Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 23 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
soáng (cho pheùp) vaø nhôø ñoù con ngöôøi hoaït ñoäng coù keát quaû. Tính thích nghi laø moät quy luaät caûm giaùc töï
taïo. Noù ñöôïc reøn luyeän vaø hình thaønh trong hoaït ñoäng thöïc tieãn.
c. Tính caûm öùng qua laïi cuûa caûm giaùc
Söï taêng tính nhaïy caûm cuûa cô quan phaân tích do taêng khaû naêng höng phaán cuûa voõ naõo döôùi aûnh
höôûng cuûa hoaït ñoäng ñoàng thôøi cuûa caùc cô quan phaân tích goïi laø söï caûm öùng cuûa caûm giaùc.
Bieåu hieän:
Vieäc taêng hoaëc giaûm tính nhaïy caûm do nhöõng caûm giaùc xuaát hieän ñoàng thôøi hoaëc tröôùc ñoù:
- Söï taêng cöôøng caûm giaùc (neùt phaán treân baûng ñen hoaëc treân baûng nhaït)
- Hieän töôïng aùt caûm giaùc (luùc ñau tay naøy laáy tay kia caàm thaät chaët thì chuùng ta caûm thaáy ñôõ ñau
hôn).
(*) Loaïn caûm giaùc:
Laø söï xuaát hieän moät caûm giaùc ñaëc tröng cho moät cô quan phaân tích naøy döôùi aûnh höôûng cuûa moät
cô quan phaân tích khaùc. Khi coù moät kích thích gaây neân caûm giaùc naøy thì caûm giaùc kia cuõng ñoàng thôøi
xuaát hieän.
Ví du:ï Thính giacù – Thò giaùc
Trong luùc nghe aâm thanh laïi xuaát hieän nhöõng hình aûnh cuûa thò giaùc
- Do kinh nghieäm tri giaùc tröôùc ñaây veà ñoái töôïng. Ñaây laø hieän töôïng höôùng taâm theå trong caûm
giaùc.
- Do traïng thaùi taâm lyù, sinh lyù luùc ta caûm giaùc. Chaúng haïn ngöôøi ñang meät moûi.
- Do taùc ñoäng cuûa lôøi noùi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi hieåu lôøi noùi. Chaúng haïn khi chuùng ta nghe keå veà
bieån, ngöôøi ñoù hieåu seõ hình dung ra bieån caû…
Keát luaän:
+ Caàn hieåu ñöôïc naêng löïc cuûa caûm giaùc thöïc söï cuûa con ngöôøi noùi chung vaø cuûa moãi ngöôøi noùi
rieâng ñeå phaùt trieån tôùi möùc toái ña, laøm cho con ngöôøi thích öùng cao nhaát trong hoaït ñoäng chuyeân moân vaø
ñôøi soáng sinh hoaït.
+ Muoán laøm cho con ngöôøi hieåu ñöôïc ñieàu gì tröôùc heát phaûi taùc ñoäng vaøo caûm giaùc. Ñoù laø cô sôû
cuûa nguyeân taéc tröïc quan trong daïy hoïc. Coøn trong cuoäc soáng muoán cho mình coù ñöôïc uy tín thì caàn theå
hieän baèng coâng vieäc cuï theå.
+ Caûm giaùc coù theå reøn luyeän ñöôïc baèng hoaït ñoäng thöïc tieãn.
II. TRI GIAÙC
1. Khaùi nieäm chung
Tri giaùc laø söï phaûn aùnh trong yù thöùc con ngöôøi nhöõng vaät theå vaø hieän töôïng cuûa hieän thöïc khi
chuùng taùc ñoäng tröïc tieáp leân caùc cô quan caûm giaùc.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 24 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Vôùi caûm giaùc laø caùi phaûn aùnh nhöõng tính chaát, nhöõng ñaëc tính cuûa vaät theå coøn tri giaùc phaûn aùnh
vaät theå noùi chung, trong toång theå caùc ñaëc tính cuûa vaät theå ñoù vaø trong söï kieän lieân heä laãn nhau cuûa caùc
ñaëc tính ñoù.
Tri giaùc – khoâng phaûi laø toång soá, moät pheùp coäng ñôn thuaàn caùc caûm giaùc nhaän ñöôïc töø moät vaät
theå naøo ñoù maø laø söï phaûn aùnh moät trình ñoä môùi veà chaát cuûa söï nhaän thöùc baèng caûm giaùc vôùi nhöõng ñaëc
ñieåm rieâng cuûa noù.
Ví duï: Tri giaùc laø quaû taùo (…)
Tri giaùc luoân luoân ñöôïc boå sung ôû moät möùc ñoä naøo ñaáy bôûi quan nieäm saün coù vaø caû nhöõng kinh
nghieäm tröôùc ñaây.
2. Nhöõng ñaëc ñieåm quan troïng cuûa tri giaùc
a. Tính vaät theå:
Khi ta tri giaùc moät vaät theå naøo ñoù (caùi baøn, caùi gheá, cuoán saùch v.v…) ta nhaän thöùc chuùng khoâng
phaûi nhö moät söï rung ñoäng taâm lyù chuû quan maø laø nhö moät vaät theå khaùch quan toàn taïi ngoaøi chuùng ta.
Vaät theå laø caùi maø noù voán coù.
Trong cuoán Maùc vaø AÊêng ghen toaøn taäp xuaát baûn laàn thöùc hai, taäp 23, trang 82 coù vieát :”söï taùc
ñoäng baèng aùnh saùng cuûa moät vaät theå leân daây thaàn kinh thò giaùc seõ ñöôïc tri giaùc khoâng phaûi nhö moät söï
höng phaán chuû quan cuûa chính daây thaàn kinh thò giaùc maø laø nhö moät hình daùng khaùch quan cuûa vaät theå
naèm ôû ngoaøi maét” .
b.Tính toaøn ve(n
Tri giaùc khaùc caûm giaùc ôû choã noù phaûn aùnh troïn veïn söï vaät hieän töôïng. Caùc thuoäc tính thaønh phaàn
taïo neân veû toaøn veïn ñöôïc taùc ñoäng ñoàng thôøi hay laàn löôït leân cuøng moät cô quan hay caùc cô quan phaân
tích khaùc nhau cuûa caûm giaùc.
Ví duï:
Khi chuùng ta tri giaùc moät cuoäc ñaáu theå thao thì caùc kích thích thò giaùc, thính giaùc cuøng taùc ñoäng
moät luùc.
c. Tính khoâng ñoåi
Maëc duø coù tính bieán daïng raát lôùn cuûa caùc ñieàu kieän (ñoä chieáu saùng, khoaûng caùch, vò trí trong
khoâng gian…) nôi xaûy ra quaù trình tri giaùc. Nhöng, vaät theå maø ta tri giaùc coù moät tính chaát coá ñònh (tính
khoâng ñoåi) veà hình daùng, ñoä lôùn, maøu saéc… Khi ta tri giaùc nhieàu laàn cuøng moät vaät theå thì caùc laàn tri giaùc
thöôøng laø gioáng nhau, thaäm chí khoâng nhaän thaáy söï khaùc bieät nhau giöõa caùc laàn tri giaùc. Chaúng haïn:
chuùng ta quan saùt caùc vaän ñoäng vieân boùng ñaù.
d. Tính coù yù nghóa
Hình aûnh maø ta tri giaùc luoân gaén vôùi moät yù nghóa naøo ñoù töông öùng vôùi voán kinh nghieäm cuûa ta.
Ngay caû nhöõng vaät theå maø hình aûnh cuûa noù chöa heà coù trong kinh nghieäm thì chuùng ta vaãn coá gaéng ghi
nhaän noù gioáng vôùi moät ñoái töôïng quen bieát. (xem theâm cuoán “Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi” cuûa
Ñöùc Uy, Nxb Ñaø Naüng, 1988, trang 141).
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 25 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
e. Tính löïa choïn
Thöïc chaát ñaây laø moät quaù trình phaân roõ ñoái töôïng töø trong boái caûnh. Chuùng ta caøng phaân bieät roõ
caùc thuoäc tính khaùc nhau cuûa ñoái töôïng thì chuùng ta caøng tri giaùc roõ hôn.
Ví duï:
Khi trình baøy ñoà duøng tröïc quan, caùc hình veõ, sô ñoà v.v… caàn phaûi laøm noåi roõ nhöõng daáu hieäu
quan troïng baèng caùc hình thöùc khaùc nhau (maøu saéc, hình khoái…)
Hình aûnh thu nhaän ñöôïc phuï thuoäc vaøo hai nguyeân nhaân sau ñaây:
- Nguyeân nhaân khaùch quan:
Ñaëc ñieåm cuûa vaät kích thích nhö cöôøng ñoä, söï chuyeån ñoäng, söï töông phaûn vaø caùc ñaëc ñieåmbeân
ngoaøi khaùc nhö ñoä chieáu saùng cuûa vaät, khoaûng caùch tri giaùc v.v…
- Nguyeân nhaân chuû quan:
Phuï thuoäc vaøo quan nieäm saün coù cuûa chuùng ta veà ñoái töôïng ñoù nhö thaùi ñoä, höùng thuù… Thaùi ñoä
naøy phuï thuoäc vaøo yù nghóa cuûa ñoái töôïng ñoái vôùi con ngöôøi.
f. Toång giaùc
Laø moät quaù trình tri giaùc trong ñoù chuû theå huy ñoäng toaøn boä voán kinh nghieäm cuûa mình ñaõ tích
luõy ñöôïc. Vaø, thaùi ñoä cuûa mình ñeå nhaän bieát söï vaät hieän töôïng. Kinh nghieäm ñoùng vai troø raát quan troïng
ñeå chuùng ta keát thuùc tri giaùc nhanh choùng.
Tri giaùc vaät theå cuûa nhöõng ngöôøi khaùc nhau thöôøng laø khoâng gioáng nhau, do hoï coù muïc ñích, chí
höôùng, traïng thaùi taâm lyù, kinh nghieäm, kieán thöùc, nhu caàu, höùng thuù, nguyeän voïng, öôùc ao, ñaëc ñieåm caù
nhaân khaùc nhau.
Keát luaän sö phaïm
Trong quaù trình höôùng daãn hoïc sinh tri giaùc caùc söï vaät hieän töôïng, giaùo vieân caàn huy ñoäng voán
soáng, voán kinh nghieäm cuûa hoïc sinh vaøo ñeå tri giaùc söï vaät, hieän töôïng ñoù. Neáu kinh nghieäm ñoùng vai troø
tích cöïc trong vieäc tri giaùc thì ta goïi laø taâm theá. Taâm theá laø söï thoáng nhaát vaø hoaøn chænh giöõa taùc ñoäng
chuû quan vaø khaùch quan giuùp con ngöôøi tri giaùc nhanh choùng. Coøn kinh nghieäm khoâng chính xaùc, tri giaùc
seõ sai laàm. Ñoù cuõng chính laø cô sôû ñònh kieán vaø chuïp muõ nhau treân caùc phöông dieän.
Toùm laïi
Nhöõng ñaëc ñieåm cuûa tri giaùc ñeàu mang tính quy luaät. Döïa vaøo ñoù ta coù theå tri giaùc nhanh choùng
chính xaùc caùc vaät theå, ñoàng thôøi coù theå vaän duïng nhöõng quy luaät naøy vaøo ñôøi soáng thöïc tieãn vaø hoaït
ñoäng chuyeân moân .
3. Phaân loaïi
a. Tri giaùc caùc thuoäc tính khoâng gian cuûa söï vaät hieän töôïng:
Loaïi tri giaùc naøy cho ta bieát ñöôïc hình daùng, ñoä lôùn nhoû, vò trí gaàn hay xa, tính khoái cuûa ñoái
töôïng v.v…
+ Tri giaùc hình khoái, ñoä lôùn, hình daùng cuûa vaät theå:
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 26 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Ñaây laø moät quùa trình phöùc hôïp xaûy ra nhôø cô quan phaân tích thò giaùc, xuùc giaùc vaø cô quan phaân
tích vaän ñoäng. Cô sôû cuûa tri giaùc chính laø hình aûnh cuûa vaät treân voõng maïc. Coøn ñieàu kieän ñeå taïo neân hình
daùng cuûa vaät laø söï vaän ñoäng cuûa maét. Thò giaùc (nhìn baèng hai maét) ñoùng vai troø quan troïng trong tri giaùc
hình khoái. Hình aûnh ñöôïc taïo bôûi treân voõng maïc treân hai maét thöôøng khoâng gioáng nhau. Khi tri giaùc hình
khoái caàn chuù yù tôùi ñònh luaät toaøn caûnh vaø boùng aùnh saùng.
+ Tri giaùc ñoä saâu vaø ñoä xa:
Ñöôïc thöïc hieän nhôø nhìn caû hai maét. Bôûi vì nhìn moät maét chæ cho pheùp ñaùnh giaù chính xaùc nhöõng
khoaûng caùch gaàn (haïn cheá), phaïm vi haïn cheá. Trong tröôøng hôïp naøy söï ñieàu tieát cuûa maét (thuûy tinh theå)
ñoùng vai troø chính.
Ñieàu tieát-ñoù laø söï thay ñoåi coù tính chaát phaûn xaï veà ñoäâ daøy cuûa thuûy tinh theå. Söï thay ñoåi naøy do
taêng hay giaûm löïc khuùc xaï cuûa thuûy tinh theå.
Ví duï:
Khi xem vaät ôû khoaûng caùch gaàn thì thaáy caêng maét, vaät ôû xa thì thaáy deå chòu hôn .
Ñieàu naøy ñöôïc giaûi thích laø khi nhìn vaät theå gaàn do söï co cuûa cô neân möùc keùo caêng cuûa thuûy tinh
theå vaø thuûy tinh theå trôû neân loài hôn. Söï ñieàu tieát cuûa thuûy tinh theå cuûng thay ñoåi theo tuoåi taùc, khi tuoåi
caøng cao thuûy tinh theå ít di ñoäng hôn coù theå maát khaû naêng ñieàu tieát, ngöôøi giaø deã bò vieãn thò.
+ Tri giaùc toaøn caûnh ñöôøng thaúng vaø toaøn caûnh khoâng khí:
Neáu khoaûng caùch tôùi vaät caøng lôùn thì hình aûnh treân voõng maïc caøng nhoû Æ goïi laø quy luaät toaøn
caûnh ñöôøng thaúng.
Ví duï:
Hai ñöôøng ray xe löûa chaïy song song döôøng nhö xích laïi gaàn nhau ôû phía raát xa.
Coøn toaøn caûnh khoâng khí laø khoaûng khoâng gian töø maét tôùi vaät tri giaùc bò söông muø, khoùi, buïi laøm
cho ñöôøng neùt cuûa vaät môø ñi. Ngöôïc laïi, trong nhöõng tröôøng hôïp khoâng khí trong laønh (trôøi vöøa môùi möa
xong) thì ta nhìn vaät theå caûm thaáy gaàn hôn.
+Nhöõng aûo aûnh (aûo töôõng) thò giaùc:
- Ñaùnh giaù quùa möùc caùc ñöôøng thaúng ñöùng: Neáu coù hai ñöôøng thaúng coù kích thöôùc ñoä daøi baèng
nhau thì ñöôøng thaúng ñöùng gaàn nhö coù kích thöôùc daøi hôn.
- Tri giaùc khoâng ñuùng veà ñoä lôùn cuûa vaät theå:
* AÛo aûnh töông phaûn: Ngöôøi cao ñöùng caïnh ngöôøi thaáp thì döôøng nhö ngöôøi cao caøng cao theâm vaø
ngöôïc laïi ngöôøi thaáp laïi thaáp hôn so vôùi vaät thaät. Hoaëc hai ñöôøng troøn coù ñöôøng kính nhö nhau laïi döôøng
nhö coù ñoä lôùn khaùc nhau tuøy theo voøng troøn bao ngoaøi noù lôùn hay nhoû.
Loaïi aûo aûnh naøy ñöôïc giaûi thích theo quy luaät töông phaûn; theo quy luaät naøy: moät vaät theå ñöôïc tri
giaùc lôùn hôn hay beù hôn tuøy thuoäc vaøo ñoä lôùn vaät theå bao quanh noù.
* AÛo aûnh toaøn caûnh hình hoïc: Caùc vaät theå nhö nhau döôøng nhö coù ñoä lôùn khaùc nhau neáu chuùng
ñöôïc tri giaùc nhö laø naèm caùch xa nhau moät caùch ñaùng keå. ÔÛ ñaây, vaät naèm gaàn döôøng nhö nhoû hôn, coøn
vaät ôû xa döôøng nhö coù ñoä lôùn nhoû hôn so vôùi ñoä lôùn thöïc teá.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 27 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Loaïi aûo aûnh naøy ñöôïc giaûi thích baèng ñònh luaät tri giaùc maø theo ñònh luaät naøy thì ñoä lôùn caùc vaät
theå ñöôïc ñaùnh giaù khoâng phaûi theo kích thöôùc coù thaät cuûa hình aûnh cuûa chuùng treân voõng maïc maét, maø
töông öùng vôùi söï ñaùnh giaù khoaûng caùch ñeán caùc vaät theå.
Ngoaøi ra, coøn raát nhieàu aûo aûnh khaùc mhau nhö aûo aûnh toaøn theå vaø boä phaän, aûo aûnh veà höôùng cuûa
ñöôøng song song, aûo aûnh veà hình traéng ñen…
* Caàn phaân bieät aûo aûnh vaø aûo giaùc:
- AÛo aûnh: Xuaát hieän khi tri giaùc tröïc tieáp caùc söï vaät hieän töôïng ñang taùc ñoäng leân caùc cô quan
caûm giaùc maø tính chaát khoâng gian cuûa caùc vaät theå ñoù ñöôïc tri giaùc khoâng ñuùng.
- AÛo giaùc: Xuaát hieän khi khoâng coù nhöõng vaät theå naøo ñoù cuûa hieän thöïc beân ngoaøi, vaø aûo giaùc coù
lieân quan ñeán söï roái loaïn hoaït ñoäng cuûa naõo.
b. Tri giaùc thôøi gian
Laø söï phaûn aùnh ñoä daøi thôøi gian khaùch quan, toác ñoä vaø taàn ñoä cuûa caùc hieän töôïng trong thöïc teá.
Taát caû caùc hieän töôïng soáng, keå caû hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñeàu xaûy ra theo thôøi gian. Bôûi vì beân
caïnh khoâng gian thì thôøi gian laø moät trong nhöõng hình thöùc toàn taïi cuûa vaät chaát, neân taát caû caùc cô quan
phaân tích cuûa chuùng ta ñeàu tri giaùc vaän ñoäng khoâng chæ trong khoâng gian maø caû trong thôøi gian.
Cô sôû sinh lyù laø söï thay ñoåi nhòp ñieäu öùc cheá vaø höng phaán trong heä thaàn kinh trung öông moät
caùch linh hoaït vaø ñeàu ñaën . Moät traïng thaùi cuûa moät teá baøo thaàn kinh seõ trôû thaønh moät tín hieäu thôøi gian
vaø treân cô sôû ñoù caû con ngöôøi vaø con vaät hình thaønh phaûn xaï coù ñieàu kieän veà thôøi gian. I.P Paplop ñaõ thí
nghieäm ôû con choù (cöù 30 phuùp moät laàn …).
+ Tri giaùc veà tính lieân tuïc cuûa caùc hieän töôïng:
Sö tri giaùc naøy döïa treân söï phaân chia raønh roït vaø thay theá nhau moät caùch khaùch quan giöõa caùc
hieän töôïng. Tri giaùc tính lieân tuïc cuûa caùc hieän töôïng coù lieân quan ñeán caùc bieåu töôïng veà hieän taïi, quùa
khöù vaø töông lai laø nhöõng caùi phaûn aùnh caùc quaù trình khaùch quan trong thieân nhieân luoân laëp laïi theo chu
kyø. Laëp laïi nhieàu laàn caùc tri giaùc cuõ tröôùc ñaây seõ daãn ñeán hình thaønh phaûn xaï coù ñieàu kieän laø raát caàn
thieát caû veà nhöõng bieåu töôïng veà töông lai.
+ Tri giaùc ñoä daøi cuûa hieän töôïng:
Caùc hieän töôïng vaän ñoäng theo moät quùa trình vaø coù thôøi gian vaän ñoäng nhaát ñònh. Khoaûng thôøi
gian keùo daøi töø khi hieän töôïng baét ñaàu hoaït ñoäng ñeán khi hieän töôïng keát thuùc seõ ñöôïc cô quan thuï caûm
tieáp nhaän vaø taïo neân hình aûnh veà tri giaùc ñoä keùo daøi cuûa hieän töôïng. Ngöôøi ta ñaõ chöùng minh ñöôïc raèng
con ngöôøi coù theå tri giaùc chính xaùc ñöôïc khoaûng thôøi gian döôùi 0,75 s .
+ Tri giaùc nhòp vaø nhòp ñieäu:
- Tri giaùc nhòp:
Phaûn aùnh toác ñoä thay ñoåi laãn nhau cuûa caùc kích thích rieâng leû cuûa moät quaù trình dieãn bieán theo
thôøi gian (söï luaân phieân caùc aâm thanh). Caùc kích thích ñoù toàn taïi rieâng leû nhöng laïi thoáng nhaát trong moät
quùa trình.
- Tri giaùc nhòp ñieäu: Laø phaûn aùnh baát kyø moät söï luaân phieân ñeàu ñaën naøo cuûa caùc kích thích trong
söï phoái hôïp vôùi caùc phaûn xaï vaän ñoäng. Trong tröôøng hôïp naøy coù söï keát hôïp giöaõ tri giaùc nhòp vaø caùc
phaûn xaï vaän ñoäng.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com