Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 34 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
* Ghi nhôù coù yù nghóa: Ñaây laø loaïi ghi nhôù döïa vaøo söï hieåu bieát noäi dung taøi lieäu, hieåu bieát moái
quan heä baûn chaát, loâgic cuûa taøi lieäu. Keát quûa cuûa loaïi ghi nhôù naøy beàn vöõng, deã daøng nhanh choùng hôn
ghi nhôù maùy moùc.
Trong thöïc teá caû hai kieåu ghi nhôù naøy coù moái quan heä vôùi nhau. Söï xaâm nhaäp cuûa ghi nhôù coù yù
nghóa laøm cho ghi nhôù maùy moùc nhanh hôn, soá laàn laëp ñi laëp laïi ít ñi. Ngöôïc laïi ghi nhôù maùy moùc laøm
taêng ñoä chính xaùc vaø söùc thuyeát phuïc cuûa taøi lieäu ghi nhôù coù chuû ñònh.
Toùm laïi:
Caû hai loaïi ghi nhôù coù chuû ñònh vaø khoâng coù chuû ñònh coù moái quan heä laãn nhau vaø boå sung cho
nhau trong quùa trình nhaän thöùc. Tuy vaäy, ñoái vôùi chuùng ta ghi nhôù coù chuû ñònh (loaïi ghi nhôù coù yù nghóa)
chieám vai troø chuû ñaïo trong quùa trình hoaït ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi.
b. Ghi nhôù baèng maét, baèng tai, vaän ñoäng, hoãn hôïp
+ Maét: Ñaây laø kieåu ghi nhôù phoå bieán nhaát lieân quan chaët cheõ vôùi trí nhôù hình aûnh. Ñoái vôùi kieåu
ghi nhôù baèng maét phaûi thaáy cho ñöôïc hình daùng, kích thöôùc, maøu saéc… cuûa vaät theå hoaëc cöû chæ cuûa ngöôøi
mình ñang tieáp xuùc. Nhöõng lôøi nghe ñöôïc phaûi ghi leân giaáy, nhöõng ñieàu quan troïng phaûi ñöôïc ñaùnh daáu.
Khi ñoïc khoâng ñoïc thaønh tieáng maø ñoïc baèng maét. Kieåu ghi nhôù naøy chieám khoaûng treân 80% caùc kích
thích maø con ngöôøi tieáp nhaän ñöôïc.
+ Tai: Kieåu ghi nhôù naøy ít phoå bieán hôn, thöôøng thieân veà kieåu ghi nhôù tröøu töôïng, logich .
Muoán thöïc hieän ñöôïc kieåu ghi nhôù naøy caàn phaûi coù nhöõng ñieàu kieän sau ñaây:
- Nge nhieàu aâm löôïng lôùn cuûa ngöôøi khaùc.
- Xem taøi lieäu phaûi ñoïc to.
- Laøm vieäc trong im laëng ,traùnh oàn aøo.
- Noùi vaø bieän luaän phaûi to.
+ Vaän ñoäng: Loaïi ghi nhôù naøy khaù phoå bieán, bôûi vì coù söï keát hôïp cuûa hai loaïi ghi nhôù ôû treân (maét
vaø tai).
Noäi dung ghi nhôù cuûa loaïi trí nhôù naøy laø caùc hình aûnh vaän ñoäng cô cuûa caùc ñoäng taùc. Trí nhôù vaän
ñoäng raát coù yù nghóa khi nhôù caùc baøi taäp theå chaát cuõng nhö quùa trình lao ñoäng lieân quan ñeán vaän ñoäng.
+ Hoãn hôïp: Loaïi ghi nhôù naøy ñeàu coù ôû taát caû moïi ngöôøi. Ñoù laø coù söï keát hôïp cuûa ba loaïi ghi nhôù
nhö ñaõ neâu ôû treân. Kieåu ghi nhôù naøy coù keát quûa cao nhaát.
c. Ghi nhôù ngaén haïn vaø ghi nhôù daøi hạn
+ Ngaén haïn:
Laø loaïi ghi nhôù taïm thôøi, ghi nhôù tröôùc maét, ít phoå bieán. Ví duï: Xem baûng danh baï ñieän thoaïi, goïi
ñieän xong vaø coù theå queân luoân…
+ Daøi haïn: Laø loaïi ghi nhôù coù ñöôïc giöõa hai laàn ghi nhôù, giöõa hai laàn hoaït ñoäng ñoù coù moät khoaûng
thôøi gian yeân tónh toái thieåu ñeå caùc daáu veát treân voõ naõo ñöôïc ñònh hình. Neáu khoâng coù thôøi gian ñoù thì con
ngöôøi deã bò laûng queân. Ghi nhôù daøi haïn coù khi giöõ ñöôïc suoát ñôøi.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 35 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
4. Söï queân
(xem theâm: Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi cuûa Ñöùc Uy, nxb Ñaø naüng 1988, tr. 211).
a. Söï queân
Laø bieåu hieän cuûa söï khoâng nhaän laïi hoaëc khoâng nhôù laïi, hoaëc nhôù laïi nhöng sai laàm.
Nguyeân nhaân daãn ñeán söï queân:
Caùc ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi bò öùc cheá , ít ñöôïc laëp laïi, ít ñöôïc cuûng coá hoaëc khoâng ñöôïc
oân taäp ñaày ñuû neân treân voõ naõo xaûy ra öùc cheá taét daàn vaø laøm cho con ngöôøi deã bò laõng queân.
Thoâng thöôøng ngöôøi ta hay queân ñi nhöõng caùi khoâng lieân quan ñeán höùng thuù, nhu caàu, hoaït ñoäng
… cuûa baûn thaân. Nhöng trong thöïc teá con ngöôøi coù khi queân ñi nhöõng ñieàu heát söùc quan troïng ñoái vôùi hoaït
ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi.
Söï queân cuõng dieãn ra theo quy luaät:
Caùi chi tieát queân tröôùc, yù chính queân sau: Ñöôøng lieân heä thaøn kinh taïm thôøi treân voõ naõo bò öùc cheá
taét daàn tröôùc heát ñoái vôùi nhöõng ñöôøng lieân heä tònh vi nhaát, nhöõng chi tieát phuø hôïp vôùi caù nhaân ñöôïc giöõ
laïi. Sau ñoù seõ queân nhöõng yù lôùn hôn. Nhöng trong thöïc teá queân laø moät hieän töôïng taâm lyù höõu ích. Bôûi vì
neáu khoâng queân thì kho trí nhôù cuûa con ngöôøi daàn daàn seõ”ñaày” aép leân vaø chuùng ta khoâng coù choã ñeå chöùa
nhöõng thoâng tin caàn thieát khaùc .
Toùm laïi:
Chuùng ta caàn queân ñi nhöõng gì khoâng ñaùng nhôù vaø cuõng caàn nhôù nhöõng gì khoâng neân queân. Khi
ñoù trí oùc con ngöôøi môùi raûnh rang ñeå nhôù nhöõng gì caàn nhôù.
b. Caùch choáng queân trong hoaït ñoäng hoïc taäp
Nhieàu khi coù nhöõng ñieàu muoán queân ñi nhöng khoâng queân ñöôïc, nhöng cuûng coù nhöõng ñieàu
quan troïng laïi bò queân. Do ñoù trong hoaït ñoäng nhaän thöùc caàn phaûi:
- Tieán haønh oân taäp ngay sau khi ghi nhôù taøi lieäu.
- Nhôù theo ñieåm töïa, khi nhôù caàn laøm ñeà cöông.
- Khoâng neân cuûng coá, oân taäp hai taøi lieäu gioáng nhau vì raát deã gaây ra öùc cheá giao thoa, deã nhaàm
laãn giöõa yù noï sang yù kia.
- Caàn vaän duïng nhieàu giaùc quan ñeå tham gia vaøo oân taäp.
- OÂn taäp phaân taùn toát hôn oân taäp taâïp trung. Tuy nhieân oân taäp phaân taùn khoâng phuû nhaän oân taäp taäp
trung vì oân taäp taäp trung chæ coù keát quûa khi ta
oân phaân taùn toát.
- Keát hôïp oân taäp vaø nghæ ngôi.
- OÂn taäp keát hôïp vôùi thöïc haønh, luyeän taäp.
* Keát luaän:
Ngöôøi ta coi trí nhôù nhö khaâu trung gian giöõa giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính vaø lyù tính. Vì bieåu
töôïng cuûa trí nhôù coù söï xaâm nhaäp maïnh meõ cuûa söï khaùi quaùt hieän thöïc. Maët khaùc trí nhôù phaûn aùnh söï
vaät, hieän töôïng giaùn tieáp baèng hình töôïng. Cô sôû sinh lyù cuûa trí nhôù laø hình thaønh ñöôøng daây lieân heä thaàn
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 36 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
kinh taïm thôøi treân voõ naõo. Caàn naém vöõng nhöõng ñaëc ñieåm, nhöõng quy luaät vaø caùc loaïi trí nhôù ñeå reøn
luyeän trí nhôù. Trí nhôù ñöôïc hình thaønh, cuûng coá vaø phaùt trieån thoâng qua hoaït ñoäng tích cöïc, ñoäc laäp cuûa
con ngöôøi.
V. TÖ DUY
1.Khaùi nieäm chung
a.Ñònh nghóa
Tö duy laø quaù trình phaûn aùnh trong yù thöùc con ngöôøi baûn chaát cuûa nhöõng söï vaät, nhöõng moái lieân
heä vaø quan heä giöõa caùc söï vaät hay hieän töôïng cuûa hieän thöïc.
b. Phaân tích ñònh nghóa
Giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính chæ cho ta bieát ñöôïc hình daùng, cöû chæ, neùt maët… cuûa con ngöôøi.
Ngay caû trí nhôù cuõng chæ cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính beà ngoaøi vaø moät vaøi thuoäc tính beân trong
khoâng baûn chaát cuûa ngöôøi ñoù. Tö duy ñem laïi cho con ngöôøi moät söï hieåu bieát veà noäi taâm nhö ñaïo ñöùc,
tình caûm, nguyeän voïng, tính caùch v.v…
* Phaûn aùnh thuoäc tính baûn chaát
Moïi thuoäc tính baûn chaát ñeàu naèm beân trong söï vaät, hieän töôïng nhöng vaät chaát beân trong laïi khoâng
hoaøn toaøn laø nhöõng thuoäc tính baûn chaát. Caùi beân trong luoân luoân ñöôïc bieåu hieän ra beân ngoaøi trong söï
thoáng nhaát giöõa baûn chaát vaø hieän töôïng, giöõa caùi cuï theå vaø caùi tröøu töôïng. Ñoù laø söï thoáng nhaát giöõa hai
maët ñoái laäp.
Tö duy ñi saâu tìm hieåu baûn chaát cuûa moïi söï vaät hieän töôïng, gaït boû nhöõng thuoäc tính beân ngoaøi
khoâng baûn chaát cuûa chuùng.
* Tö duy phaûn aùnh nhöõng moái lieân heä, quan heä cuûa haøng loaït söï vaät hieän töôïng.
Giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính chæ phaûn aùnh nhöõng hình thöùc toàn taïi trong khoâmg gian vaø thôøi
gian, nhöõng moái lieân heä beân ngoaøi, nhöõng traïng thaùi vaän ñoäng thì tö duy phaûn aùnh nhöõng moái quan heä coù
tính chaát quy luaät.
Thöïc chaát cuûa quùa trình tö duy laø vieäc xaùc laäp nhöõng moái lieân heä, quan heä coù tính chaát quy luaät.
Khi con ngöôøi chöa xaùc laäp ñöôïc moái quan heä naøy thì coù theå noùi raèng tö duy chöa hoaøn thaønh ñaày ñuû
chöùc naêng cuûa mình.
* Tö duy phaûn aùnh nhöõng söï vaät, hieän töôïng hoaøn toaøn môùi.
Caùi môùi ñoù coù theå laø caùi môùi ñoái vôùi chuû theå nhaän thöùc hoaëc caùi môùi ñoái vôùi nhaân loaïi.
2. Ñaëc ñieåm
a. Tö duy phaûn aùnh giaùn tieáp
Nhôø coù ngoân ngöõ, tö duy phaûn aùnh söï vaät hieän töôïng trong theá giôùi khaùch quan. Maët khaùc, tö duy
con ngöôøi phaûn aùnh giaùn tieáp thoâng qua coâng cuï lao ñoäng. Coâng cuï lao ñoäng naøy do chính con ngöôøi
saùng taïo neân ñeå caûi taïo töï nhieân vaø xaõ hoäi.
Tö duy phaûn aùnh giaùn tieáp coøn thoâng qua moät daáu hieäu baûn chaát, moät quan heä baûn chaát cuûa söï vaät
hieän töôïng. Töø moät vaøi daáu hieäu ñoù ta coù theå hieåu troïn veïn veà söï vaät vaø hieän töôïng.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 37 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
b. Tö duy xuaát phaùt töø hoaøn caûnh coù vaán ñeà
Ñaây laø ñaëc ñieåm cô baûn nhaát ñeå noùi raèng tö duy phaûn aùnh hieän thöï khaùch quan vaø coù nguoàn goác
töø thöïc tieãn. Trong ñoù tình huoáng coù vaán ñeà laø yeáu toá chính kích thích tö duy hoaït ñoäng.
Tình huoáng coù vaán ñeà laø nhöõng vaán ñeà khi chuû theå coù nhu caàu giaûi quyeát, nhaän thöùc roõ nhieäm vuï
caàn giaûi quyeát ,coù voán tri thöùc, coù phöông phaùp tö duy töông öùng vôùi vaán ñeà caàn giaûi quyeát.
c. Tính khaùi quaùt cuûa tö duy
Söï khaùi quaùt laø quaù trình gaït boû moät soá nhöõng thuoäc tính rieâng leû beà ngoaøi khoâng baûn chaát maø chæ
giöõ laïi caùi chung, caùi baûn chaát cho haøng loaït söï vaät hieän töôïng. Maët khaùc, khaùi quaùt coøn phaûn aùnh nhöõng
moái quan heä coù tính quy luaät, nhöõng nguyeân lyù, nguyeân taéc chung nhaát cuûa söï vaät hieän töôïng.
Trong quùa trình khaùi quaùt, tö duy luoân söû duïng ngoân ngöõ laøm phöông tieän phaûn aùnh vaø bieåu ñaït.
d. Tö duy söû duïng ngoân ngöõ laøm phöông tieän bieåu ñaït
Ngoân ngöõ coù vai troø to lôùn ñeå cho chuû theå tö duy yù thöùc, phaûn aùnh, nhaän thöùc ñöôïc tình huoàng coù
vaán ñeà. Ngoân ngöõ coøn coù vai troø laøm cho tö duy tieán haønh thuaän lôïi treân cô sôû caùc thao taùc tö duy nhö
phaân tích, toång hôïp, tröøu töôïng hoaù, khaùi quaùt hoùa v.v…
Ngoân ngöõ coø giuùp tö duy vaät chaát hoùa, khaùi quaùt hoaù noäi dung tröøu töôïng cuûa khaùi nieäm.
Saûn phaåm cuûa quaù trình tö duy laø khaùi nieäm, phaùn ñoaùn, suy lyù… ñöôïc bieåu ñaït baèng ngoân ngöõ.
Giöõa ngoân ngöõ vaø tö duy coù moái quan heä maät thieát vôùi nhau. Tö duy vaø ngoân ngöõ thoáng nhaát vôùi
nhau nhöng khoâng theå ñoàng nhaát vôùi nhau.
e. Tö duy gaén lieàn vôùi nhaän thöùc caûm tính vaø laáy thöïc tieãn laøm tieâu chuaån cuûa chaân lyù.
Tröôùc heát, caùc söï vaät hieän töôïng trong hieän thöïc khaùch quan taùc ñoäng qua giaùc quan vaø con
ngöôøi. Con ngöôøi nhaän thöùc chuùng thoâng qua nhöõng thuoäc tính beân ngoaøi. Nhöõng thuoäc tính ñoù mang tính
chaát caûm tính thöôøng noâng caïn, hôøi hôït, nhieàu khi maâu thuaån nhau. Vaø, trong thöïc teá khoâng theå giaûi
quyeát saâu saéc nhöõng nhieäm vuï cuûa thöïc tieãn ñeà ra. Treân cô sôû ñoù, tö duy xuaát hieän-nhö laø moät quaù trình
lyù tính-ñeå giaûi quyeát caùc khaâu tieáp theo cuûa thöïc tieãn.
Noäi dung maø tö duy ñem laïi thöôøng laø giaùn tieáp, tröøu töôïng… nhöng, duø coù tröøu töôïng bao nhieâu
chaêng nöõa thì tö duy vaãn ñöôïc xaây döïng treân nhöõng taøi lieäu caûm tính. Noäi dung cuûa caùc taøi lieäu caûm tính
chính laø thaønh phaàn taát yeáu cuûa tö duy tröøu töôïng.
* Vai troø cuûa thöïc tieãn
Thöïc tieãn laø nguoàn goác cuûa nhaän thöùc ñoàng thôøi cuûng laø ñoäng löïc cuûa nhaän thöùc, laø tieâu chuaån ñeå
kieåm nghieäm keát quûa cuûa tö duy. Tö duy laø moät quùa trình nhaän thöùc lyù tính vaø coù vai troø to lôùn trong hoaït
ñoäng nhaän thöùc, ñôøi soáng xaõ hoäi …
3. Caùc thao taùc cuûa tö duy
a. Phaân tích vaø toång hôïp
- Phaân tích: Laø moät quùa trình hoaït ñoäng cuûa trí oùc, taùch ñoái töôïng ra thaønh nhöõng boä phaän, nhöõng
daáu hieäu vaø nhöõng thuoäc tính, nhöõng lieân heä vaø quan heä giöõa chuùng theo moät höôùng nhaát ñònh nhaèm
muïc ñích nghieân cöùu ñaày ñuû vaø saâu saéc hôn ñoái töôïng aáy.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 38 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Toång hôïp: Laø duøng trí oùc gaén boù taát caû caùc thuoäc tính, caùc moái quan heä, caùc boä phaän ñaõ ñöôïc chia
ra thaønh moät theå thoáng nhaát.
Coù hai loaïi toång hôïp:
Thöù nhaát, toång coäng maùy moùc nhöõng boä phaän cuûa caùi toaøn theå.
Thöù hai, xaùc ñònh vaø ñem laïi moät keát quûa môùi veà chaát, laøm cho chuùng ta coù ñöôïc moät hieåu bieát
môùi veà hieän thöïc khaùch quan .
Phaân tích vaø toång hôïp laø moät quùa trình thoáng nhaát, coù quan heä laãn nhau. Vaø, ñoù laø hai thao taùc cô
baûn cuûa quùa trình tö duy, cuûng laø cô sôû cuûa caùc thao taùc tö duy dieãn ra sau noù.
b. So saùnh
Laø xaùc ñònh söï gioáng nhau, söï khaùc bieät giöõa caùc söï vaät, caùc thuoäc tính vaø quan heä giöõa chuùng
trong hieän thöïc khaùch quan. So saùnh khoâng chæ tìm ra nhöõng thuoäc tính baûn chaát maø coøn phaùt hieän ra
nhöõng thuoäc tính khoâng baûn chaát.
c. Tröøu töôïng hoùa, khaùi quaùt hoaù
- Tröøu töôïng hoùa: Laø duøng trí oùc gaït boû khoûi ñoái töôïng ta ñang nhaän thöùc nhöõng boä phaän, nhöõng
thuoäc tính vaø quan heä khoâng caàn thieát veà moät phöông dieän naøo ñoù vaø chæ giöõ laïi moät soá yeáu toá caàn thieát
ñeå tö duy.
Tröøu töôïng hoùa chaân chính seõ ñi tôùi nhöõng thuoäc tính baûn chaát song cuõng coù luùc tröøu töôïng hoùa
khoâng ñuùng baûn chaát.
- Khaùi quaùt hoùa: Laø duøng trí oùc bao quaùt nhieàu ñoái töôïng khaùc loaïi treân cô sôû moät soá thuoäc tính,
quan heä baûn chaát gioáng nhau sau khi ñaõ gaït ñi nhöõng thuoäc tính, quan heä khoâng baûn chaát.
Tröøu töôïng hoaù vaø khaùi quaùt hoaù laø hai thao taùc tö duy ñaëc tröng cuûa con ngöôøi. Noù gaén lieàn vôùi
ngoân ngöõ vì keát quûa cuûa khaùi quaùt hoùa laø khaùi nieäm vaø ñöôïc bieåu ñaït baèng ngoân ngöõ. Tröøu töôïng hoùa vaø
khaùi quaùt hoùa boå sung cho nhau.
4. Caùc quy luaät vaø hình thöùc cô baûn cuûa tö duy
a. Caùc quy luaät cuûa tö duy
- Ñoàng nhaát : Caùi gì coù laø coù, kí hieäu “A:A”
- Maâu thuaãn : Moät vaät khoâng theå vöøa khoâng coù cuøng moät luùc
“A khoâng theå vöøa laø A vöøa laø khoâng A”.
- Trieät tam : Moät vaät hoaëc laø coù hoaëc laø khoâng coù chöù khoâng coù tröôøng hôïp thöù ba.
- Lyù do ñaày ñuû : Taát caû nhöõng gì toàn taïi ñeàu coù lyù do ñeå toàn taïi. Trong quy luaät lyù do ñaày ñuû,
ngöôøi ta phaân ra quy luaät nhaân quûa vaø quy luaät höôùng ñích.
b. Caùc hình thöùc cuûa tö duy:
* Khaùi nieäm: Laø moät hình thöùc cuûa tö duy, phaûn aùnh thuoäc tính chung ,chuû yeáu, baûn chaát cuûa söï
vaät ,hieän töôïng .
Moät khaùi nieäm baát kyø ñeàu coù hai maët ñaëc tröng cuûa noù,ñoù laø noäi haøm vaø ngoaïi dieân cuaû khaùi
nieäm.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com