Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 45 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
3). Trong tình huoáng phaûi chôø ñôïi, phaûi laøm caùc ñoäng taùc trì hoaûn tröùôc luùc xaûy ra nhöõng söï kieän
quan troïng, coù yù nghóa lôùn thì thöôøng xaûy ra caùc rung ñoäng caûm xuùc theå hieän traïng thaùi caêng thaúng vaø
traïng thaùi giaûm bôùt caêng thaúng tieáp theo sau ñoù.
3. Phaân loaïi caûm xuùc
Caùc rung ñoäng caûm xuùc laø moät nhoùm nhöõng hieän töôïng taâm lyù raát phöùc taïp vaø ña daïng neân raát
khoù phaân tích chung. Vì vaäy, trong taâm lyù hoïc, cho ñeán ngaøy nay vaãn chöa coù ñöôïc moät söï phaân loaïi caûm
xuùc ñöôïc coâng nhaän roäng raûi. Song caùc caûm xuùc coù theå ñöôïc phaân chia thaønh caùc daïng. Caên cöù vaøo daáu
hieäu ñaëc tröng ñoái vôùi chuùng veà ñoä keùo daøi vaø ñoä maûnh lieät cuûa rung ñoäng taâm lyù, ngöôøi ta phaân bieät ra:
a. Taâm traïng.
Laø moät trong nhöõng daïng phoå bieán nhaát cuûa caùc traïng thaùi caûm xuùc con ngöôøi. Taâm traïng coù
nhöõng ñaëc ñieåm noåi baät sau ñaây:
- Cöôøng ñoä yeáu.
- Thôøi gian keùo daøi ñaùng keå.
- Khoâng roû raøng, khoâng coù yù thöùc.
- Mang tính chaát phaân taùn ñaëc bieät.
Nguyeân nhaân gaây neân taâm traïng:
- Do caùc quaù trình vaø caùc traïng thaùi khaùc nhau cuûa cô theå.
- Do caùc ñaëc ñieåm cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi nôi ngöôøi ñoù soáng vaø laøm vieäc.
- Do caùc ñaëc ñieåm taùc ñoäng laãn nhau giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
- Do nhöõng yù nghæ vaø bieåu töôïng ñöôïm maøu saéc caûm xuùc cuûa caù nhaân .
b. Xuùc ñoäng
Khi caùc rung ñoäng caûm xuùc xaåy ra vôùi cöôøng ñoä lôùn vaø bieåu hieän ñoät ngoät thì goïi laø xuùc ñoäng.
Xuùc ñoäng coù nhöõng ñaëc ñieûm noåi baät sau ñaây:
- Rung ñoäng caûm xuùc bieåu hieän beân ngoaøi maõnh lieät.
- Rung ñoäng caûm xuùc xaåy ra trong thôøi gian ngaén vôùi nhöõng ñaëc ñieåm rieâng.
- Rung ñoäng caûm xuùc mang tính chaát khoâng coù yù thöùc ôû möùc ñaùng keå.
- Rung ñoäng caûm xuùc theå hieän tính chaát lan toûa raát roõ raøng.
c. Tình caûm
Tình caûm coù moät soá ñaëc ñieåm noåi baät sau ñaây:
- Rung ñoäng caûm xuùc mang tính chaát xaùc ñònh, coù yù thöùc.
- Khoaûng thôøi gian khoâng keùo daøi laém.
- Tính chaát coù theå nhaän thöùc ñöôïc.
- Mang tính ñoái töôïng.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 46 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Caên cöù vaøo noäi dung vaø nguyeân nhaân phaùt sinh ra chuùng maø ngöôøi ta phaân thaønh caùc daïng tình
caûm caáp thaáp vaø caáp cao.
Tình caûm caáp thaáp coù lieân quan chuû yeáu ñeán caùc quùa trình sinh vaät hoïc trong cô theå, ñeán söï thoûa
maõn hay khoâng thoûa maõn caùc nhu caàu töï nhieân cuûa con ngöôøi. Coø tình caûm caáp cao xuaát hieän lieân quan
ñeán söï thoûa maõn hay khoâng thoûa maõn caùc nhu caàu xaû hoäi cuûa con ngöôøi. Ngöôøi ta phaân bieät ba nhoùm
tình caûm caáp cao. Ñoù laø tình caûm ñaïo ñöùc, tình caûm trí tueä vaø tình caûm thaåm myõ.
* Tình caûm ñaïo ñöùc: laø nhöõng tình caûm caáp cao phaûn aùnh thaùi ñoä cuûa con ngöôøi ñoái vôùi caùc yeâu
caàu cuûa ñaïo ñöùc xaõ hoäi.
* Tình caûm trí tueä: laø tình caûm gaén boù vôùi hoaït ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi. Chuùng naûy sinh
trong quaù trình hoaït ñoäng hoïc taäp vaø hoaït ñoäng khoa hoïc cuõng nhö trong hoaït ñoäng saùng taïo ôû caùc moân
ngheä thuaät, khoa hoïc kyõ thuaät.
Tình caûm trí tueä raát ña daïng. Ngöôøi ta coù theå ghi nhaän caùc daïng tình caûm sau ñaây:
+ Tình caûm veà yù nghó roõ raøng hay mô hoà.
+ Tình caûm ngaïc nhieân khi gaëp caùi môùi, baát thöôøng, chöa bieát.
+ Tình caûm khoâng hieåu.
+ Tình caûm döï ñoaùn.
+ Tình caûm vöõng tin
+ Tình caûm nghi ngôø.
* Tình caûm thaåm myõõ.
Laø tình caûm caáp cao. Do veû ñeïp hay söï xaáu xí cuûa ñoái töôïng ñöôïc tri giaùc nhö caùc hieän töôïng töï
nhieân, caùc taùc phaåm ngheä thuaät hay hình daùng con ngöôøi vaø caû nhöõng haønh vi vaø hoaït ñoäng cuûa hoï.
Cô sôû cuûa tình caûm thaåm myõ laø nhu caàu ñaëc bieät ñaëc tröng cho con ngöôøi ñoái vôùi söï rung ñoäng
thaåm myõ. Trong quaù trình phaùt trieån lòch söû cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, nhu caàu thaåm myõ ñoù ñaõ ñöôïc phaùt
trieån raát maïnh meõ vaø ñöôïc phaûn aùnh qua caùc hình thöùc ngheä thuaät khaùc nhau do con ngöôøi saùng taïo neân
nhö aâm nhaïc, hoäi hoïa, thi ca, kieán truùc v.v…
4. Ñôøi soáng tình caûm cuûa löùa tuoåi thanh nieân.
(xem trang 76,77,78 – Taâm lyù hoïc cuûa PTS. Thaùi Trí Duõng, PGS.PTS. Traàn Vaên Thieän, Tröôøng
Ñaïi hoïc kinh teá TP.Hoà Chí Minh, 1994.)
5. Söï phaùt trieån cuûa caûm xuùc
Nhieàu coâng trình nghieân cöùu taâm lyù xaõ hoäi ñaõ chæ roõ raèng khoâng coù vaø khoâng theå coù moät con
ñöôøng thoáng nhaát ñeå phaùt trieån caûm xuùc cuûa moïi ngöôøi trong moät xaõ hoäi. Töø khi xuaát hieän nhöõng cô cheá
phaûn xaï coù ñieàu kieän cuûa caùc rung ñoäng caûm xuùc trong ñôøi soáng cuûa ñöùa treû thì nhöõng caûm xuùc cuûa noù
ñaõ baét ñaàu phaùt trieån khoâng phaûi töï thaân noù maø laø chòu aûnh höôûng cuûa nhöõng taùc ñoäng raát khaùc nhau cuûa
moâi tröôøng beân ngoaøi. Ngöôøi ta quan saùt thaáy nhöõng quy luaät phaùt trieån caûm xuùc sau ñaây:
*) AÛnh höôûng cuûa caùch sinh soáng cuûa con ngöôøi.
*) AÛnh höôûng cuûa nhöõng hoaït ñoäng maø ngöôøi ta ñaõ daønh nhöõng khoaûng thôøi gian khaùc nhau trong
cuoäc ñôøi mình cho hoaït ñoäng ñoù.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 47 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
*) AÛnh höôûng cuûa möùc ñoä phaùt trieån trí tueä, cuûa tính caùch, cuûa ñoä saâu saéc vaø toaøn dieän cuûa ñoä
phaùt trieån ñoù.
*) AÛnh höôûng cuûa trình ñoä vaø tính chaát giaùo duïc thaåm myõ cuûa con ngöôøi.
*) Khaû naêng rung ñoäng tröïc tieáp cuûa nhöõng caûm xuùc khaùc nhau.
Caâu hoûi ø oân taäp
II. YÙ CHÍ – HAØNH ÑOÄNG YÙ CHÍ
1. YÙ chí
a. Ñònh nghóa
YÙ chí laø tính naêng ñoäng cuûa yù thöùc, bieåu hieän ôû khaû naêng xaùc ñònh muïc tieâu cho haønh ñoäng; huy
ñoäng söùc maïnh cuûa baûn thaân ñeå khaéc phuïc khoù khaên beân trong vaø beân ngoaøi nhaèm thöïc hieän ñöôïc muïc
tieâu ñoù.
b. Vai troø, baûn chaát vaø ñaëc ñieåm cuûa yù chí:
* Vai troø:
- YÙ chí laø moät yeáu toá hôïp thaønh cuûa haønh ñoäng coù yù ñoà (trong haønh ñoäng coù yù ñoà ñaõ coù yù chí).
- YÙ chí ñieàu chænh naêng löïc cuûa con ngöôøi nhaèm vaøo moät haønh ñoäng cuï theå, nhaèm hoaøn thaønh
nhieäm vuï ñoù.
- YÙ chí coøn laøm thay ñoåi chieàu höôùng, tính chaát vaø hình thöùc cuûa hoaït ñoäng.
- YÙ chí coøn cho pheùp chuùng ta haï quyeát taâm tröôùc khi haønh ñoäng. Haønh ñoäng xaûy ra döôùi söï quyeát
taâm ñoù. Noù laø yeáu toá tröïc tieáp taùc ñoäng vaøo ngoaïi caûnh, baét ngoaïi caûnh phuïc tuøng con ngöôøi.
* Baûn chaát:
- Baát kyø caù nhaân naøo khi ñaõ hình thaønh yù thöùc baûn ngaõ ñeàu coù yù chí.
- Coù caù nhaân coù yù chí trong vieäc naøy nhöng laïi khoâng coù yù chí trong vieäc khaùc.
- YÙ chí theå hieän giaù trò xaõ hoäi, giaù tri ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi ñoù ñoái vôùi xaõ hoäi vaø nhöõng ngöôøi chung
quanh. Giaù trò xaõ hoäi, ñaïo ñöùc ñöôïc quy ñònh bôûi nhu caàu lyù töôûng thì yù chí lieân quan ñeán nhu caàu xu
höôùng lyù töôûng cuûa caù nhaân.
- Trong thöïc teá coù nhöõng hoaït ñoäng luùc ñaàu khoâng phuø hôïp vôùi nhu caàu höùng thuù cuûa caù nhaân thì
yù chí vaãn xuaát hieän.
* Ñaëc ñieåm:
- YÙ chí khoâng bao giôø ñoäc laäp ngoaøi haønh ñoäng maø luoân luoân toàn taïi trong moïi haønh ñoäng cuï theå
nhaát ñònh. Laø yeáu toá taâm lyù ñieàu chænh haønh ñoäng ñoù theo chieàu höôùng muïc ñích ñaõ ñònh tröôùc.
- YÙ chí khoâng taùch rôøi nhaän thöùc vaø tình caûm cuûa con ngöôøi.
- YÙ chí chæ coù ôû con ngöôøi. Bôûi vì chæ ôû con ngöôøi môùi coù ngoân ngöõ, môùi coù yù thöùc maø yù chí laø maët
naêng ñoäng cuûa yù thöùc con ngöôøi.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 48 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
c. Nhöõng phaåm chaát cuûa yù chí:
* Tính muïc ñích:
Laø phaåm chaát taâm lyù cho pheùp con ngöôøi ñieàu chænh haønh vi cuûa mình theo muïc ñích ñaû ñònh.Ñaëc
tröng tính muïc ñích cuûa con ngöôøi laø xaùc ñònh muïc ñích chuû ñaïo, muïc ñích chính cho cuoäc ñôøi con ngöôøi.
Quùa trình hình thaønh muïc ñích cuûa con ngöôøi raát phöùc taïp. Noù tuaân theo nhöõng yeâu caàu nhaát ñònh.
Tính muïc ñích laø söï theå hieän yù chí cuûa ngöôøi ñoù trong khi haønh ñoäng ñeå ñaït yeâu caàu mong muoán.
* Tính ñoäc laäp:
Laø moät phaåm chaát yù chí cho pheùp con ngöôøi buoäc haønh ñoäng cuûa mình phuïc tuøng nhöõng quan
ñieåm vaø nieàm tin cuûa baûn thaân.
* Tính kieân cöôøng:
Laø moät phaåm chaát yù chí coù cöôøng ñoä maïnh. Noù cho pheùp con ngöôøi coù nhöõng quyeát ñònh beàn
vöõng, coù cô sôû ñuùng ñaén trong nhöõng tröôøng hôïp khoù khaên raát lôùn.
Tính kieân cöôøng bieåu hieän cuï theå:
- Tính kieân trì (ñoäc laäp vôùi tính böôùng bænh), laø khaû naêng vaø thoùi quen thöïc hieän ñeán cuøng muïc
ñích ñaû ñeà ra, coá gaéng khaéc phuïc khoù khaên ñeå tieán ñeán muïc ñích.
- Tính duõng caûm (ñoäc laäp vôùi lieàu lænh, ngöôïc vôùi söï heøn nhaùt), laø söï saün saøng vaø khaû naêng cuûa
con ngöôøi tieán tôùi muïc ñích baát chaáp hieåm nguy ñeán lôïi ích vaø tính maïng caù nhaân,
- Tính töï kieàm cheá vaø töï chuû, chính laø khaû naêng thoùi quen kieåm tra haønh vi cuûa mình ñeå laøm chuû
baûn thaân, laøm chuû lôøi noùi… cuûa mình; kìm haûm nhöõng haønh ñoäng khoâng caàn thieát hoaëc coù haïi naøo ñoù.
Ngöôøi coù phaåm chaát naøy luoân luoân bình tænh, saùng suoát trong moïi tröôøng hôïp.
Caû ba phaåm chaát yù chí (tính muïc ñích, ñoäc laäp, kieân cöôøng) khoâng taùch rôøi nhau. Chuùng ñöôïc
hình thaønh ñoàng thôøi vaø cuûng ñöôïc bieåu hieän ñoàng thôøi trong caùc hoaït ñoäng. Trong ñoù tính muïc ñích cuûa
yù chí bao giôø cuûng chieám vai troø chuû ñaïo.
2. Haønh ñoäng yù chí
a. Ñònh nghóa
Haønh ñoäng yù chí laø haønh ñoäng coù chuû taâm, coù ñieàu khieån moät caùch töï giaùc, luoân luoân höôùng ñeán
muïc ñích ñaõû ñaët ra gaén lieàn vôùi söï vöôït qua nhöõng khoù khaên beân trong vaø beân ngoaøi con ngöôøi.
b. Ñaëc ñieåm
- Bao giôø nguoàn kích thích gaây neân haønh ñoäng yù chí cuûng laø ñoäng cô.
- Haønh ñoäng yù chí bao giôø cuûng coù muïc ñích roû raøng.
- Haønh ñoäng coù yù chí luoân coù söï löïa choïn phöông tieän vaø bieän phaùp tieán haønh.
- Luoân coù söï noå löïc yù chí ñeå ñaït tôùi muïc ñích.
c. Caùc khaâu cuûa haønh ñoäng vaø yù chí
* Xaùc ñònh muïc ñích vaø hình thaønh ñoäng cô:
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 49 -
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Muïc ñích cuûa haønh ñoäng laø nguyeän voïng muoán ñaït tôùi moät keát quûa nhaát ñònh. Nhöõng nguyeän
voïng ñoù naûy sinh khi xaùc ñònh ñöôïc ñoái töôïng cuûa nhu caàu. Neáu nhu caàu ngaøy caøng ñöôïc nhaän thöùc laø taát
yeáu, nguyeän voïng caøng chín muoài thì ñoái töôïng cuûa nhu caàu laø thoûa maûn vaø nhu caàu ñoù ngaøy caøng coù yù
nghóa ñaày ñuû.
Ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh bôûi chuû theå. Chuû theå xaùc ñònh ñöôïc yù nghóa cuûa muïc ñích seû phaûi ñaït tôùi
vaø nhöõng phöông thöùc ñaït tôùi muïc ñích ñoù.
* Ñaáu tranh ñoäng cô vaø quyeát ñònh haønh ñoäng.
Do nhu caàu cuûa caù nhaân ña daïng neân toàn taïi moät heä thoáng ñoäng cô . Khi haønh ñoäng giaûi quyeát
moät nhu caàu thì seõ lieân quan ñeán nhöõng nhu caàu khaùc. Nhieàu khi nhöõng nhu caàu caàn ñeán ñoäng cô laïi
maâu thuaån nhau. Khi ñoù xaûy ra quùa trình ñaáu tranh ñeå caân nhaéc ñoäng cô naøo chieám öu theá. Sau khi suy
nghó caân nhaéc, tính toaùn löïc choïn ñoäng cô seõ daãn tôùi vieäc quyeát ñònh haønh ñoäng.
* Noå löïc thöïc hieän quyeát ñònh:
Laø khaâu ñaëc tröng nhaát cuûa haønh ñoäng yù chí.Töø choå quyeát ñònh haønh ñoäng chuyeån sang thöïc hieän
haønh ñoäng laø söï chuyeån bieán veà chaát. Töø giai ñoaïn ôû daïng tö töôõng tinh thaàn chuyeån sang nhöõng haønh
ñoäng thöïc teá. Ñeå huy ñoäng ñöôïc yù chí vaøo thöïc hieän haønh ñoäng , tröôùc heát caù nhaân phaûi coù nieàm tin vaøo
söï ñuùng ñaén cuûa vieäc mình laøm, tin vaøo söùc mình.
Caû ba khaâu cuûa haønh ñoäng yù chí hoøa quyeän vaø chuyeãn hoùa cho nhau. Moåi khaâu coù taùc duïng nhaát
ñònh ñeán töøng maët hoaït ñoäng nhöng ñeàu gaén boù vaø quy ñònh keát quûa haønh ñoäng.
Keát luaän chung:
YÙ chí, haønh ñoäng yù chí, xaùc ñònh vaø ñaáu tranh ñoäng cô… laø ñoäng löïc cuûa moïi haønh ñoäng cuûa con
ngöôøi. Khoâng coù moät hoaït ñoäng naøo khoâng coù söï tham gia cuûa yù chí. YÙ chí maïnh meõ chæ coù theå coù ñöôïc
khi con ngöôøi coù nieàm tin ñuùng ñaén vaøo söùc mình vaø coâng vieäc mình laøm. Vieäc reøn luyeän yù chí ñöôïc tieán
haønh trong moïi hoaït ñoäng töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp.
Caâu hoûi vaø oân luyeän.
III. NGOÂN NGÖÕ VAØ GIAO TIEÁP
1. Ngoân ngöõ
a.Khaùi nieäm
Phaân bieät ngöõ ngoân vaø ngoân ngöõ:
Ngoân ngöõ: Laø moät heä thoáng kyù hieäu, daáu hieäu vôùi nhöõng quy taéc nhaát ñònh cuûa moät nhoùm ngöôøi
(moät nöôùc, moät daân toäc…) vôùi chöùc naêng laø phöông tieän giao tieáp giöõa caùc thaønh vieân trong nhoùm, hoaëc
laø coâng cuï hoaït ñoäng trí tueä cuûa con ngöôøi.
Ngoân ngöõ: Laø quùa trình trong ñoù moåi caù nhaân söû duïng moät thöù ngoân ngöõ ñeå giao tieáp, ñeå truyeàn
ñaït, ñeå lænh hoäi nhöõng kinh nghieäm xaû hoäi-lòch söû, hoaëc ñeå keá hoaïch hoùa hoaït ñoäng cuûa mình.
Ngoân ngöõ laø moät quùa trình taâm lyù. Ngoân ngöõ cuûa caù nhaân cuûng thay ñoåi tuøy thuoäc vaøo traïng thaùi
taâm lyù caù nhaân.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com