều sâu, sinh thái bên trong và bên ngoài .... 14
3.3. Quan điểm “Con người trong môi trường” ........................................................................... 18
PHẦN 2 ................................................................................................................................... 20
MỘT SỐ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ....................... 20
HÀNH VI CON NGƯỜI ......................................................................................................... 20
1. Thuyết tâm lý- xã hội của E. Erickson ............................................................................ 20
2. Thuyết phân tâm học của S. Freud .................................................................................. 23
3. Thuyết phát triển nhận thức của J. Piaget ........................................................................ 29
4. Lý thuyết hành vi và học tập xã hội của Albert Bandura. ............................................... 32
5. Thuyết tương tác biểu trưng ............................................................................................ 35
6. Thuyết gắn bó của J. Bowbly .......................................................................................... 36
PHẦN 3 ................................................................................................................................... 43
VIỄN CẢNH CUỘC ĐỜI CON NGƯỜI ............................................................................... 43
Khoá đào tạo CTXH cho các nhà quản lý trong lĩnh vực CTXH (CSWA)
Dự án đào tạo CTXH tại Việt Nam MOLISA-ULSA-CFSI-ASI-AP-UNICEF 2012
2
Module 2: Hành vi con người và môi trường xã hội
ASI-CFSI
1. Giai đoạn sơ sinh (0-12 tháng) ........................................................................................ 43
1.1. Sự thay đổi của môi trường sống .............................................................................................. 43
1.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản tuổi sơ sinh ......................................................................... 44
2. Giai đoạn nhà trẻ (1- 3 tuổi) ............................................................................................ 46
2.1. Sự phát triển về mặt xã hội ......................................................................................................... 46
2.2. Đặc điểm tâm lý cơ bản tuổi nhà trẻ ........................................................................................ 46
3. Giai đoạn mẫu giáo (3-6 tuổi) .......................................................................................... 49
3.1. Sự phát triển về mặt xã hội ......................................................................................................... 49
3.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản tuổi mẫu giáo .................................................................... 50
4. Giai đoạn nhi đồng (6-11 tuổi) ........................................................................................ 54
4.1. Sự phát triển về mặt xã hội ......................................................................................................... 54
4.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản ................................................................................................ 56
5. Tuổi thiếu niên (11-15 tuổi) ............................................................................................. 59
5.1. Đặc điểm sinh lý ............................................................................................................................ 59
5.2. Đặc điểm tâm lý hành vi của lứa tuổi ...................................................................................... 60
6. Giai đoạn đầu thanh niên (15-18 tuổi) ............................................................................. 67
6.1. Sự phát triển về mặt xã hội ......................................................................................................... 67
6.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản ................................................................................................ 69
7. Giai đoạn thanh niên (18-25 tuổi).................................................................................... 74
7.1.Về mặt xã hội ................................................................................................................................... 74
7.2. Đặc điểm tâm lý, hành vi cơ bản............................................................................................... 75
8. Giai đoạn trưởng thành (25- 40 tuổi) ............................................................................... 79
8.1. Điều kiện phát triển tâm lý hành vi .......................................................................................... 79
8.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản ................................................................................................ 81
9. Giai đoạn trung niên (40- 60 tuổi) ................................................................................... 84
Khoá đào tạo CTXH cho các nhà quản lý trong lĩnh vực CTXH (CSWA)
Dự án đào tạo CTXH tại Việt Nam MOLISA-ULSA-CFSI-ASI-AP-UNICEF 2012
3
Module 2: Hành vi con người và môi trường xã hội
ASI-CFSI
9.1. Điều kiện phát triển tâm lý hành vi .......................................................................................... 84
9.2. Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản ................................................................................................ 84
10. Giai đoạn tuổi già (60 tuổi trở lên) ................................................................................ 87
10.1 Những thay đổi về sinh lý .......................................................................................................... 87
10.2 Đặc điểm tâm lý hành vi cơ bản ............................................................................................. 88
PHẦN 4 ................................................................................................................................... 94
HÀNH VI LỆCH CHUẨN...................................................................................................... 94
1. Hành vi lệch chuẩn .......................................................................................................... 94
1.1. Khái niệm hành vi lệch chuẩn.................................................................................................... 94
1.2. Các quan điểm về hành vi lệch chuẩn. .................................................................................... 96
2. Các rối loạn tâm thần ..................................................................................................... 100
2.1. Chứng rối loạn tâm thần ........................................................................................................... 100
2.2. Rối loạn thần kinh chức năng .................................................................................................. 103
2.3. Rối loạn nhân cách ..................................................................................................................... 106
2.4. Rối loạn hành vi tình dục .......................................................................................................... 108
2.5. Trầm cảm và tự sát ..................................................................................................................... 112
PHỤ LỤC 1 ........................................................................................................................... 118
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................................... 124
Khoá đào tạo CTXH cho các nhà quản lý trong lĩnh vực CTXH (CSWA)
Dự án đào tạo CTXH tại Việt Nam MOLISA-ULSA-CFSI-ASI-AP-UNICEF 2012
4
Module 2: Hành vi con người và môi trường xã hội
ASI-CFSI
PHẦN 1
TỔNG QUAN VỀ HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
1. Khái niệm chung về hành vi
1.1. Khái niệm về hành vi con người
Theo từ điển Tiếng Việt (1986): Hành vi là toàn bộ những phản ứng, cách cư xử biểu
hiện ra bên ngoài của một người trong một hoàn cảnh cụ thể nhất định. Như vậy, hành vi
được hiểu như là một yếu tố mang tính xã hội và được hình thành trong quá trình hoạt động
sống và giao tiếp xã hội. Mọi ứng xử của con người đề có những nguyên tắc nhất định, đối
với mỗi cá nhân trong từng thời điểm, từng hoàn cảnh, cần có những hành vi ứng xử phù
hợp. Không thể có cách ứng xử chung cho tất cả mọi người, nó tuỳ thuộc vào từng hoàn
cảnh, tâm trạng, mục đích sẽ có những hành vi, cách ứng xử khác nhau.
Theo Từ điển Tâm lý học của Mỹ thì Hành vi là một thuật ngữ khái quát nhằm chỉ
những họat động, hành động, phản ứng, phản hồi, những di chuyển, tiến trình có thể đo
lường được của bất cứ một cá thể đơn lẻ nào. Trước đây đã có một số nhà khoa học trong
lĩnh vực này có ý đưa ra một số giới hạn để thu hẹp nghĩa của thuật ngữ Hành vi. Đương
nhiên nỗ lực này cần phải được đánh giá cao và điều đó cũng định hình ngành tâm lý như là
môn “khoa học của hành vi”, cho đến sau này khó có thể để định nghĩa một cách chính xác
nhất về thuật ngữ hành vi.
Điểm qua lịch sử phát triển của lịch sử nghiên cứu hành vi nghiên cứu những họat
động được liệt vào nghĩa hành vi phải tùy thuộc xem chúng được nghiên cứu theo cách
nào.Ví dụ, theo Watson và Skinner thì chỉ bao gồm những phản ứng của hành vi mà theo họ
được quan sát một cách chủ quan. Do đó, những hành vi liên quan đến tâm trí như ý thức,
nhận thức, trí nhớ, tưởng tượng... không được liệt vào khái niệm hành vi. Từ phương thức
tiếp cận này đã cho thấy những hiểu biết, tìm tòi, khám phá thêm về khoa học Hành vi con
người là cần thiết.
Những nhà nghiên cứu về môn khoa học hành vi gần đây đã có cái nhìn khái quát hơn
về định nghĩa hành vi. Họ cho rằng, hành vi còn bao gồm những trạng thái bên trong, quá
trình trao đổi sinh học, hay những trạng thái tương tự . Như vậy, theo cách tiếp cận này, khái
niệm hành vi sẽ được hiểu linh hoạt hơn những định nghĩa nêu trước đó: yếu tố hành vi còn
bao hàm cả phạm trù tâm trí và nhận thức. Thực tế cho thấy những hành vi liên quan đến tâm
trí còn nhiều hơn những hành vi thuộc phạm trù có thể đo lường được.
Khoá đào tạo CTXH cho các nhà quản lý trong lĩnh vực CTXH (CSWA)
Dự án đào tạo CTXH tại Việt Nam MOLISA-ULSA-CFSI-ASI-AP-UNICEF 2012
5
Module 2: Hành vi con người và môi trường xã hội
ASI-CFSI
1.2. Phân loại hành vi
Hành vi bản năng: là hành vi bẩm sinh, di truyền, cơ sở sinh lý của loại hành vi này là
phản xạ không điều kiện. Hành vi bản năng nhằm thoả mãn các nhu cầu sinh lý của cơ thể.
Loại hành vi này có cả ở động vật và người. Việc loài chim việc làm tổ, mớm mồi cho con...
là hành vi bản năng để sinh tồn.
Hành vi bản năng ở con người được biểu hiện ở bản năng tự vệ, bản năng sinh dục,
bản năng dinh dưỡng. Tuy nhiên, hành vi bản năng của con người có sự tham gia của tư duy
và ý chí mang tính xã hội và mang đặc điểm lịch sử.
Hành vi kỹ xảo: Là một hành vi mới tự tạo trên cơ sở luyện tập. Hành vi kỹ xảo có tính
mềm dẻo và thay đổi. Loại hành vi này nếu được rèn luyện củng cố thường xuyên sẽ được
định hình trên vỏ não.
Hành vi trí tuệ: là hành vi kết quả của hoạt động, nhằm nhận thức bản chất, các mối
quan hệ xã hội có tính quy luật nhằm thích ứng và cải tạo thế giới khách quan. Hành vi trí
tuệ của con người luôn gắn liền hệ thống tín hiệu thứ 2 - là ngôn ngữ - ở loài vật không có
hành vi trí tuệ.
Hành vi đáp ứng (ứng phó để tồn tại, phát triển ): là những hành vi ngược lại sự tự
nguyện của bản thân, hành vi mà mình không có sự lựa chọn.
Hành vi chủ động: là hành vi tự nguyện, tự phát, loại hành vi này thường được điều
khiển bởi một chuỗi hành vi khác.
Ngoài ra trong Tâm lý học dân số đề cập đến một loại hành vi đặc biệt đó là hành vi
sinh đẻ.
Bản chất xã hội của vấn đề sinh đẻ là một trong những vấn đề của sự ước chế xã hội
đối với hành vi.Ý nghĩa chế ước đối với với vấn đề sinh đẻ là ở chỗ: sự tái sản xuất dân số
được thực hiện trong những hoàn cảnh nhất định.
Chủ thể và khách thể của hành vi sinh đẻ là con người - một thực thể có ý thức, ý chí
và những đặc điểm tâm lý nhất định, sống trong một hình thái kinh tế xã hội nhất định.
Hành vi sinh đẻ được hiểu là một hệ thống các hành động và thái độ có nguyên nhân
xã hội và tâm lý, hướng vào việc sinh con hoặc hướng vào sự hạn chế số lượng con cái, kể
cả việc từ chối không sinh đẻ. Các nhân tố giao tiếp trong gia đình ( nhất trí, xung đột, tác
động lẫn nhau) có liên quan đến việc sinh đẻ và kế hoặch sinh đẻ.