ĈҤI HӐC QUӔC GIA HÀ NӜI
V. N. MALINHIN
HҦI DѬѪNG HӐC
ċҤI CѬѪNG
PHҪN 1. CÁC QUÁ TRÌNH VҰT LÝ
BIÊN DӎCH: PHҤM VĂN HUҨN
NHÀ XUҨT BҦNĈҤI HӐC QUӔC GIA HÀ NӜIɆɂɇɂɋɌȿɊɋɌȼɈɈȻɊȺ3ɈȼȺɇɂəɊɈɋɋɂɃɋɄɈɃɎȿȾȿɊȺɐɂɂɊɈɋɋɂɃɋɄɂɃȽɈɋɍȾȺɊɋɌȼȿɇɇɕɃȽɂȾɊɈɆȿɌȿɈɊɈɅɈȽɂɑȿɋɄɂɃɍɇɂȼȿɊɋɂɌȿɌȼ.ɇ.ɆɚɥɢɧɢɧɈȻɓȺəɈɄȿȺɇɈɅɈȽɂəɑȺɋɌɖ 1. ɎɂɁɂɑȿɋɄɂȿɉɊɈɐȿɋɋɕɍɱɟɛɧɨɟɩɨɫɨɛɢɟɊɟɤɨɦɟɧɞɨɜɚɧɨɆɢɧɢɫɬɟɪɫɬɜɨɦɨɛɓɟɝɨɢɩɪɨɮɟɫɫɢɨɧɚɥɶɧɨɝɨɨɛɪɚɡɨɜɚɧɢɹɊɨɫɫɢɣɫɤɨɣɮɟɞɟɪɚɰɢɢɜɤɚɱɟɫɬɜɟɭɱɟɛɧɨɝɨɩɨɫɨɛɢɹɞɥɹɫɬɭɞɟɧɬɨɜɜɵɫɲɢɯɭɱɟɛɧɵɯɡɚɜɟɞɟɧɢɣ,
ɨɛɭɱɚɸɓɢɯɫɹɩɨɧɚɩɪɚɜɥɟɧɢɸ «Ƚɢɞɪɨɦɟɬɟɨɪɨɥɨɝɢɹ»,
ɫɩɟɰɢɚɥɶɧɨɫɬɢ «Ɉɤɟɚɧɨɥɨɝɢɹ»
ɋɚɧɤɬ-ɉɟɬɟɪɛɭɪɝ1998
Mөc lөc
Mӣÿҫu 7
Chѭѫng 1. Nhӳng dүn liӋu tәng quát vӅĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi 19
1.1. Phân bӕ nѭӟc và lөcÿӏa trên Trái Ĉҩt 19
1.2. Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái và sӵ phân chia Ĉҥi dѭѫng
ThӃ giӟi
23
1.3. Các ÿһc trѭng khí hұu cӫa các ÿҥi dѭѫng 36
1.4. Sӵ phân ÿӟi cӫa nѭӟcÿҥi dѭѫng 44
1.5. Ĉһc trѭng ÿӏa chҩt hӑc cӫaĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi 48
1.5.1. Nhӳng dүn liӋu chung vӅÿӏa hình ÿáy Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi 49
1.5.2. ĈһcÿiӇm cҩu tҥo lӟp vӓÿҥi dѭѫng cӫa Trái Ĉҩt 57
1.5.3. Các quá trình ngoҥi sinh và nӝi sinh 59
1.5.4. Trҫm tích ÿáy 65
1.5.5. Nguӗn gӕc và lӏch sӱÿӏa chҩtĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi 69
Chѭѫng 2. Thành phҫn, tính chҩt vұt lý và hóa hӑc cӫa nѭӟc biӇn75
2.1. Cҩu tҥo phân tӱ cӫa nѭӟc 76
2.2. Các trҥng thái tә hӧp cӫa nѭӟc và sӵ chuyӇn pha 78
2.3. Các ÿһc trѭng vұt lý cѫ bҧn cӫa nѭӟc biӇn80
2.3.1. NhiӋtÿӝ nѭӟc81
2.3.2. Áp suҩt thӫy tƭnh 83
2.3.3. Mұtÿӝ nѭӟc biӇn85
2.4. Phѭѫng trình trҥng thái cӫa nѭӟc biӇn87
2.5. Các ÿһc trѭng nhiӋt cѫ bҧn cӫa nѭӟc biӇn91
2.6. Mӝt sӕ tính chҩt khác cӫa nѭӟc biӇn95
2.7. NhiӋtÿӝÿóng băng và nhiӋtÿӝ mұtÿӝ cӵcÿҥi 100
2.8. Nhӳng dӏ thѭӡng trong tính chҩt vұt lý cӫa nѭӟc 102
2.9. Ĉӝ muӕi và các tính chҩt hóa hӑc cӫa nѭӟc biӇn 104
2.10. Thành phҫn hóa hӑc nѭӟcÿҥi dѭѫng 108
2.10.1. Các hӧp phҫn chính trong thành phҫn muӕi nѭӟc biӇn 109
2.10.2. Các nguyên tӕ vi lѭӧng 110
2.10.3. Các chҩt khí hòa tan 111
2.10.4. Chҩt hӳu cѫ113
2.10.5. Các nguyên tӕ dinh dѭӥng chính 114
2.10.6. VӅ nguӗn gӕc khӕi lѭӧng muӕi cӫaÿҥi dѭѫng 115
2.11. Sӵ ô nhiӉm hóa hӑc cӫa nѭӟc các ÿҥi dѭѫng 117
Chѭѫng 3. Các tính chҩt quang hӑc và âm hӑc cӫa nѭӟc biӇn 120
3.1. Các tính chҩt quang hӑc 120
3.1.1. Nhӳng nhân tӕ cѫ bҧn quyӃtÿӏnh tính chҩt quang hӑc cӫa
nѭӟc biӇn
121
3.1.2. Phҧn xҥ và khúc xҥ ánh sáng tҥi mһt biӇn. Khái niӋm
albeÿô
124
3.1.3. Sӵ hҩp thө và tán xҥ ánh sáng trong nѭӟc biӇn12
9
3.1.4. Sӵ suy yӃu ánh sáng trong nѭӟc biӇn 132
3.1.5. Màu và ÿӝ trong suӕt cӫa nѭӟc biӇn 135
3.1.6. Sӵ phát quang và biӃn màu cӫa biӇn 138
3.2. Các tính chҩt âm hӑc 140
3.2.1. Sӵ truyӅn âm trong nѭӟc biӇn 140
3.2.2. Sӵ khúc xҥ các tia âm. Kênh âm ngҫm 144
3.2.3. Sӵ tҳt dҫn âm trong nѭӟc biӇn 148
3.2.4. ĈһcÿiӇm phân bӕ tӕcÿӝ âm trong các ÿҥi dѭѫng 150
3.2.5. TiӃng ӗn cӫaÿҥi dѭѫng 153
Chѭѫng 4. Sӵ xáo trӝn nѭӟc trong ÿҥi dѭѫng 155
4.1. Khái niӋm vӅ xáo trӝn 155
4.2. Phân tҫng mұtÿӝ và ÿӝәnÿӏnh thҷng ÿӭng 158
4.3. Nhӳng dүn liӋu tәng quát vӅ xáo trӝnÿӕi lѭu 163
4.4. Ĉӕi lѭu nhiӋt muӕi thҷng ÿӭng và phѭѫng pháp tính toán cӫa N.
N. Zubov
169
4.5. Phân loҥi các ÿiӅu kiӋn phân tҫng nhiӋt muӕi. Khái niӋm vӅ vi
cҩu trúc ÿҥi dѭѫng
175
4.6. Nhӳng dүn liӋu tәng quát vӅ xáo trӝn rӕi 184
4.7. Sӵ trao ÿәi rӕi trong ÿҥi dѭѫng 187
4.8. Nhӳng quy mô và cѫ chӃ phát sinh rӕiÿҥi dѭѫng 194
Chѭѫng 5. Trao ÿәi nhiӋt và ҭm trong hӋ thӕng ÿҥi dѭѫng - khí quyӇn 196
5.1. Ĉһc trѭng tәng quát vӅ các quá trình tѭѫng tác ÿҥi dѭѫng và khí
quyӇn
196
5.2. Sѫÿӗ trao ÿәi nhiӋt trong hӋ thӕng ÿҥi dѭѫng - khí quyӇn 200
5.3. Cân bҵng bӭc xҥ cӫaÿҥi dѭѫng 204
5.3.1. Phѭѫng trình cân bҵng bӭc xҥ và nhӳng phѭѫng pháp ѭӟc
lѭӧng các thành phҫn cӫa nó
204
5.3.2. Phân bӕ các thành phҫn cân bҵng bӭc xҥ trên ÿҥi dѭѫng 209
5.4. Cân bҵng nhiӋt cӫaÿҥi dѭѫng 213
5.4.1. Phѭѫng trình cân bҵng nhiӋt cӫaÿҥi dѭѫng 213
3 4
5.4.2. Nhӳng biӃn thiên enthalpy cӫaÿҥi dѭѫng 216
5.4.3. Sӵ vұn chuyӇn hiӇn nhiӋt trong ÿҥi dѭѫng 218
5.4.4. Mҩt nhiӋt cho bӕc hѫi và nhiӋt trao ÿәi rӕi cӫaÿҥi dѭѫng
vӟi khí quyӇn
223
5.5. Khái niӋm chu trình thӫy văn 235
5.6. Trao ÿәiҭm trong hӋ thӕng ÿҥi dѭѫng - khí quyӇn 238
5.6.1. Giáng thӫy 238
5.6.2. Bӕc hѫi hiӋu dөng 242
5.6.3. Dòng khӕi tҥi mһtÿҥi dѭѫng 247
5.6.4. Cân bҵng nѭӟc cӫa các ÿҥi dѭѫng 249
5.7. Mӝt sӕ dүn liӋu vӅ các dҥng tѭѫng tác khác cӫaÿҥi dѭѫng và khí
quyӇn
252
5.7.1. Tѭѫng tác ÿӝng lӵc 252
5.7.2. Trao ÿәi các chҩt khí 256
5.7.3. Trao ÿәi muӕi. Liên hӋ giӳa cân bҵng muӕi và cân bҵng
nѭӟcÿҥi dѭѫng
260
Chѭѫng 6. Cҩu trúc không gian cӫa nѭӟcÿҥi dѭѫng và các khӕi nѭӟc 264
6.1. Các ÿӟi cҩu trúc cӫaĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi 264
6.2. Cҩu trúc thҷng ÿӭng cӫa các tham sӕ trҥng thái cӫaÿҥi
dѭѫng
269
6.2.1. NhiӋtÿӝ nѭӟc 269
6.2.2. Ĉӝ muӕi 276
6.2.3. Mұtÿӝ nѭӟc 282
6.3. Khái niӋm vӅ các khӕi nѭӟc. Phân ÿӏnh các khӕi nѭӟc trên cѫ sӣphân tích T
S
284
6.4. Nhӳng khӕi nѭӟc cѫ bҧn cӫaĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi 291
6.5. VӅ nhӳng cѫ chӃ hình thành và tiӃn triӇn cӫa các khӕi nѭӟcÿҥi
dѭѫng
297
6.6. Cҩu trúc phѭѫng ngang cӫa các tham sӕ trҥng thái ÿҥi dѭѫng 302
6.6.1. NhiӋtÿӝ nѭӟc 302
6.6.2. Ĉӝ muӕi 307
6.6.3. Mұtÿӝ nѭӟc 310
Chѭѫng 7. Băng trong ÿҥi dѭѫng 313
7.1. Phân bӕ băng trên Trái Ĉҩt 313
7.2. Phân loҥi băng 317
7.3. Nhӳng tính chҩt vұt lý và cѫ hӑc cӫa băng biӇn 321
7.3.1. Ĉӝ muӕi cӫa băng 321
7.3.2. Mұtÿӝ băng 322
7.3.3. Nhӳng ÿһc trѭng nhiӋt vұt lý cӫa băng 323
7.3.4. Nhӳng tính chҩt cѫ hӑc cӫa băng 324
7.4. BiӃnÿәiÿӝ dày băng do các quá trình nhiӋt 327
7.4.1. Sӵ tăng trѭӣng ÿӝ dày băng 327
7.4.2. Sӵ tan băng 330
7.5. Khái niӋm vӅ trôi băng. Các ÿһcÿiӇm trôi băng ӣ Bҳc Cӵc và
Nam Cӵc
332
7.6. Phân bӕ băng trên Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi 338
7.6.1. Cân bҵng băng 338
7.6.2. Ĉһc trѭng tәng quát vӅ thҧm băng ӣ các ÿҥi dѭѫng và biӇn 344
7.6.3. Các núi băng trôi 349
Tài liӋu tham khҧo 354
5 6
Mӣÿҫu
1. Ĉӕi tѭӧng và nhiӋm vө cӫa hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng
Theo quan niӋm truyӅn thӕng, hҧi dѭѫng hӑc là khoa hӑc nghiên cӭu
nhӳng quá trình vұt lý, hoá hӑc, sinh hӑc và ÿӏa chҩt hӑc diӉn ra trong Ĉҥi
dѭѫng ThӃ giӟi và trên các biên cӫa nó. Sӵ khác biӋt căn bҧn giӳa hҧi dѭѫng
hӑc vӟi các khoa hӑc khác vӅ Trái Ĉҩt có liên quan, trѭӟc hӃt vӟi khí tѭӧng
hӑc và thӫy văn hӑc chӫ yӃu nghiên cӭu nhӳng quy luұt vұt lý cӫa các quá
trình và hiӋn tѭӧng trong lӟp vӓ khí cӫa hành tinh và lӟp nѭӟc lөcÿӏa, là ӣchӛ hҧi dѭѫng hӑc có ÿһcÿiӇm tәng hӧp, tӭc tҩt cҧ các quá trình ÿѭӧc xem
xét trong sӵ thӕng nhҩt và liên hӋ tѭѫng hӛ vӟi nhau trong môi trѭӡng nѭӟc.
Thí dө, năng lѭӧng mһt trӡi tӟi mһtÿҥi dѭѫng là quá trình vұt lý và do
ÿóÿѭӧc nghiên cӭu trong khuôn khә vұt lý ÿҥi dѭѫng và khí tѭӧng biӇn.
Nhѭng ÿӗng thӡi bӭc xҥ xâm nhұp vào trong nѭӟc quy ÿӏnh quá trình quang
hӧp cӫa thӵc vұt phù du, ҧnh hѭӣng (thông qua nhiӋtÿӝ nѭӟc) tӟi sӵ hình
thành và phân bӕ các cѫ thӇ sӕng trong môi trѭӡng nѭӟc, ÿó là ÿӕi tѭӧng
nghiên cӭu cӫa sinh hӑc biӇn. Bӭc xҥ cNJng ҧnh hѭӣng tӟi tӕcÿӝ các phҧn
ӭng hoá hӑc trong ÿҥi dѭѫng, chu trình tuҫn hoàn cӫa các nguyên tӕ hoá hӑc,
sӵ hoà tan các khí trong nѭӟc biӇn, ÿó là nhӳng ÿӕi tѭӧng nghiên cӭu cӫa
hoá hӑc biӇn. Nhӳng quy luұt phân bӕÿӏa lý cӫa bӭc xҥÿѭӧc xem xét trong
khuôn khә môn ÿӏa lý tӵ nhiên ÿҥi dѭѫng, hay hҧi văn.
Nhѭ vұy, có thӇ phân ÿӏnh trong hҧi dѭѫng hӑc mӝt loҥt các bӝ môn có
giá trӏÿӝc lұp:
- Vұt lý hӑcÿҥi dѭѫng,
- Hoá hӑcÿҥi dѭѫng,
- Sinh thái hӑcÿҥi dѭѫng,
- Ĉӏa chҩt hӑcÿҥi dѭѫng,
- Ĉӏa lý ÿҥi dѭѫng (hҧi văn),
- Tѭѫng tác ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn.
Vұt lý hӑcÿҥi dѭѫng, hay hҧi dѭѫng hӑc vұt lý, nghiên cӭu nhӳng
quy luұt cѫ bҧn cӫa các quá trình và hiӋn tѭӧng vұt lý diӉn ra trong Ĉҥi
dѭѫng ThӃ giӟi và trên các biên cӫa nó. Ӣÿây hҧi dѭѫng hӑc tӵ nó là bӝphұn cҩu thành cӫaÿӏa vұt lý - mӝt tә hӧp các khoa hӑc vӅ nhӳng tính chҩt
và quá trình vұt lý diӉn ra trong các quyӇn rҳn, lӓng và khí cӫa Trái Ĉҩt. Do
ÿó, ÿӏa vұt lý, ngoài vұt lý ÿҥi dѭѫng, còn bao gӗm vұt lý khí quyӇn, thҥch
quyӇn và nѭӟc trên lөcÿӏa.
Ĉӕi tѭӧng nghiên cӭu cӫa vұt lý ÿҥi dѭѫng là nhӳng tính chҩt cӫa nѭӟc
ÿҥi dѭѫng (nhiӋt, quang, âm...), các hҧi lѭu, thӫy triӅu, sóng, dao ÿӝng mӵc
nѭӟc, băng biӇn, sӵ tѭѫng tác lүn nhau và liên hӋ cӫa chúng vӟi nhӳng quá
trình khí quyӇn, sinh hӑc và hoá hӑc. Vì mӝt sӕ bӝ phұn cӫa hҧi dѭѫng hӑc
vұt lý ÿã khá phát triӇn vӅ lí thuyӃt và có giá trӏ thӵc tiӉn to lӟn, nên cҫn
ÿѭӧc phân chia thành mӝt sӕ hѭӟng ÿӝc lұp: ÿӝng lӵc hӑcÿҥi dѭѫng, bao
gӗm trѭӟc hӃt các lƭnh vӵc thӫy triӅu, chuyӇnÿӝng sóng và dòng chҧy,
quang hӑc biӇn và âm hӑc biӇn.
Hoá hӑcÿҥi dѭѫng nghiên cӭu thành phҫn và các tính chҩt hoá hӑc
cӫa nѭӟc biӇn, trҫm tích ÿáy, các chҩt lѫ lӱng, băng biӇn, các cѫ thӇ sӕng,
cNJng nhѭ nhӳng quy luұt cѫ bҧn cӫa các quá trình hoá hӑc phát triӇn trong
các ÿҥi dѭѫng và biӇn.
Sinh hӑcÿҥi dѭѫng nghiên cӭu nguӗn gӕc và sӵ phát triӇn cӫa các cѫthӇ sӕng trong biӇn, mӕi liên hӋ giӳa chúng vӟi môi trѭӡng và sӱ dөng tài
nguyên sinh vұt cho nhu cҫu loài ngѭӡi.
Sinh thái hӑcÿҥi dѭѫng xét nhӳng quan hӋ và tѭѫng tác cӫa các cѫthӇ sӕng, trong ÿó có con ngѭӡi, vӟi môi trѭӡng biӇn.
Ĉӏa chҩt hӑcÿҥi dѭѫng nghiên cӭuÿӏa hình và ÿáy, bӡÿҥi dѭѫng,
nhӳng quá trình ÿӏa mҥo, sӵ hình thành trҫm tích ÿáy, nguӗn gӕc và tiӃn hoá
vӓ trái ÿҩt...
Tѭѫng tác ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn xem xét nhӳng quy luұt vұt lý cӫa
các quá trình khí quyӇn bên trên ÿҥi dѭѫng và tҥi biên phân cách vӟi khí
7 8
quyӇn.
Ĉӏa lý ÿҥi dѭѫng có thӇ phân chia thành hai hѭӟng: ÿӏa lý tӵ nhiên,
hay hҧi văn và ÿӏa lý kinh tӃ.Ĉӕi tѭӧng nghiên cӭu cӫahi văn là nhӳng quy
luұtÿӏa lý cӫa các quá trình vұt lý, hoá hӑc diӉn ra trong ÿҥi dѭѫng.
Ĉa lý kinh t xem xét ÿҥi dѭѫng dѭӟi góc ÿӝ sӱ dөng tài nguyên cӫa
nó và coi nó là ÿӕi tѭӧng trӵc tiӃp trong hoҥtÿӝng kinh tӃ cӫa loài ngѭӡi.
Nhӳng hѭӟng liӋt kê trên ÿây cӫa hҧi dѭѫng hӑcÿãÿҥt tӟi nhӳng thành
tӵuÿáng kӇ vӅ nhұn thӭcÿҥi dѭѫng, có tính ÿӝc lұp nhҩtÿӏnh và ý nghƭa
thӵc tiӉn to lӟn. Do ÿó, nên xem hi d˱˯ng hc nh˱ là mt tp hp các bmôn khoa hc vĈi d˱˯ng Th gii, nghiên cͱu nhͷng quá trình và hin
t˱ng lý hoá cNJng nh˱ các hin t˱ng khác din ra trong nó trong s͹ thng
nhtÿa lý, liên h qua li, phát trin lch s͵ phân hoá khu v͹c.
Hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng thӵc chҩt là sӵ khái quát, tәng hӧp nhӳng
cѫ sӣ và nhӳng quy luұt chung nhҩt cӫa hҧi dѭѫng hӑc. Cѫ sӣ cӫa nó trѭӟc
hӃt là nhӳng ÿӏnh luұt lí thuyӃt mô tҧ nhӳng quá trình và tính chҩt cӫa nѭӟc
ÿҥi dѭѫng và nhӳng quy luұtÿӏa lý mà nhӳng quá trình, tính chҩtÿó biӇu
hiӋn trong không gian và thӡi gian. Chính hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng liên kӃt
các khoa hӑc bӝ phұn vӅÿҥi dѭѫng thành thӇ thӕng nhҩt và có chӭc năng
cung cҩp mӝt quan niӋm toàn vҽn vӅ bҧn chҩt cӫaĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi.
Nhӳng nhiӋm vө chӫ yӃu cӫa hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng gӗm:
a) Các tính chҩt nhiӋt hӑc, quang hӑc, âm hӑc, hoá hӑc và nhӳng tính
chҩt khác cӫa nѭӟc biӇn;
b) Các quá trình xáo trӝn rӕi và ÿӕi lѭu vӟi nhӳng quy mô lҩy trung
bình khác nhau;
c) Các phѭѫng pháp tính nhӳng thành phҫn cân bҵng nhiӋt và nѭӟcÿҥi
dѭѫng, nhӳng ÿһcÿiӇm phân bӕÿӏa lý cӫa chúng;
d) Các quy luұt phân bӕ theo phѭѫng thҷng ÿӭng và phѭѫng ngang cӫa
nhӳng ÿһc trѭng chӫ yӃu cӫaÿҥi dѭѫng, phân tích và phân chia các khӕi
nѭӟc;
e) Các quy luұtÿӝng lӵc (sóng, dòng chҧy, thӫy triӅu), sӵ phân loҥi,
nhӳng phѭѫng pháp tính và ÿһc trѭng ÿӏa lý vӅ chúng;
f) Các tính chҩt lý hoá và sӵ hình thành, sӵ chuyӇn dӏch, phân loҥi và
phân bӕ cӫa băng biӇn;
g) Các quá trình sinh hӑc trong ÿҥi dѭѫng và sӵ liên hӋ cӫa chúng vӟi
nhӳng nhân tӕ phi sinh hӑc. Sҧn lѭӧng sinh hӑc và diӉn biӃn cӫa nó dѭӟi tác
ÿӝng cӫa các nhân tӕ tӵ nhiên và nhân sinh;
h) Sӵ hình thành ÿӏa hình ÿáy các ÿҥi dѭѫng, các quá trình ÿӏa chҩt tác
ÿӝng trong ÿҥi dѭѫng; nhӳng giҧ thuyӃt cѫ bҧn hình thành vӓ trái ÿҩt.
Rõ ràng phҧi thӯa nhұn công trình ÿҫu tiên khái quát nhӳng dүn liӋu vӅcác quá trình hҧi dѭѫng hӑc là cuӕn “Ĉӏa lý tӵ nhiên ÿҥi dѭѫng” xuҩt bҧn
năm 1885 cӫa nhà nghiên cӭu ngѭӡi Mӻ M. Mori. Ĉҫu thӃ kӹ 20 xuҩt hiӋn
mӝt loҥt các công trình tәng quát vӅ hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng: “Giáo khoa
hҧi văn hӑc” cӫa O. Criummel (1907-1911), “Thӫy văn biӇn” cӫa I.B.
Spindler (1914-1915) và “Hҧi văn hӑc” cӫa I.M. Sokanski (1917), tái bҧn
năm 1959 và vүn còn giá trӏ cho tӟi ngày nay.
Ĉҫu nhӳng năm ba mѭѫi rҩt nәi tiӃng cuӕn “Ĉӏa lý ÿҥi cѭѫng các biӇn”
cӫa K. Vallo (Pháp, 1933). Sách này mô tҧ mӝt cách tӍ mӍÿӕi vӟi thӡi bҩy
giӡ vӅÿӏa lý tӵ nhiên cácÿҥi dѭѫng và biӇn, nhӳng dүn liӋu cѫ sӣ vӅ các quá
trình sinh hӑc và ÿӏa chҩt, ÿһc trѭng chi tiӃt vӅ sӵ tѭѫng tác cӫa con ngѭӡi
vӟi môi trѭӡng ÿҥi dѭѫng.
Cuӕn chuyên khҧo “Các ÿҥi dѭѫng: vұt lý, hoá hӑc và sinh vұt hӑc” cӫa
H. Sverdrup, M. Jonson và R. Fleming xuҩt bҧnӣ Mӻ năm 1942 có giá trӏ cѫsӣ.Ĉáng tiӃc, cuӕn sách tuyӋt vӡi này, ÿãÿѭӧc xuҩt bҧnӣ nhiӅu nѭӟc,
nhѭng chѭaÿѭӧc dӏch sang tiӃng Nga.
Sau ChiӃn tranh thӃ giӟi thӭ hai ÿã thӵc sӵ diӉn ra sӵ bùng nә vӅ nhӳng
nghiên cӭuÿҥi dѭѫng. Và do ÿó xuҩt hiӋn rҩt nhiӅuҩn phҭm tәng kӃt nghiên
cӭu. Trong sӕ này phҧi kӇÿӃn “Hҧi dѭѫng hӑcÿҥi cѭѫng” cӫa G. Ĉitrich và
K. Kalle (năm 1957), “Hҧi dѭѫng hӑc vұt lý” cӫa A. Defant (năm 1961),
“Nhұp môn hҧi dѭѫng hӑc vұt lý” cӫa Van Arks (năm 1962), “Hҧi dѭѫng
9 10