Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 12 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
cuoäc ñôøi, sôï haõi caùi cheát, baên khoaên veà söï sinh toàn cuûa cô theå, phuû ñònh baûn chaát con ngöôøi. Ñoù laø taâm lyù
hoïc hieän sinh hoaøn toaøn xa laï, traùi haún vôùùi taâm lyù hoïc Mac xit; maëc duø môùi xem töôûng nhö caû hai ñeàu
laáy con ngöôøi vaø lyù thuyeát veà con ngöôøi laøm trung taâm.
b. Hoïc thuyeát Macxit veà hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi
Maùc ñaõ tieáp thu saùng taïo yù kieán cuûa Heâghen (1770-1831) nhaø trieát hoïc duy taâm vó ñaïi ngöôøi Ñöùc
cho raèng: con ngöôøi laø saûn phaåm cuûa chính hoï, caùi goïi laø tính ngöôøi laø saûn phaåm cuûa chính lao ñoäng cuûa
baûn thaân. Maùc ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát duy vaät bieän chöùng veà hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi.
Taâm lyù phaûn aùnh thöïc taïi khaùch quan, cuoäc soáng thöïc, hoaït ñoäng cuûa chuû theå. Trong taùc phaåm
“Chuû nghóa duy vaät vaø chuû nghóa kinh nghieäm pheâ phaùn” Leânin ñaõ phaùt trieån nguyeân taéc: “Thöïc tieãn laø
cô sôû cuûa nhaän thöùc, laø tieâu chuaån cuûa chaân lyù” thaønh nguyeân taéc cô baûn nhaát trong lyù luaän nhaän thöùc
cuûa chuû nghóa Maùc.
c. Lyù luaän Macxít veà yù thöùc
YÙ thöùc ñöôïc saûn xuaát ra bôûi caùc moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi theá giôùi xung quanh. YÙ thöùc ôû
ñaây coù nghóa roäng, keå caû tri thöùc veà söï vaät, caû nhaän xeùt, phaân tích, thaùi ñoä veà tri thöùc ñoù. YÙ thöùc ñöôïc
saûn xuaát ra chöù khoâng phaûi töï nhieân coù.
Lyù luaän Macxit veà yù thöùc daãn ñeán vaán ñeà giaùo duïc, xaây döïng yù thöùc, töùc laø daãn ñeán moät vaán ñeà
raát lôùn trong taâm lyù hoïc laø vaán ñeà hình thaønh vaø phaùt trieån taâm lyù yù thöùc.
Chuû nghóa Mac-Leânin khoâng phuû nhaän nhöõng thaønh töïu veà khoa hoïc taâm lyù maø nhaân loaïi ñaõ ñaït
ñöôïc. Chuû nghóa Mac-Leânin keá thöøa moät caùch coù choïn loïc vaø coù pheâ phaùn ñeå ñi ñeán lyù giaûi Taâm lyù hoïc
laø gì? Theo chuû nghóa Maùc: Taâm lyù hoïc laø söï phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan cuûa naõo. Naõo laø moät daïng
toå chöùc cao nhaát cuûa vaät chaát.
* Taâm lyù laø söï phaûn aùnh khaùch quan cuûa naõo.
- Theá naøo laø phaûn aùnh: Phaûn aùnh laø söï taùc ñoäng qua laïi laãn nhau giöõa hai heä thoáng vaät chaát vaø
ñoàng thôøi laø keát quaû cuûa söï taùc ñoäng noù. Theo Leânin: phaûn aùnh laø thuoäc tính chung cuûa vaät chaát.
- Coù ba daïng phaûn aùnh:
+ Söï phaûn aùnh vaät lyù: coù ôû vaät chaát voâ sinh.
+ Söï phaûn aùnh sinh lyù: cuûa nhöõng vaät chaát coù khaû naêng soáng nhöng chöa coù heä thaàn kinh phaùt
trieån.
+ Söï phaûn aùnh taâm lyù: ôû vaät chaát höõu sinh coù heä thaàn kinh phaùt trieån.
* Phaûn aùnh taâm lyù laø söï phaûn aùnh cao nhaát noù ñöôïc bieåu hieän ôû hai maët:
- Laø loaïi phaûn aùnh mang tính chaát tích cöïc bôûi vì söï phaûn aùnh ñoù coù lieân quan tröïc tieáp tôùi söï toàn
taïi tieáp theo cuûa chuû theå phaûn aùnh.
- Laø loaïi phaûn aùnh sinh ñoäng, linh hoaït trong ñôøi soáng thöïc cuûa con ngöôøi.
Theo Maùc, Taâm lyù laø chöùc naêng cuûa naõo nhöng naõo khoâng phaûi laø taâm lyù:
Hieän thöïc khaùch quan taùc ñoäng -> naõo -> hình thaønh Taâm lyù.
Ñöùng veà maët tieán hoaù vaät chaát, taâm lyù laø keát quaû cuûa söï tieán hoùa laâu daøi cuûa vaät chaát. Töø khi coù
heä thoáng thaàn kinh maáu (haïch) baét ñaàu coù maàm moáng taâm lyù. Theo lòch söû tieán hoùa, heä thaàn kinh ngaøy
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 13 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
caøng toå chöùc chaët cheõ, vaø cuoái cuøng thaønh naõo vaø voõ naõo. Ñoù laø cô sôû vaät chaát cuûa hoaït ñoäng taâm lyù.
Khoâng coù naõo vaø voõ naõo hoaëc naõo vaø voõ naõo khoâng bình thöôøng thì khoâng coù taâm lyù hay khoâng coù taâm
lyù bình thöôøng. Nhöng taâm lyù khoâng phaûi laø naõo, vaø caøng khoâng phaûi laø chaát do naõo tieát ra, gioáng nhö
maät do gan tieát ra nhö nhöõng nhaø duy vaät maùy moùc quan nieäm. Baèng hoaït ñoäng cuûa mình, töøng ngöôøi taïo
ra trong naõo cuûa mình caùc heä thoáng chöùc naêng ñeå thöïc hieän moät quaù trình hay moät traïng thaùi taâm lyù.
* Baûn chaát cuûa taâm lyù
+ Taâm lyù laø söï phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan trong haønh ñoäng vaø hoaït ñoäng cuûa caù nhaân: Con
ngöôøi phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan ñeå thích öùng vaø caûi taïo noù.
+ Taâm lyù mang tính chuû theå:
- Baûn thaân naõo moãi ngöôøi töø luùc sinh ra ñaõ khaùc nhau. Söï khaùc nhau cuûa nhöõng neáp nhaên treân voõ
naõo, nhöõng neáp nhaên ñoù ñöôïc hình thaønh trong quaù trình thaønh laäp phaûn xaï coù ñieàu kieän ñeå thích nghi
vôùi moâi tröôøng thay ñoåi.
- Hoaøn caûnh soáng cuï theå cuûa moãi ngöôøi cuõng khaùc nhau, möùc ñoä tích cöïc cuûa moãi ngöôøi tham gia
vaøo moái quan heä xaõ hoäi cuõng khoâng gioáng nhau. Do ñoù moïi höùng thuù, nhu caàu, nguyeän voïng, naêng löïc
cuûa moãi ngöôøi cuõng khaùc nhau. Nhöõng neùt khaùc nhau ñoù taïo neân tính chuû theå cuûa taâm lyù.
- Khi phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan chuû theå huy ñoäng toaøn boä voán kinh nghieäm cuûa mình. Ñaáy
laø laêng kính chuû quan cuûa con ngöôøi… (taâm lyù ngöôøi treû khaùc ngöôøi giaø…)
+ Taâm lyù mang tính baûn chaát lòch söû- xaõ hoäi: Trong moät xaõ hoäi coù nhöõng quan heä xaõ hoäi khaùc
nhau. Khi xaõ hoäi thay ñoåi thì quan heä xaõ hoäi thay ñoåi: cheá ñoä phong kieán khaùc cheá ñoä tö baûn chuû nghóa
v.v…
“Baûn chaát cuûa con ngöôøi laø toång hoøa cuûa caùc moái quan heä xaõ hoäi”. Do vaäy taâm lyù ngöôøi cuõng
thay ñoåi.
Baûn chaát xaõ hoäi cuûa taâm lyù ñöôïc bieåu hieän ôû caùc maët:
- Taâm lyù coù nguoàn goác töø xaõ hoäi: Taâm lyù chæ ñöôïc hình thaønh khi con ngöôøi ñoù soáng trong xaõ hoäi,
neáu taùch khoûi moâi tröôøng xaõ hoäi thì con ngöôøi khoâng coù taâm lyù (naêm 1921, nhaø taâm lyù hoïc Aán Ñoä gaëp
hai em nhoû bò soùi baét trong röøng…).
- Soáng trong xaõ hoäi naøo, giai caáp naøo thì taâm lyù con ngöôøi mang ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa giai caáp ñoù.
Ñoù laø tính chaát giai caáp trong taâm lyù con ngöôøi. “Con nhaø toâng khoâng gioáng loâng cuõng gioáng caùnh”.
- Trong quaù trình hình thaønh xaõ hoäi loaøi ngöôøi, caùc daân toäc cuõng ñöôïc hình thaønh maø moãi con
ngöôøi laïi soáng trong moät daân toäc nhaát ñònh. Do vaäy, taâm lyù con ngöôøi luoân chòu aûnh höôûng taâm lyù cuûa
daân toäc mình.
- Taâm lyù con ngöôøi ñöôïc naûy sinh vaø phaùt trieån trong quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn. Moãi con
ngöôøi coù moät lónh vöïc hoaït ñoäng nhaát ñònh. Do vaäy, taâm lyù con ngöôøi coøn phaûn aùnh caû ñaëc tröng ngheà
nghieäp cuûa ngöôøi ñoù ñang laøm.
Toùm laïi: Taâm lyù laø söï phaûn aùnh khaùch quan cuûa naõo, söï phaûn aùnh ñoù mang tính chuû theå saâu saéc
vaø baûn chaát xaõ hoäi – lòch söû. Taâm lyù caù nhaân vöøa laø khaùch quan vöøa laø chuû quan. Chuû quan bôûi vì noù laø
hieän töôïng tinh thaàn cuûa moät caù nhaân cuï theå, laø khaùch quan bôûi vì noù laø hoaït ñoäng cuûa heä thaàn kinh maø
moâ hình laø cuûa hieän thöïc. Taâm lyù laø söï thoáng nhaát giöõa caùi chuû quan vaø caùi khaùch quan.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 14 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Noùi caùch khaùc: hieän töôïng taâm lyù laø moät loaïi tinh thaàn ñöôïc taïo ra do thöïc taïi khaùch quan taùc
ñoäng vaøo naõo cuûa moät ngöôøi cuï theå baèng hoaït ñoäng cuûa ngöôøi aáy. Hieän töôïng taâm lyù mang tính xaõ hoäi –
lòch söû vaø mang maøu saéc rieâng trong hình aûnh cuûa baûn thaân veà thöïc taïi aáy trong voõ naõo, giuùp con ngöôøi
thöïc hieän hoaït ñoäng cuûa baûn thaân.
III. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA TAÂM LYÙ HOÏC
Noùi ñeán ñoái töôïng cuûa moät khoa hoïc töùc laø ñaët ra vaø giaûi quyeát vaán ñeà khoa hoïc aáy nghieân cöùu
caùi gì? Taâm lyù hoïc nghieân cöùu caùc hieän töôïng taâm lyù, phaùt hieän ra caùc söï kieän cuûa khoa hoïc taâm lyù;
nghieân cöùu chuùng ñeå tìm ra caùc quy luaät ñieàu khieån, giaùo duïc, hình thaønh (vaø khi caàn thì thay ñoåi) caùc
hieän töôïng aáy noùi rieâng, caû con ngöôøi coù nhöõng hieän töôïng aáy noùi chung. Vaán ñeà ñoái töôïng cuûa taâm lyù
hoïc cuõng nhö vaán ñeà ñoái töôïng cuûa caùc khoa hoïc khaùc laø moät vaán ñeà heát söùc phöùc taïp.
ÔÛ ñaây chæ xin löu yù, thöôøng ngöôøi ta chia hieän töôïng taâm lyù ra caùc quaù trình taâm lyù, traïng thaùi
taâm lyù va caùc thuoäc tính taâm lyù.
Caûm giaùc, tri giaùc, bieåu töôïng, trí nhôù, tö duy, töôõng töôïng laø caùc quaù trình taâm lyù. Chuù yù vaø moät
soá daïng bieåu hieän moät caùch toång hôïp khaùc nhö tình caûm, thaùi ñoä…cuûa con ngöôøi laø caùc traïng thaùi taâm lyù.
Caùc thuoäc tính veà nhaân caùch, tính caùch, yù thöùc… laø caùc thuoäc tính taâm lyù.
Caùch phaân loaïi naøy döaï vaøo moät soá tieâu chuaån, trong ñoù hai tieâu chuaån sau ñaây ñöôïc coi laø choå
döïa chính:
-Caùch bieåu hieän cuûa chuùng: coù môû ñaàu, dieãn tieán vaø keát thuùc.
-Ñoä oån ñònh cuûa caùc hieän töôïng taâm lyù: thuoäc tính taâm lyù coù ñoä oån ñònh cao nhaát, tieáp ñeán laø caùc
traïng thaùi taâm lyù vaø cuoái cuøng laø caùc quaù trình taâm lyù.
Caùc quaù trình taâm lyù, traïng thaùi taâm lyù, thuoäc tính taâm lyù coù quan heä chaët cheõ vôùi nhau. Söï phaân
loaïi naøy chæ coù tính chaát töông ñoái. Caùc quaù trình phaùt trieãn ñeán moät möùc ñoä naøo ñoù thaønh thuoäc tính taâm
lyù vaø thuoäc tính ñaït ñeán moät ñoä beàn naøo ñaáy coù theå chi phoái thaønh caùc quaù trình…
(Xem theâm trang 17, 18 Cuoán Taâm lyù hoïc cuûa PTS. Thaùi Trí Duõng, PGS.PTS.Traàn Vaên Thieän.
Tröôøng Ñaïi hoïc Kinh teá TP. Hoà Chí Minh, 1994.)
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 15 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
CHÖÔNG II: CHÖÙC NAÊNG CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁNG
I. CHÖÙC NAÊNG, VÒ TRÍ,VAI TROØ CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁNG
1.Chöùc naêng chung cuûa taâm lyù
- Chöùc naêng ñaàu tieân laø chöùc naêng ñònh höôùng cho caùc hoaït ñoäng cuûa caù nhaân. Cô sôû ñònh höôùng caøng
toát thì hoaït ñoäng döïa treân cô sôû ñoù caøng coù keát quûa.
- Thöù hai laø ñieàu khieån caùc hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi.
- Thöù ba laø ñieàu chænh caùc hoïat ñoäng cuûa con ngöôøi.
- Chöùc naêng cuoái cuøng: Laø ñoäng löïc thuùc ñaãy caùc haønh ñoäng vaø hoaït ñoäng.
2. Vò trí cuûa taâm lyù hoïc
- Trieát hoïc chæ ñaïo tö töôõng cho moïi ngaønh khoa hoïc.
- Khoa hoïc töï nhieân nghieân cöùu caùc quy luaät hình thaønh vaø phaùt trieån…veà theá giôùi töï nhieân noùi chung.
- Khoa hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu nhöõng quy luaät vaän ñoäng cuûa xaõ hoäi, caùc daïng khaùc nhau cuûa yù thöùc xaõ
hoäi.
- Taâm lyù hoïc laø khoa hoïc thuoäc ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi, coù söï keát hôïp vôùi khoa hoïc töï nhieân.
Bôûi vì :
+Vieäc nghieân cöùu taâm lyù con ngöôøi laø nghieân cöùu baûn chaát cuûa caùc quan heä xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ
hoäi ñoù ñöôïc phaûn aùnh vaøo töøng con ngöôøi cuï theå. Do ñoù, nghieân cöùu baûn chaát con ngöôøi laø nghieân cöùu
baûn chaát cuûa xaõ hoâïi, nhö vaäy noù thuoäc khoa hoïc xaõ hoäi.
+ Con ngöôøi laø moät thöïc theå cuûa töï nhieân, chòu moïi söï chi phoái cuûa caùc quy luaät töï nhieân maø
aûnh höôûng tröïc tieáp laø caùc quy luaät sinh hoïc. Do vaäy, noù mang tính chaát cuûa khoa hoïc töï nhieân
3 . Vai troø cuûa taâm lyù trong ñôøi soáng
Taâm lyù coù vai troø to lôùn trong vieäc ñieàu chænh, ñònh höôùng, ñieàu khieån caùc hoïat ñoäng cuûa caù
nhaân. Vaø taâm lyù coù söùc maïnh tích cöïc qua caùc öùng duïng sau:
- Baèng caùc bieän phaùp khaùc nhau ngöôøi ta coù theå söû duïng yeáu toá taâm lyù ñeå chöõa beänh.
- Duøng yù chí ñeå ñieàu khieån hoaït ñoäng cuûa caùc cô quan trong cô theå.
- Tröïc tieáp tham gia vaøo vieäc taêng naêng suaát lao ñoäng.
- Ñöôïc öùng duïng roäng raõi trong taát caû caùc nghaønh kinh teá quoác daân, vaên hoaù ngheä thuaät…
Hieän nay ñaõ xuaát hieän raát nhieàu nghaønh taâm lyù: taâm lyù hoïc ngheä thuaät, taâm lyù hoïc y hoïc, taâm lyù hoïc sö
phaïm, taâm lyù hoïc löaù tuoåi, taâm lyù hoïc thöông nghieäp, taâm lyù hoïc quaân söï, taâm lyù hoïc theå thao, taâm lyù
hoïc haøng khoâng , taâm lyù hoïc quaûn lyù …
Nhöng, ngöôïc laïi taâm lyù cuõng coù nhöõng taùc ñoäng tieâu cöïc :
- Do töï aùm thò, do thaát voïng trong cuoäc ñôøi… neân nhieàu ngöôøi sinh beänh taâm thaàn, loeùt daï daøy, beänh
phoåi ...
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 16 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
- Aûnh höôûng xaáu ñeán taâm tö nguyeän voïng, sôû thích, tính tình … cuûa con ngöôøi.
Toùm laïi : Taâm lyù ñaõ trôû thaønh löïc löôïng tröïc tieáp saûn xuaát ra cuûa caûi, vaät chaát, coù taùc duïng to lôùn trong
vieäc ñieàu chænh ñôøi soáng noäi taâm cuûa con ngöôøi vaø coù theå giaùo duïc, reøn luyeän con ngöôøi nhöõng phaåm
chaát taâm lyù caàn thieát.
II. YÙ THÖÙC
1.Ñònh nghóa
YÙ thöùc laø chöùc naêng taâm lyù cao caáp ôû con ngöôøi , giuùp con ngöôøi hieåu ñöôïc caùc tri thöùc veà thöïc
taïi khaùch quan noùi chung maø ngöôøi ñoù tieáp thu ñöôïc vaø naêng löïc hieåu ñöôïc theá giôùi chuû quan trong chính
baûn thaân ngöôøi ñoù.
Taâm lyù caáp cao chæ coù ôû con ngöôøi: khi coù ngoân ngöõ môùi xuaát hieän yù thöùc, yù thöùc chæ coù ôû con
ngöôøi bôûi vì chæ coù con ngöôøi môùi coù ngoân ngöõ. YÙ thöùc laø moät hieän töôïng taâm lyù ñaëc bieät .
2. Ñaëc ñieåm cuûa yù thöùc
- YÙ thöùc bao goàm toøan boä söï hieåu bieát cuûa con ngöôøi vôùi theá giôùi khaùch quan.
- YÙ thöùc bao goàm khaû naêng taùch mình ra khoûi baûn thaân mình ñeå nhaän thöùc chính mình. (taùch
mình ra khoûi caùi “Toâi” ). Xem theâm trang 235 cuoán “ Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi” cuûa Ñöùc Uy,
nxb Ñaø Naüng, 1988.
- YÙ thöùc bao goàm khaû naêng ñaët ra muïc ñích cho hoaït ñoäng.
- YÙ thöùc bao goàm toaøn boä nhöõng quan heä, thaùi ñoä cuûa caù nhaân ñoái vôùi moâi tröôøng xung quanh vaø
baûn thaân mình.
3. Voâ thöùc laø gì ?
Laø hình thöùc phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan maø trong ñoù chuùng ta khoâng nhaän thöùc ñöôïc nhöõng
hoaït ñoäng ñaõ thöïc hieän, maát khaû naêng ñònh höôùng ñaày ñuû veà khoâng gian vaø thôøi gian cuûa hoaït ñoäng, maát
khaû naêng ñieàu chænh haønh vi cuûa mình baèng ngoân ngöõ. Ñoù laø hình thöùc thaáp cuûa söï phaûn aùnh taâm lyù.
Caùc haønh vi xaåy ra trong lónh vöïc voâ thöùc :
- Xaåõy ra trong traïng thaùi con ngöôøi khoâng yù thöùc ñöôïc moät caùch töï nhieân.
- Xaåy ra trong traïng thaùi beänh lyù hoang töôõng, aûo giaùc .
- Xaåy ra do nhöõng kích thích döôùi ngöôõng caûm giaùc gaây neân.
- Xaåy ra luùc ñaàu voán laø hoaït ñoäng coù yù thöùc nhöng veà sau do quùa trình laëp ñi, laëp laëi nhieàu laàn
thaønh thoùi quen trôû thaønh voâ thöùc.
* Tröïc giaùc: Hieän töôïng naøy laø söï vuït saùng cuûa moät tö töôõng, moät yù nghó, moät giaûi phaùp ñuùng ñaén
töïa nhö coù söï chuaån bò tröôùc .
Hieän töôïng voâ thöùc laø hieän töôïng phaûn aùnh taâm lyù coù vai troø to lôùn trong ñôøi soáng nhöng khoâng
theå ñoùng vai troø chuû ñaïo trong toaøn boä ñôøi soáng cuûa con ngöôøi. Hoaït ñoäng coù yù thöùc môùi laø hoaït ñoäng
chính, chuû ñaïo cuûa con ngöôøi.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com