NGÔN NGỮ HỌC TÍNH TOÁN: NHỮNG XU HƯỚNG MỚI, TRIỂN VỌNG VÀ THÁCH THỨC | 311
...................................................................................................................................................................................
KHẢO SÁT MỘT SỐ LỖI CỦA GOOGLE DỊCH
KHI CHUYỂN NGỮ TỪ VIỆT SANG ANH
THẠCH VĂN VIỆT*
Tóm tắt: Google dịch (dịch máy, dịch tự động) là sự kết hợp giữa ngôn ngữ, dịch thuật
và khoa học máy tính, là một bộ phận của công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên thuộc phân
ngành trí tuệ nhân tạo. Google dịch đáp ứng một phần nào đó nhu cầu dịch thuật của con người
trong thời đại 4.0. Tuy nhiên, quá trình dịch thuật của Google dịch đã xảy ra nhiều lỗi như từ
vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa và phong cách ngôn ngữ, được minh chứng cụ thể trong bài viết
này khi chuyển ngữ từ Việt sang Anh. Dù Google dịch mắc phải lỗi dịch ngữ nhưng nó là một
công cụ hiệu quả hỗ trợ đắc lực cho những người làm công tác giáo dục, nhất là những người
học chuyên ngành ngoại ngữ và biên phiên dịch.
Từ khóa: ngôn ngữ học máy tính, chuyển ngữ, lỗi Google dịch, dịch ngữ Việt - Anh,
dịch máy, dịch tự động.
1. Đặt vấn đề
Google dịch (Google translate) là một công cụ dịch máy nổi tiếng và phổ biến khắp thế
giới. Nhiệm vụ và chức năng của nó là chuyển ngữ, dịch văn bản, dịch tài liệu và dịch trang
web từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác ở nhiều cấp độ khác nhau, từ những đơn vị ngôn
ngữ đơn giản nhất đến những dạng văn bản phức tạp nhất, đáp ứng nhu cầu dịch thuật của hầu
hết người Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Người Việt Nam có nhu cầu dịch ngữ:
Việt - Anh, Anh - Việt, Nhật - Hàn, Việt - Hàn, Hàn - Trung,… thì Google dịch là một công
cụ dịch máy đa ngôn ngữ hiệu quả. Tuy nhiên, việc chuyển ngữ của Google dịch chưa đáp ứng
hoàn toàn nhu cầu dịch thuật của con người vì trong quá trình dịch thuật, xử lý ngôn ngữ - từ
ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, còn mắc nhiều lỗi và những hạn chế đáng quan tâm. Bài
viết này sẽ khảo sát, nghiên cứu một số lỗi của Google dịch khi chuyển ngữ từ Việt sang Anh
trong một số văn bản giao tiếp thường nhật và văn bản chuyên ngành ngôn ngữ.
2. Nội dung chính
2.1 Sơ lược về Google dịch
Google dịch là một dịch vụ dịch thuật miễn phí do Google phát triển vào tháng 4
năm 2006. Nó dịch nhiều dạng văn bản và phương tiện như từ, cụm từ và trang web. Ban đầu
Google dịch được hoạt động dưới dạng bản dịch máy thống kê (Statistical Machine
Translation - SMT). Dịch văn bản được yêu cầu chuyển sang tiếng Anh như một ngôn ngữ
* TS, Trường Đại học Ngoại ngữ - Tin học Thành phố Hồ Chí Minh; Email: viettv@huflit.edu.vn
312 | KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA 2024
...................................................................................................................................................................................
trung gian, sau đó mới chuyển sang ngôn ngữ đích.Vì SMT sử dụng các thuật toán máy tính
để dịch văn bản, nên nó thiếu độ chính xác về ngữ pháp [4].
Vào tháng 5 năm 2013, công ty Google tuyên bố phục vụ hơn 200 triệu người mỗi
ngày. Đến tháng 4 năm 2016, nó đã tuyên bố có hơn 500 triệu tổng số người dùng, với hơn
100 tỷ từ được dịch hàng ngày [4]. Cho nên công cụ Google dịch đóng vai trò và vị trí quan
trong trong lĩnh vực dịch thuật và đáp ứng nhu cầu của người dùng ngày càng cao.
Với sự xuất hiện của Google dịch, việc chuyển ngữ từ Việt sang Anh đã có nhiều bước
cải tiến, nâng cao và thuận lợi cho các nhà dịch thuật ở Việt Nam. Tuy nhiên, việc chuyển ngữ
của Google dịch còn gặp nhiều khó khăn trong vấn đề nhận diện văn cảnh, ngữ cảnh, phong
tục, tập quán, lối sống, văn hóa,…để phân tích cấu trúc dữ liệu ngôn ngữ, xử lí ngôn ngữ nhằm
đưa ra những phiên bản dịch chính xác. Cho nên, khi chuyển ngữ qua lại giữa các ngôn ngữ,
Google dịch sẽ bộc lộ một số lỗi; người chuyển ngữ mặc nhiên chấp nhận khi phát hiện những
lỗi về từ vựng, ngữ nghĩa, ngữ pháp thậm chí là phong cách ngôn ngữ.
2.2. Đặc điểm cơ bản loại hình tiếng Việt và tiếng Anh
Tiếng Việt và tiếng Anh là hai loại hình ngôn ngữ khác nhau: Tiếng Việt thuộc loại
hình ngôn ngữ đơn lập; tiếng Anh thuộc loại hình ngôn ngữ hòa kết, ngôn ngữ biến hình. Tuy
hai loại hình khác nhau, nhưng cả hai ngôn ngữ cũng có những điểm tương đồng nhất định
nào đó về mặt từ vựng, ngữ nghĩa, ngữ pháp khi chuyển ngữ từ Anh sang Việt hay từ Việt
sang Anh nhằm mục đích khám phá tri thức nhân loại. Chẳng hạn như, trong ngữ pháp, tiếng
Việt và tiếng Anh có sự tương đồng về phương thức trật tự từ, phương thức hư từ, ngữ điệu và
trọng âm,….chính những điểm tương đồng này tạo điều thuận lợi cho tiếng Việt và tiếng Anh
chuyển ngữ qua lại cho nhau dễ dàng, đồng thời ít gây khó khăn cho những nhà dịch thuật và
biên dịch viên.
2.3. Những lỗi của Google dịch khi chuyển ngữ từ Việt sang Anh
Trong bài viết của Nguyễn Đức Châu về giảng dạy dịch cấu trúc trong thời đại 4.0 có
dịch một đoạn khi chuyển ngữ từ Việt sang Anh như sau:
(1) “Đặt vụ A17 với điệp vụ kép: vừa thiết lập trạm cấp tin vừa tiến hành thủ tiêu các
đầu mối có tiềm năng gây nguy hiểm, vẫn tiếp tục không liên lạc với Moscow trong một thời
gian dài, Thiếu tướng Pelotov đưa ra giả thuyết thứ hai cho rằng rất có thể gã đã mất tích
khi thi hành nhiệm vụ (MIA), và nếu đúng như thế thì chiến dịch chuẩn bị hàng năm trời
này tiêu tan và ông cũng không biết ăn nói sao với bên tình báo quân sự Nga (GRU)
Google dịch chuyển ngữ đoạn (1) vào ngày 20/01/2019:
Agent A17 with a double agent: has just set up a newsstand that has successfully
abolished potentially dangerous focal points, has continued to stay out of Moscow for a long
time, MajorGeneral Pelotov The second is that it is possible that he has disappeared while
performing his mission (MIA), and if that is the case, this year’s preparedness campaign is
NGÔN NGỮ HỌC TÍNH TOÁN: NHỮNG XU HƯỚNG MỚI, TRIỂN VỌNG VÀ THÁCH THỨC | 313
...................................................................................................................................................................................
over and he does not know what to say to the intelligence Russian Millitary (GRU)” [1,
tr.34].
Dưới góc nhìn của người dạy, Nguyễn Đức Châu phân tích những lỗi như sau:
- điệp vụ kép: double agent là gián điệp đôi, gián điệp nhị trùng, nên dùng dual/double
mission.
- vừa …vừa: has just không đúng nghĩa và không đúng yêu cầu cấu trúc both …and.
- trạm cấp tin: newsstand là sạp báo, nên dùng info base hay info point.
- tiến hành: has successfully sai nghĩa.
- vẫn tiếp tục không liên lạc: has continued to stay out of: sai nghĩa và không đúng
yêu cầu cấu trúc thì Present perfect continuous.
- giả thiết thứ 2: The second thiếu noun
- mất tích khi tiến hành nhiệm vụ (MIA): nên dùng từ chuẩn missing in action (MIA).
- hàng năm trời: this year’s năm nay, chưa đạt.
- Tình báo Quân sự Nga: intelligence Russian Millitary (GRU): sai thứ tự” [1, tr.34].
Dưới góc nhìn của Ngôn ngữ học, Google dịch xử lý ngôn ngữ khi chuyển ngữ gặp
phải những lỗi:
- Lỗi về dùng từ vựng
Từ dùng sai
Từ dùng đúng
Nghĩa
- double agent
- newsstand
- has successfully
- this year’s
- performing his mission
- dual/double mission
- info base/ info point
- conduct/hold
- this many years
- missing in action
- điệp vụ kép
- trạm cấp tin
- tiến hành
- nhiều năm trời
- mất tích khi tiến
hành nhiệm vụ
- Lỗi ngữ pháp
Nghĩa
Sai ngữ pháp
Đúng ngữ pháp
- Vừa …vừa
- Vẫn tiếp tục không
liên lạc
- Has just
- has continued to stay
out of
- Both…and
- Has been continuing
to stay out of
- Lỗi trật tự từ, cụ thể là lỗi xây dụng cụm danh từ. Trong tiếng Việt, khi xây dựng cụm
danh từ thì bao giờ danh từ cũng đứng trước tính từ, nhưng trong tiếng Anh thì ngược lại, tính
từ đứng trước danh từ để hình thành nên cụm danh từ. Trong bài dịch trên, Google dịch đã
314 | KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA 2024
...................................................................................................................................................................................
mắc phải lỗi trật tự từ: trật tự từ đúng Russian Millitary intelligence chứ không phải
intelligence Russian Millitary (GRU) có nghĩa là tình báo quân sự Nga.
(2) Khi một thành viên trong cộng đồng người Mường qua đời, thì họ vẫn quan niệm
một phần của linh hồn trú ngụ ở trên đời. Một bộ phận khác thì sống một cuộc sống trong
bóng tối ở gần xác chết, ở bên trong và xung quanh quan tài rồi ở trong và xung quanh ngôi
mộ [2, tr.628].
Google dịch chuyển ngữ đoạn (2) vào ngày 23/8/2024:
When a member of the Muong community dies, they still believe that a part of the soul
resides in this world. Another part lives a life in the dark near the corpse, inside and around
the coffin, and in and around the grave.
Lỗi sai phong cách và sai ngữ nghĩa, bản gốc là “qua đời”, bản dịch “dies”. Việc dịch
này chưa lột tả hoàn toàn chính xác nghĩa của văn cảnh. “Qua đời” đồng nghĩa “chết”, cho
nên Google dịch chọn từ “dies”, Google dịch chuyển ngữ đúng cả ngữ pháp lẫn ngữ nghĩa
trong văn cảnh trên nhưng xét ở bình diện ngữ nghĩa và phong cách thì sai sắc thái ý nghĩa của
từ. Từ dùng chính xác “pass away” đồng nghĩa với “die” nhưng sắc thái ý nghĩa tốt hơn vì
đây là cách nói tránh nói giảm, nhã ngữ, uyển ngữ nhằm giảm bớt nỗi đau mất mát người thân
và cũng là cách nói tế nhị, nhã nhặn trong giao tiếp. Tiếng Việt có nhiều từ đồng nghĩa để nói
về cái chết: mất, qua đời, từ trần, quy tiên, khuất núi, chầu trời, suối vàng, băng hà, đi mãi mãi,
hồn lìa khỏi xác,…thể hiện thái độ tôn trọng trước người mất và thân quyến. Trong văn nói
hay văn viết, để nói về cái chết, người ta thường dùng cách nói uyển ngữ đó để đạt được hiệu
quả giao tiếp cao nhất. Với công cụ Google dịch thì không thực hiện được điều nói trên.
Bản gốc “ở trên đời” bản dịch “in this world”. Google dịch dùng sai nghĩa của từ, và
chưa phù hợp với ý nghĩa của văn cảnh. Sắc thái ý nghĩa “ở trên đời” trong ngữ cảnh của đoạn
văn thuộc về thế giới duy tâm, đời sống tâm linh của con người, thuộc về thế giới ảo, còn
google dịch dùng từ “in this world” có nghĩa là “ở trên thế giới ny”, thuộc về thế giới duy
vật, hiện thực khách quan và khoa học. Việc dịch như thế chưa lột tả hết ý nghĩa của từ trong
văn cảnh, ngữ cảnh, dùng từ chính xác nhất khi chuyển ngữ là “in heaven” có nghĩa là thiên
đường, trời sao và phù hợp với văn cảnh, mạch cảm xúc của đoạn văn.
(3) Quan tài của người Mường thường được làm bằng một thân cây xẻ đôi theo
chiều dọc và khoét rỗng. Khi cho xác chết vào áo quan, những ông thầy mo ở vùng Phú Thọ
thường có nhiều nghi lễ quan trọng và một trong những nghi lễ này là mời linh hồn vào trong
một cái thúng. Cái thúng này lại có dây buộc vào quan tài. Khi ông chặt đứng sợi dây này
cũng tức là hàm ý để linh hồn không quấy nhiễu người sống [2, tr.628].
Google dịch chuyển ngữ đoạn (3) vào ngày 23/8/2024
The coffin of the Muong people is usually made from a tree trunk split in half
lengthwise and hollowed out. When placing the corpse in the coffin, the shamans in the Phu
Tho region often have many important rituals and one of these rituals is to invite the soul into
NGÔN NGỮ HỌC TÍNH TOÁN: NHỮNG XU HƯỚNG MỚI, TRIỂN VỌNG VÀ THÁCH THỨC | 315
...................................................................................................................................................................................
a basket. This basket has a rope tied to the coffin. When he cuts this rope, it also means that
the soul will not disturb the living.
Lỗi dùng từ vựng chưa chính xác: shaman có nghĩa là pháp sư, còn đoạn dịch nói đến
thầy mo, là người chuyên cúng bái ở một số dân tộc miền núi. Từ chính xác thay thế là
sorcerer.
Lỗi sai từ vựng: dây để buộc vào quan tài chủ yếu là “dây thng”, một loại dây mềm
mỏng hơn nên dùng từ “cord”, còn google dịch lại dùng từ “rope” cũng là dây, một loại dây
có độ cứng cáp, bền bì cao.
Lỗi sai từ vựng: hàm ý, ngụ ý, ẩn ý nên dùng động từ “imply”, nhưng google dịch lại
dùng động từ “mean” (có nghĩa là, ý định, ý muốn).
Lỗi dùng từ vựng sai trong ngữ cảnh, tình huống. Ngữ cảnh đoạn văn dịch là nghi lễ
lúc tẩn liệm mà Google dịch dùng từ “rituals”, từ này cũng có nghĩa là nghi lễ nhưng nghi lễ
trong tôn giáo, nghi lễ mang tính chính thức, trang trọng, còn đây là nghi thức trong hậu sự
nên dùng từ “rite”.
Lỗi dịch chưa rõ ràng, chỉ dịch theo nghĩa của từng từ: linh hồn dịch là soul, tuy đúng
nhưng không bám sát vào ngữ cảnh của đoạn văn vì thiếu đối tượng sở hữu, dịch chính xác
phải là the dead’s soul (linh hồn của người chết).
Xây dựng sai cụm từ sở hữu cách: Bản gốc “Quan tài của người Mường”, bản dịch
“The coffin of the Muong people” chưa đúng với quy tắc ngữ pháp tiếng Anh, đó là hình
thức sở hữu cách, phải là “The Muong’s coffins” mới chính xác. Google dịch chỉ chuyển ngữ
theo trật tự từ của tiếng Việt mà không quan tâm đến hình thức sở hữu cách trong ngữ pháp
tiếng Anh.Về mặt ý nghĩa, cụm từ “The coffin of the Muong people” vẫn có thể chấp nhận
được. Lỗi kết hợp giữa động từ và giới từ: “lm bằng” chuyển ngữ sang tiếng Anh “make
of” chứ không phải “make from”. “Make of” là sự kết hợp giữa động từ “make” (làm) và
giới từ “of” (của) tạo thành nghĩa “lm bằng” - đó là quy ước bất di bất dịch của tiếng Anh.
Google dịch đã kết hợp từ loại sai nên ảnh hưởng đến nghĩa của câu, làm cho câu không rõ
nghĩa, mơ hồ.
Sai cấu trúc ngữ pháp: Câu “Cái thúng ny li có dây buộc vo quan ti” chuyển ngữ
thành “This basket has a rope tied to the coffin” là chưa đúng nghĩa với bản gốc vì dùng câu
chủ động (active voice) làm câu mơ hồ. Khi chuyển sang tiếng Anh, câu trên phải dùng câu bị
động (passive voice) mới rõ nghĩa và chính xác “This basket is tied to the coffin by a cord”.
(4) Mấy hôm nọ, trời mưa lớn, những hồ ao quanh bãi trước mặt, nước dâng trắng
mênh mông. Nước đy v nước mới thì cua, cá cũng tấp nập xuôi ngược, thế là bao nhiêu
cò, sếu, vc, cốc, le, sâm cm, vt trời, b nông, mòng két ở các bãi sông xơ xác tận đâu
cũng bay về vùng trời mới để kiếm mi. Suốt ngày, họ cãi cọ om sòm bốn góc đầm, có khi
chỉ vì tranh một mồi tép [2, tr.570].