intTypePromotion=3

Giáo trình Tâm lý học (Dùng cho ngành GD Mầm non – hệ từ xa): Phần 1

Chia sẻ: Lê Thị Na | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:73

0
87
lượt xem
24
download

Giáo trình Tâm lý học (Dùng cho ngành GD Mầm non – hệ từ xa): Phần 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Phần 1 Giáo trình Tâm lý học (Dùng cho ngành GD Mầm non – hệ từ xa) trình bày những vấn đề chung của tâm lý học. Phần này gồm 3 chương: Chương I - Tâm lý học là một khoa học, chương II - Cơ sở tự nhiên và cơ sở xã hội của tâm lý người, chương III - Sự hình thành và phát triển tâm lý, ý thức.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Tâm lý học (Dùng cho ngành GD Mầm non – hệ từ xa): Phần 1

  1. TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH -----------------***----------------- ThS Dương Thị Thanh Thanh TÂM LÝ HỌC (Dùng cho ngành GD Mầm non – hệ Từ xa) VINH 2011
  2. PHẦN I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA TÂM LÝ HỌC CHƯƠNG I. TÂM LÝ HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC. Thế giới tâm lý của con người vô cùng kỳ diệu và phong phú, được loài người quan tâm nghiên cứu cùng với lịch sử hình thành và phát triển nhân loại. Từ những tư tưởng đầu tiên sơ khai về hiện tượng tâm lý, tâm lý học đã hình thành, phát triển không ngừng và ngày càng giữ một vị trí quan trọng trong nhóm các khoa học về con người. Đây là khoa học có ý nghĩa to lớn trong việc phát huy nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. I. ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ CỦA TÂM LÝ HỌC. Tâm lý học là một khoa học, tâm lý học có đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu xác định. Song trước hết cần hiểu tâm lý là gì để từ đó bàn về khoa học tâm lý ( Tâm lý học ). 1. Tâm lý học là gì? Những hiện tượng tâm lý của con người. Loài người ra đời cách đây khoảng gần 10 vạn năm, sau một lịch sử tiến hoá kéo dài 1500 – 2000 triệu năm. Từ khi con người xuất hiện trên trái đất có một loại hiện tượng mới - hiện tượng tâm lý người. Ta thường dùng từ tâm lý để chỉ tâm tư, tình cảm, mong muốn của con người. Dĩ nhiên đó chỉ là khái niệm hẹp của tâm lý. - Đời sống tâm lý con người bao hàm nhiều hiện tượng rất phong phú, đa dạng: Nhìn một bức tranh đẹp. ta giữ lại hình ảnh của bức tranh đó. Nghe một bài ca- tưởng tượng ra nơi quê hương yêu dấu. Thấy một cảnh lạ ta chú ý ngắm nhìn… - Con người có khả năng phân tích chính mình: Con người không phải chỉ nghe tiếng động, ngôn ngữ, lời ca, âm nhạc, mà còn biết nghe tiếng nói của “ lòng mình” nữa. Con ngưòi không phải chỉ thấy những gì ngoài cảnh vật thiên nhiên, xã hội, mà còn biết nhìn những diễn biến “ trong đầu, trong tim” mình. Con người còn có lúc vui, lúc buồn; khi yêu, khi ghét… với sự vật này hay sự vật kia. Con người lúc thấy tự hào, lúc thất vọng về bản thân. Tất cả những hiện tượng đó, từ cảm giác đến tư duy, từ xúc cảm đến tình cảm… là những biểu hiện khác nhau trong cuộc sống tinh thần của mỗi cá nhân, của tâm lý con người. - Tâm lý con người còn có nhiều hiện tượng phức tạp hơn. 2
  3. Nhu cầu của con người không phải chỉ ăn, ở, mặc, sinh con… Con người phải sống bằng niềm tin, lý tưởng, ước mơ… Cảm giác, tri giác, trí nhớ, tưởng tượng, chú ý, tư duy, tưởng tượng, tình cảm, niềm tin, lý tưởng, ước mơ, tính cách, năng lực… hợp lại thành thế giới tâm lý - thế giới nội tâm ( còn gọi là hiện tượng tâm lý) của con người. Có thể nói một cách khái quát nhất: Tâm lý bao gồm tất cả các hiện tượng tinh thần xảy ra trong trong đầu óc con người, gắn liền và điều hành mọi hành động, hoạt động của con người. Các hiện tượng tâm lý đóng vai trò quan trọng đặc biệt quan trọng trong đời sống của con người, trong quan hệ giữa con người với con người trong xã hội loài người. Tất cả các hiện tượng tâm lý như cảm giác và tri giác, biểu tượng và ý nghĩ, tình cảm và nguyện vọng, nhu cầu và hứng thú, xu hướng và năng lực, phẩm chất ý chí và đặc điểm tính cách đều quen thuộc đối với mỗi người đến nỗi thoạt nhìn tưởng chừng như các hiện tượng ấy đều dễ hiểu. Thực ra, hiểu chính xác và khoa học tất cả các hiện tượng tâm lý ấy là một trong những vấn đề trọng đại nhất của tư tưởng loài người. Tâm lý học là khoa học về các hiện tượng tâm lý, là khoa học về tâm hồn. 2. Vài nét về lịch hình thành và phát triển Tâm lý học. Lúc con người xuất hiện trên trái đất cũng là lúc xuất hiện tâm lý con người. Ngay từ đó con người đã dặt ra biết bao câu hỏi về cái hiện tượng vô hình kỳ lạ ấy. Tâm lý là gì và phải nghiên cứu nó như thế nào là một trong những vấn đề khó khăn nhất đối với tri thức con người. Tâm lý là vật chất hay hay linh hồn thuần tuý? Nếu là vật chất sao không nhìn thấy nó, sờ thấy nó? Nếu là linh hồn thuần tuý sao có thể sai khiến được bắp thịt cử động và con người hành động? Tuỳ theo thế giới quan khác nhau mà người ta giải thích vấn đề này cũng khác nhau. Về cơ bản thì đây là cuộc đấu tranh lâu dài, quyết liệt giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm giải quyết vấn đề về bản chất các hiện tượng tâm lý. * Chủ nghĩa duy tâm cổ đại cho rằng tâm lý là linh hồn mà tạo hoá đặt vào con người ngay từ lúc ra đời. Linh hồn không do một vật chất nào sinh ra, nó không cần nằm trong bất cứ bộ phận nào của thân thể, nhưng lại có một quyền lực đặc biệt điều khiển con người hoạt động. Linh hồn là “bất tử”. Khi con người chết đi, hồn vẫn còn và lìa khỏi xác, tiếp tục cuộc sống phiêu diêu của mình. Ví dụ: - Thuyết “ tâm” của đạo Khổng ở phương Đông. - Thuyết “ linh hồn” của Platông ( 428 – 348 TCN) ở phương Tây. Các thuyết này đều tuyệt đối hoá cuộc sống tinh thần của tâm lý, hoàn toàn tách biệt nó khỏi vật chất, và đều cho rằng chỉ có dùng nội quan ( tự nhìn 3
  4. vào bên trong) thì mới hiểu được tâm lý bản thân và từ đó suy ra tâm lý người khác. * Chủ nghĩa duy vật cổ đại lại có khuynh hướng coi tâm lý cũng là một thứ vật chất do các vật chất khác như nước, lửa, không khí, nguyên tử tạo nên. Ví dụ: Aritxtot ( 384 – 322 Tcn) với tác phẩm “ Bàn về tâm hồn” ( tác phẩm đầu tiên bàn về thế giới tâm lý một cách có hệ thống, một trong những đỉnh cao của tư duy khoa học cổ Hy Lạp), ông cho rằng linh hồn có quan hệ với thân thể, với bộ óc. Chẳng hạn, cảm giác là do tác động của sự vật vào các giác quan gây ra, tinh thần chỉ là một chức năng như thị giác là chức năng của mắt. (Aritxtot là học trò của Platông nhưng đối lập hẳn với thầy về tư tưởng). Ở thời cổ đại, khoa học tự nhiên cũng như chủ nghĩa duy vật còn thô sơ, chưa thể lý giải được các hiện tượng tâm lý phức tạp. Do đó, trong suốt thời cổ đại và thời trung cổ, quan niệm duy tâm về tâm lý vẫn thống trị. * Thuyết nhị nguyên: Đến nửa đầu thế kỷ XVII, tâm lý học khoa học lại có thêm một phát kiến mới – đó là phát kiến ra phản xạ của nhà bác học lỗi lạc R. Đêcác ( 1596 - 1650), người Pháp, tác giả của mệnh đề trứ danh: “ Tôi tư duy nghĩa là tôi tồn tại”. Ông là người đại diện cho Thuyết nhị nguyên. Đứng trên lập trường duy tâm, thuyết nhị nguyên cho rằng vật chất và tâm hồn là hai thực thể song song tồn tại, hình như không tồn tại với nhau. Tâm lý không phải là chức năng, sản phẩm của não, mà hình như nó tồn tại độc lập ở ngoài bộ não, không phụ thuộc tí gì vào não. Vấn đề về mối tương quan giữa tâm lý và thể chất không được họ giải quyết đúng đắn: họ hiểu tâm lý, ý thức như một bản nguyên độc lập nào đó, hoàn toàn không có quan hệ gì với vật chất và không phụ thuộc vào vật chất. Đối lập với chủ nghĩa duy tâm trong triết học là chủ nghĩa duy vật. Chủ nghĩa duy vật cho rằng chỉ có một bản nguyên của toàn bộ tồn tại – đó là vật chất, còn tâm lý, tư duy, ý thức xem như là cái có sau, sản sinh ra từ vật chất. * Thế kỷ XVIII: lần đầu tiên xuất hiện tên gọi Tâm lý học trong cuốn Tâm lý học kinh nghiệm ( 1732) và cuốn Tâm lý học lí trí ( 1734) của Volf, nhà triết học Đức. * Thế kỷ XIX: Tâm lý học trở thành một khoa học độc lập. Nền sản xuất lớn phát triển ngày càng mạnh mẽ, càng thúc đẩy khoa học phải phát triển. Nhiều lĩnh vực khoa học phát triển đã góp phần xây dựng nên một ngành khoa học chuyên nghiên cứu tâm lý. Trong đó có học thuyết tiến hoá của S. Đacuyn ( 1809 – 1892), nhà duy vật Anh; Thuyết tâm sinh lý học các giác quan của Hemhôm ( 1821 – 1894), người Đức; Thuyết tâm vật lý học của Phecsne ( 1801- 1887) và Vebe ( 1795 – 1878), người Anh, các công trình nghiên cứu tâm thần học của bác sĩ Saccô ( 1875 – 1893) , người Pháp… 4
  5. Năm 1879, nhà tâm lý học Đức V. Vuntơ (Wundt, 1832 – 1920) đã sáng lập ra phòng thí nghiệm tâm lý học đầu tiên trên thế giới tại thành phố Laixic, ghi nhận sự trưởng thành đầy đủ của khoa học tâm lý học. 1879 được lấy làm mốc đánh giá sự ra đời của tâm lý học với tư cách là một khoa học độc lập. * Đầu thế kỷ XX, để góp phần tấn công vào chủ nghĩa duy tâm, các dòng phái tâm lý học khách quan ra đời: tâm lý học hành vi, tâm lý học Gestalt, phân tâm học… 3. Các quan điểm của tâm lý học hiện đại a. Tâm lý học hành vi. Tâm lý học hành vi do nhà tâm lý học Mỹ J. Watson ( 1878 – 1958) sáng lập năm 1913. Nội dung cơ bản của tâm lý học hành vi: * Tâm lý học hành vi không quan tâm đến việc mô tả, giảng giải các trạng thái tâm lý của ý thức mà chỉ quan tâm đến hành vi của tồn tại người. Đối tượng của tâm lý học hành vi là hành vi. Hành vi được xem như là một tổ hợp các phản ứng của cơ thể trước các kích thích của môi trường bên ngoài. Hành vi được hiểu: - Là hành vi thực: các phản ứng, cử động của con người để tích nghi môi trường sống ( hành vi quan sát được). - Là hành vi thuần tuý, những cử động bên ngoài, không liên quan đến ý thức. - Hành vi xuất phát từ kích thích môi trường bên ngoài. * Quan sát cũng như giảng giải hành vi đều phải tuân theo công thức: S – R ( kích thích - Phản ứng). Điều đó có nghĩa là bất kỳ một hành vi nào của người và động vật đều có thể quan sát, nghiên cứu, phân tích một cách khách quan ( bởi cứ có một kích thích tác động lên cơ thể thì cơ thể đều tạo ra một phản ứng. * Bằng các kết quả nghiên cứu hành vi của động vật, các nhà hành vi đã đi đến kết luận rằng việc giải quyết vấn đề đạt được bằng phương pháp “ thử và sai” và được giải thích như việc lựa chọn một cách hú hoạ, may rủi các vận động cần phải tiến hành trong các tình huống cụ thể. “ Hãy cho tôi một tá trẻ em khoẻ mạnh, phát triển bình thường và thế giới riêng của tôi, trong đó tôi có thể chăm sóc chúng và tôi cam đoan rằng khi chọn một cách ngẫu nhiên một đứa trẻ, tôi có thể biến nó thành một chuyên gia bất cứ lĩnh vực nào - một bác sĩ, một luật sư, một thương gia hay thậm chí một kẻ trộm cắp hạ đẳng – không phụ thuộc vào tư chất và năng lực của nó, vào nghề nghiệp và chủng tộc của cha ông nó”. J. Watson. 5
  6. Nhận xét: Hạn chế: Tâm lý học hành vi xuất phát từ một phương pháp luận sai lầm là phủ nhận ý thức như là hình thức đặc biệt của việc điều chỉnh hành vi, đồng nhất các nguyên tắc hành động sống của con người và động vật,… Ưu điểm: phương pháp nghiên cứu là quan sát khách quan, đối tượng nghiên cứu là hành vi thực của con người, chỉ ra mối quan hệ môi trường và tâm lý người. Về sau, chủ nghĩa hành vi mới ra đời, đại diện có Tomen, Hulơ, Skinơ… đưa vào cấu trúc S – R biến số trung gian O ( nhu cầu, trạng thái…) nhưng về cơ bản vẫn mang tính thực dụng, máy móc của hành vi cổ điển. b. Tâm lý học Gestalt ( Tâm lý học cấu trúc). Tâm lý học Gestalt ra đời ở Đức, do ba nhà tâm lý học Vecthaimơ (Wertheimer 1880 – 1943), Côlơ ( Kohler, 1887 – 1967), Côpca ( Koffka, 1886 – 1947) sáng lập. Đây là một trong những dòng tâm lý học duy tâm khách quan chuyên nghiên cứu tri giác và ít nhiều nghiên cứu tư duy trong mối liên hệ thực giữa sự vật được tri giác hay hoàn cảnh đòi hỏi tư duy với người tri giác hay tư duy. Nhờ vậy đã tìm ra tính chất ổn định của tri giác, quy luật hình và nền trong tri giác, quy luật bổ sung khi tri giác, quy luật bừng hiểu trong tư duy … c. Phân tâm học. Phân tâm học do bác sỹ người Áo S. Freud ( 1859 – 1939) xây dựng trên khái niệm vô thức. Theo Freud: Tất cả các hiện tượng tâm thần người về bản chất là hiện tượng vô thức. Vô thức là phạm trù chủ yếu trong cuộc sống tâm lý con người. Mọi hoạt động trong tâm trí đều bắt nguồn trong vô thức và tuỳ theo tương quan của những lực lượng thôi thúc và ngăn cản được biểu hiện ra theo những quy luật khác hẳn với ý thức. Trong các loại vô thức thì đam mê tính dục có vị trí đặc biệt quan trọng trong toàn bộ đời sống tâm lý của con người. d. Tâm lý học nhân văn. Tâm lý học nhân văn do C. Rôgiơ ( 1902 – 1987) và H. Maslow sáng lập. Tâm lý học nhân văn quan niệm: bản chất con người vốn tốt đẹp, có lòng vị tha, có tiềm năng kỳ diệu. Nhiệm vụ của các nhà tâm lý là phải phát hiện và tạo điều kiện phát triển tiềm năng đó, phải giúp con người tìm được bản ngã đích thực của mình, để có thể sống một cách thoải mái, cởi mở, hồn nhiên và sáng tạo. 6
  7. Tâm lý học nhân văn đề cao những điều cảm nghiệm, htể nghiệm chủ quan của bản thân mỗi người, tách con người khỏi các mối quan hệ xã hội, chú ý đến mặt nhân văn trừu tượng trong con người ( vì thế thiếu vắng con người trong hoạt động thực tiễn). e. Tâm lý học nhận thức. Đại diện cho Tâm lý học nhận thức là G. Piagiê ( Thuỵ Sĩ) và Brunơ. Tâm lý học nhận thức coi hoạt động nhận thức, phát triển trí tuệ là đối tượng nghiên cứu của mình. Họ nghiên cứu tâm lý người, nhận thức của con người trong mối quan hệ với môi trường, với cơ thể, với não bộ. Theo tâm lý học nhận thức: Sự phát triển tâm lý, phát triển trí tuệ là quá trình cá thể thích nghi với môi trường, cụ thể là kết quả của sự tác động qua lại giữa môi trường bên ngoài và não bộ. Tâm lý học nhận thức có nhiều thành tựu có giá trị ứng dụng trong dạy học và giáo dục. Nhận xét: Các dòng phái tâm lý nói trên đều có những đóng góp nhất định cho sự hình thành và phát triển của khoa học tâm lý. Nhưng do hạn chế lịch sử, thiếu phương pháp luận khoa học biện chứng, nên chưa có quan niệm đúng đắn về con người. Tâm lý học macxit ( tâm lý học hoạt động) ra đời khắc phục những hạn chế trên, đưa tâm lý học lên đỉnh cao của sự phát triển. f. Tâm lý học hoạt động. 7
  8. Tâm lý học hoạt động do các nhà tâm lý học Xôviết sáng lập như: L. X. Vưgôtxki ( 1896 – 1934), X. L. Rubinstein ( 1902 – 1960), A.N. Lêonchiev ( 1903 – 1979),… Tâm lý học hoạt động lấy triết học Mác – Lênin làm cơ sở lý luận và phương pháp luận. Tâm lý học hoạt động coi tâm lý là sự phản ánh thế giới khách quan vào não thông qua hoạt động. Tâm lý người mang tính chủ thể, có bản chất xã hội, tâm lý người được hình thành, phát triển và thể hiện trong hoạt động và trong các mối quan hệ giao lưu của con người trong xã hội. 4. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý học. Đối tượng của tâm lý học là các hiện tượng tâm lý với tư cách là một hiện tượng tinh thần do thế giới khách quan tác động vào não người sinh ra ( gọi chung là hoạt động tâm lý). Cụ thể tâm lý học nghiên cứu sự hình thành, vận hành và phát triển của hoạt động tâm lý. Nhiệm vụ của tâm lý học là nghiên cứu bản chất hoạt động tâm lý, quy luật nảy sinh và phát triển tâm lý, cơ chế diễn biến và thể hiện tâm lý, quy luật về mối quan hệ giữa các hiện tượng tâm lý, góp phần hình thành và phát triển tâm lý người có hiệu quả nhất. 8
  9. II. BẢN CHẤT, CHỨC NĂNG, PHÂN LOẠI CÁC HIỆN TƯỢNG TÂM LÝ. 1. Bản chất tâm lý người. Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Tân lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người thông qua chủ thể, tâm lý người mang bản chất xã hội - lịch sử. a. Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan và não người thông qua chủ thể. Theo triết học: Muốn có tinh thần ( tâm lý ) phải có thế giới khách quan ( hệ thống vật chất ngoài ta), có não ( vật chất có tổ chức cao nhất). - Duy tâm: Tâm lý do thượng đế sinh ra, hoặc do thần linh, lực lượng siêu nhiên nào đó. Tâm lý do di truyền ( tiền định). Tâm lý có sẵn trong đầu óc con người ( khối tinh thần). - Duy vật máy móc: Tâm lý do tgkq quyết định một cách máy móc, cơ học. Não tiết ra tâm lý ( như gan tiết ra mật) – Canbanic, Bucsô. - Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Tâm lý người không phải do thượng đế, do trời sinh ra, không phải do não tiết ra. Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người. Hiện thực khách quan : là tất cả những gì tồn tại ngoài ý thức ta. Đó là những hiện tượng vật chất và tinh thần. Hiện thực khách quan có cái ta nhìn thấy được, sờ mó được, nhưng có cái ta không thấy, không nghe được. Tất cả những cái đó vẫn tồn tại trong thiên nhiên, tồn tại và phát triển theo quy luật tự nhiên. Những hiện tượng tinh thần cũng tồn tại ngoài ý muốn của ta, phát triển theo quy luật khách quan của nó. 9
  10. Phản ánh là thuộc tính chung của mọi sự vật hiện tượng đang vận động. Phản ánh là quá trình tác động qua lại giữa hệ hống này và hệ thống khác. Kết quả để lại dấu vết ( hình ảnh ) tác động ở cả hệ thống tác động và hệ thống chịu sự tác động. Dấu vết để lại có thể là: + Vật chất + Sinh lý, sinh hoá. + Tinh thần ( hình ảnh tâm lý). Phản ánh diễn ra từ đơn giản đến phức tạp. Có các hình thức phản ánh sau: + Phản ánh cơ học: vết phấn, nước chảy đá mòn, vết giày trên đất. + Phản ánh vật lý: soi gương. + Phản ánh hoá học: H2 + O 2 H2O + Phản ánh sinh học: cây trồng trên đất, cây lấy chất từ đất để phát triển , đất màu mỡ ( hoặc cằn cỗi hơn). + Phản ánh xã hội, trong đó có phản ánh tâm lý. Phản ánh tâm lý là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người thông qua chủ thể: 10
  11. Hiện thực khách quan tác động vào hệ thần kinh, não người ( tổ chức vật chất cao nhất) tạo ra các dấu vết, dưới dạng các quá trình sinh lý, sinh hoá trong hệ thần kinh và não bộ. Đó chính là hình ảnh tinh thần, tâm lý. Tác động tạo vết ( s.lý, s.hoá) vết v/c Tgkq não người chứa đựng h.a TL ndung trở thành tâm sinh lý tác động trở lại (chuyển ra) bằng cử chỉ, pxạ, hvi… Phản ánh tâm lý là phản ánh đặc biệt: * Hình ảnh tâm lý mang tính sinh động, sáng tạo. Ví dụ : Hình ảnh về một bông hoa trong não người ( phản ánh tâm lý) khác xa về chất so với hình ảnh bông hoa đó ở trong gương ( qua sự phản ánh vật lý). Thật vậy, bông hoa tồn tại trước mắt ta, ta có những hình ảnh của cảm giác, tri giác; Bông hoa không còn trước mắt, ta vẫn có thể nhớ lại hình ảnh của nó dưới dạng biểu tượng của ký ức; Ta còn có thể dựa vào những hình ảnh đã tri giác được, đã nhớ lại được mà tưởng tượng ra những hình ảnh khác hoặc suy nghĩ để rút ra những kết luận mới; Đứng trước bông hoa, con người biểu thị thái độ của mình, tình cảm của mình… Đó chính là những biểu hiện muôn hình muôn vẻ của sự phản ánh tâm lý. 11
  12. Hình ảnh bông hoa trong gương là hình ảnh vật lý. Trong gương hình ảnh bông hoa chỉ là một bản sao chép máy móc, nguyên bản, thụ động, chết cứng. Gương không có thái độ, hành vi đối với bông hoa. Cất bông hoa đi, hình ảnh bông hoa trong gương không còn nữa. * Hình ảnh tâm lý mang tính chủ thể, mang đậm màu sắc cá nhân. Sở dĩ như vậy là vì mỗi người phản ánh hiện thực khách quan thông qua kinh nghiệm vốn có của mình, thông qua thái độ, cảm xúc riêng của mình đối với hiện thực đó. Tính chủ thể trong phản ánh tâm lý thể hiện: - Cùng nhận tác động của hiện thực khách quan nhưng ở những chủ thể khác nhau sẽ xuất hiện những hình ảnh tâm lý khác nhau. Ví dụ : “ Cùng trong một tiếng tơ đồng. Người ngoài cười nụ, người trong khóc thầm.” ( Truyện Kiều - Nguyễn Du) - Cùng một chủ thể nhưng ở những thời điểm khác nhau sẽ có những phản ánh tâm lý khác nhau đối với cùng một sự vật, hiện tượng. Ví dụ : “ Một miếng khi đói bằng một gói khi no” “ Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”. - Chính chủ thể mang hình ảnh tâm lý là người cảm nhận, cảm nghiệm và thể hiện nó rõ nhất. Ví dụ : “ Tình trong như đã, mặt ngoài còn e”. - Thông qua các mức độ sắc thái tâm lý khác nhau mà chủ thể tỏ thái độ khác nhau đối với hiện thực. Tâm lý là chức năng của não. ( Tâm lý có cơ chế phản xạ). 12
  13. Triết học duy vật biện chứng khẳng định: Vật chất sinh ra tinh thần. Tinh thần tác động trở lại vật chất thông qua cử chỉ, hành vi của con người. Thế giới khách quan tác động vào não ( vật chất có tổ chức cao nhất), sinh ra sinh lý và tâm lý. Thế giới khách quan tác động vào não, ở não diễn ra cơ chế phản xạ ( nói cách khác não sinh ra tâm lý theo cơ chế phản xạ của não). Tâm lý người nói lên chức năng phản xạ của não ( sinh lý) và phản ánh bằng hình ảnh tâm lý ( tâm lý ). Ví dụ : hình ảnh thức ăn. Bụng đói ( phản xạ về sinh lý) Ngại vì ở nhà người khác ( phản ánh tâm lý ) Quá trình tâm sinh lý - quyết định không ăn. Như vậy, mọi hiện tượng tâm lý con người đều do não chúng ta điều khiển, nên não phải bình thường mới có tâm lý bình thường. Phải bảo vệ bộ não, rèn luyện bộ não khoẻ mạnh để có trí tuệ sáng suốt, để nhận thức thế giới. Tại sao tâm lý người này khác tâm lý người khác? Tâm lý người này khác tâm lý người khác do nhiều yếu tố chi phối: - Do mỗi người có đặc điểm riêng về cơ thể, giác quan, hệ thần kinh và não bộ. - Do mỗi người có hoàn cảnh sống riêng, điều kiện giáo dục khác nhau. 13
  14. - Do mỗi cá nhân thể hiện mức độ tích cực hoạt động, tích cực giao tiếp khác nhau trong cuộc sống. Kết luận sư phạm: + Tâm lý người có nguồn gốc là tgkq, vì thế khi nghiên cứu cũng như khi hình thành và cải tạo tâm lý người phải nghiên cứu hoàn cảnh trong đó con người sống và hoạt động. + Tâm lý người mang tính chủ thể, và vậy trong dạy học, giáo dục cũng như trong quan hệ ứng xử phải chú ý nguyên tắc sát đối tượng ( chú ý đến cái riêng trong tâm lý mỗi người). + Biết giữ gìn, chăm sóc và bảo vệ cho sự phát triển khoẻ mạnh của bộ não… b. Bản chất xã hội - lịch sử của tâm lý người. Con vật cũng có tâm lý, tâm lý động vật. ( Thậm chí người ta mới nghiên cứu cây cối cũng có tâm lý, tâm lý thực vật). Nhưng tâm lý của động vật, thực vật đều mang tính di truyền. Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan, là chức năng của não, là kinh nghiệm xã hội - lịch sử biến thành cái riêng của mỗi người. Tâm lý con người khác xa tâm lý động vật ở chỗ tâm lý người mang bản chất xã hội, mang tính lịch sử, diễn ra theo cơ chế lĩnh hội chứ không phải theo cơ chế di truyền. 14
  15. Bản chất xã hội - lịch sử của tâm lý người thể hiện: - Tâm lý người có nguồn gốc là tgkq ( thế giới tự nhiên và xã hội ), trong đó nguồn gốc xã hội là cái quyết định.  Thế giới tự nhiên bao gồm các sự vật, hiện tượng có sẵn trong thiên nhiên như cây cối, đất đai, khí hậu, môi trường tự nhiên… Thế giới tự nhiên có ảnh hưởng tới tâm lý người nhưng không quyết định. Từ khi con người ra đời thì tự nhiên đã không còn là tự nhiên vốn có của nó nữa mà đã mang dấu ấn của con người, do lao động của con người tạo ra, nói cách khác thế giới tự nhiên đã được xã hội hoá. Ví dụ : Đất đai khô cằn; rừng bị xói mòn; khí hậu khắc nghiệt; không khí, nguồn nước ô nhiễm; môi trường ồn ào…  Phần xã hội bao gồm các quan hệ xã hội như: quan hệ kinh tế, quan hệ đạo đức, pháp quyền, các mối quan hệ người - người… các mối quan hệ này quyết định bản chất tâm lý con người. Ví dụ : Ngày xưa rau lang để cho lợn, ngày nay trở thành đặc sản. Xưa có thời thành kiến với váy, giờ trở thành mốt. Xưa không chồng mà có con thì cạo trọc bôi vôi, thả trôi sông. Nay không còn có nhiều định kiến như vậy nữa. Trên thực tế, nếu con người không được sống trong các quan hệ xã hội thì tâm lý sẽ mất bản tính người ( không có tâm lý người). 15
  16. Thế giới khách quan ( phần xã hội nói riêng) tác động đến tâm lý con người , nhưng không quyết định trực tiếp, mà quyết định thông qua vai trò của chủ thể: Thông qua hoạt động của cá nhân. Thông qua quan hệ của cá nhân ( giao tiếp). Thông qua quan hệ xã hội. - Tâm lý người là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp của con người trong các mối quan hệ xã hội. Con người vừa là thực thể tự nhiên vừa là thực thể xã hội :  Phần tự nhiên ở con người: Đặc điểm cơ thể, hệ thần kinh, các giác quan… được xã hội hoá ở mức cao nhất. Trong bản thảo kinh tế triết học 1844, C. Mác đã nói: Năm giác quan của con người là kết quả phát triển của lịch sử. Nói cách khác, sự tác động của thiên nhiên đối với con người và tâm lý người cũng mang tính chất xã hội. Ví dụ : Tai của con người không nghe được tốt như tai động vật ( chó, mèo…) nhưng tai người có thể nghe được ngôn ngữ, thưởng thức âm nhạc… ( nghe một nền văn hoá xã hội). Mắt người không đẹp như mắt bồ câu, không nhìn xa được như mắt đại bàng, không nhìn trong bóng đêm được như cú mèo… nhưng mắt người có thể nhìn được nhiều thứ động vật không nhìn được.  Là thực thể xã hội, con người là chủ thể nhận thức, có lao động, có ngôn ngữ, có ý thức, làm chủ thể của các quan hệ xã hội.  Tâm lý là sản phẩm của con người với tư cách là chủ thể xã hội, vì thế tâm lý người mang đầy đủ dấu ấn xã hội – lịch sử của con người. - Tâm lý mỗi cá nhân là kết quả của quá trình lĩnh hội, tiếp thu vốn kinh nghiệm xã hội, nền văn hoá xã hội thông qua hoạt động và giao tiếp, trong đó giáo dục 16
  17. giữ vai trò chủ đạo, hoạt động và giao tiếp của con người trong xã hội có tính quyết định. - Tâm lý mỗi người hình thành, phát triển và biến đổi cùng cùng với sự phát triển của lịch sử cá nhân, lịch sử dân tộc, lịch sử cộng đồng. Vì thế tâm lý mỗi người chịu sự chế ước bởi lịch sử cá nhân và của cộng đồng. Nền văn hoá xh biến thành Tâm lý cá nhân kinh nghiệm xh lịch sử mỗi người ( cái chung) thông qua hoạt động ( cái riêng) giao tiếp, quan hệ xh Ví dụ : Cái bút: cái để viết, cách dùng bút. Trong cái bút có cái hồn của loài người gửi vào, đó là kinh nghiệm xã hội lịch sử - chứa đựng nền văn hoá xã hội. + Trẻ nhỏ ( chưa biết cái bút): cầm, sờ vào cái bút, cho cảm nhận theo kiểu vật lý, sinh vật ( cứng, nhọn, đau…). Trẻ không biết dùng làm gì ( ngoáy tai, đánh nhau…) + Trẻ đi học, giao tiếp với người lớn: Người lớn giải thích, dạy trẻ biết đây là cái để viết ( dạy trẻ nền văn hoá xã hội, kinh nghiệm xã hội). Người lớn tổ chức, dạy trẻ tập cầm bút để viết. 17
  18. Trẻ hiểu : cái bút là kinh nghiệm nền văn hoá xã hội, bản chất cái bút là cái để viết, cách dùng cái bút. Trẻ có năng lực làm chủ cái bút ( có năng lực người về cái bút). Kết luận sư phạm: Tâm lý có nguồn gốc xã hội, do xã hội quyết định. Tâm lý là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp. tâm lý cá nhân hình thành nhờ lĩnh hội nền văn hoá xã hội thông qua hoạt động và giao tiếp. Tâm lý có tính lịch sử ( lịch sử cá nhân, lịch sử dân tộc, lịch sử cộng đồng). Khi nghiên cứu tâm lý người phải nghiên cứu môi trường xã hội, nền văn hoá xã hội, các quan hệ xã hội trong đó con người sống và hoạt động. Cần phải tổ chức có hiệu quả hoạt động dạy học và giáo dục, cũng như các hoạt động chủ đạo ở từng giai đoạn lứa tuổi khác nhau để hình thành, phát triển tâm lý con người. 2. Chức năng của tâm lý. Hiện thực khách quan quyết định tâm lý người, ngược lại chính tâm lý con người lại tác động trở lại hiện thực khách quan thông qua hoạt động. Mỗi hoạt động ấy alị do tâm lý người điều khiển, sự điều khiển này thể hiện các chức năng của tâm lý: 18
  19. - Tâm lý có chức năng chung là định hướng cho hoạt động thông qua vai trò của động cơ, mục đích của hoạt động. - Tâm lý là động lực thúc đẩy con người hoạt động, khắc phục khó khăn để đạt được mục đích đề ra. - Tâm lý điều khiển, kiểm tra quá trình hoạt động bằng chương trình, kế hoạch, phương pháp … làm cho hoạt động của con người trở nên có ý thức và đạt hiệu quả. - Tâm lý giúp con người điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với mục tiêu đã xác định cũng như phù hợp điều kiện và hoàn cảnh thực tế cho phép. Nhờ có các chức năng trên mà tâm lý giúp con người không chỉ thích ứng với hoàn cảnh khách quan mà còn nhận thức, cải tạo, sáng tạo ra thế giới và sáng tạo ra chính bản thân mình. Nhờ có chức năng này mà nhân tố tâm lý giữ vai trò cơ bản, có tính quyết định trong hoạt động của con người. Ví dụ: Năm 1902 các bác sĩ ở Côpenhaghen (Đan Mạch) đã làm một thí nghiệm có một không hai trên thế giới: Một phạm nhân bị kết án phải xử bắn. Do yêu cầu của các bác sĩ và được sự đồng ý của chính phủ, chánh án tuyên bố rằng án xử bắn được thay thế bằng cách cắt mạch máu cho máu ra hết. Đến ngày thi hành án, các bác sĩ bịt mắt phạm nhân lại và cắt một lớp da mỏng nhưng chưa chạm đến mạch máu. Cùng lúc đó, bằng một hệ thống ống dẫn, nước ấm được chảy liên tục vào vết cắt. Tin chắc là mình đã bị cắt đứt mạch máu, phạm nhân từ từ nằm xuống và sau đó chết thật. Toàn bộ quá trình hấp hối giống hệt như một người mất máu dần. Phạm nhân đã chết do mạch máu não thắt lại. 3. Phân loại các hiện tượng tâm lý. 19
  20. Có những cách phân loại hiện tượng tâm lý sau: - Phân chia thành hiện tượng tâm lý cá nhân và hiện tượng tâm lý xã hội. - Phân chia thành hiện tượng tâm lý sống động và hiện tượng tâm lý tiềm tàng. - Phân chia thành hiện tượng tâm lý có ý thức và hiện tượng tâm lý chưa được ý thức. - Phân chia thành các quá trình, các trạng thái, các thuộc tính tâm lý. Đây là cách phân chia dựa vào thời gian tồn tại và vị trí tương đối của hiện tượng tâm lý trong nhân cách:  Các quá trình tâm lý: là hiện tượng tâm lý diễn ra trong thời gian tương đối ngắn, có mở đầu, diễn biến và kết thúc tương đối rõ ràng. Quá trình tâm lý là nguồn gốc của đời sống tinh thần. Có ba loại quá trình tâm lý: + Quá trình nhận thức: cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng. ( con người nhận thức thế giới khách quan) + Quá trình cảm xúc: sự dễ chịu, khó chịu, ưa thích, ghét bỏ, yêu thương, căm giận…( con người biểu thị thái độ của mình đối với thế giới khách quan). + Quá trình ý chí: việc xác định mục đích, đấu tranh tư tưởng, huy động sức mạnh…( biểu hiện ý chí của con người trong hành động cải tạo thế giới khách quan).  Các trạng thái tâm lý: là hiện tượng tâm lý diễn ra trong thời gian tương đối dài, thường ít biến động nhưng lại chi phối một cách căn bản các quá trình tâm lý đi kèm với nó. 20
ANTS
ANTS

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản