Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế và Kinh doanh 25 (2009) 54-61
54
Kinh nghim trng dng nhân tài để hình thành
nn kinh tế tri thc ca mt s quc gia châu Á
và nhng gi ý cho Vit Nam
Lê Th Hng Đip**
Trung tâm Đào to, Bi dưỡng Ging viên lý lun chính tr,
Đại hc Quc gia Hà Ni, 144 Xuân Thu, Cu Giy, Hà Ni, Vit Nam
Nhn ngày 5 tháng 7 năm 2008
m tt. Bài báo tp trung làm hai vn đ sau:
Th nht, tng kết kinh nghim trng dng nhân tài trong khu vc ng và khu vc sn xut, kinh
doanh đnh tnh nn kinh tế tri thc ca các quc gia châu Á. Đi vi khu vc ng, bài báo nhn
mnh ti kinh nghim đào to và s dng nhân i, đặc bit là đội ngũ nhân tài tr ca Singapore; kinh
nghim xây dng quy trình khoa hc cho vic phát hin, đánh giá và tuyn chn nhân tài ca Hàn
Quc; s linh hot trong tuyn dng và b trí công vic cho nhân tài ca Trung Quc. Đối vi khu vc
sn xut, kinh doanh, bài báou nhng kinh nghim thu t nhân tài ngưi nước ngoài bng nhng ưu
đãi và ràng buc thông quanh giáo dc đại hc ca Singapore và nhng kinh nghim trong vic thu
hút Hoa kiu tài năng ca Trung Quc.
Th hai, đề xut 5 gi ý cho Vit Nam - mt quc gia đang thc hin công nghip hoá, hin đi hoá, tng
bước tiếp cn kinh tế tri thc để thay đổi v thế quc gia trong tương lai. Trong nhng đề xut đó, có
nhng đ xut mang nh chiến lược tm quc gia, có nhng đề xut c th cho tng b, ngành, địa
phương.
1. Đt vn đề*
Thut ng “Kinh tế tri thc được s dng t
đầu nhng năm 1990 và ngày càng được s dng
rng rãi. Trong thc tế, thut ng này n được
gi bng nhng tên khác nhau như: Kinh tế s,
Kinh tế thông tin, Kinh tế hc hi, Kinh tế mi...
Nhng tên gi trên ton s khác bit trong vic
nhn mnh nhng yếu t khác nhau trong nhng
trường hp c th nht định. S tương đồng căn
bn ca c n gi là đều nhn mnh vai trò ca
______
* ĐT: 84-4-36642894.
E-mail: dieplth@vnu.edu.vn
tri thc vi s phát trin kinh tế - hi trong thi
đại ngày nay, đó, “s sn sinh, ph cp và s
dng tri thc ca con người đóng vai trò quyết
định nht đối vi s phát trin kinh tế, to ra ca
ci, nâng cao cht lượng cuc sng” [1].
ng vi vic xut hin thut ng kinh tế tri
thc, thì xu hướng tiến ti nh thành nn kinh tế
tri thc c quc gia cũng đang din ra mnh
m trong thi đại ngày nay. Xu hướng này ch
yếu din ra c nưcng nghip phát trin, nơi
nn kinh tế ng nghip đã đ chín mui để to
bưc chuyn tun t sang nn kinh tế tri thc. Tuy
nhn, xu hướng này cũng không loi tr các nước
L.T.H. Điệp / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế Kinh doanh 25 (2009) 54-61
55
đang phát trin nếu các nước y không t ch
khi ng chy chung ca thi đại bi nhng bo
th và sai lm trong con đường phát trin. Đương
nhn, cách thc, bước đi để hình thành nn kinh
tế tri thc ca các nưc đang phát trin s rt khác
và khó khăn hơn nhiu so vi các nước phát trin.
K khăn ln nht mà c nước đang phát trin
phi đối mt h đang mt đim xut phát rt
thp v trình độ phát trin kinh tế, hàm lượng tri
thc to ra giá tr gia tăng trong nn kinh tế là rt
ít. Trong khi đó, theo phân tích ca c nhà
nghiên cu, mt nn kinh tế được gi là nn kinh
tế tri thc phi đảm bo c tiêu chun mang tính
định lượng sau: “a. Tn 70% GDP là do c
ngành sn xut và dch v ng dng ng ngh
cao mang li; b. Trong cơ cu giá tr gia tăng, trên
70% là kết qu ca lao động trí óc; c. Trên 70%
lc lượng lao động là ng nhân trí tu; d. Trên
70% tư bn là tư bn con người” [2].
Như vy, dù có tiếp cn và phân tích nn kinh
tế tri thc theo nhng cách khác nhau thì chúng ta
đều phi tha nhn rng: 1. Xu hướng phát trin
kinh tế tri thc là xu hướng ca thi đi ngày nay;
2. Nhng quc gia mun nh thành nn kinh tế
tri thc phi coi trng phát trin ngun nhân lc
cht lượng cao, đặc bit là nhân i (nhng nhà
lãnh đạo sáng sut, nhng doanh nhân tài ba,
nhng nhà khoa hc - ng ngh gii). Đó chính
là lc lượng quan trng nht sn sinh, ph cp và
s dng tri thc, thông qua đó, din mo ca nn
kinh tế tri thc s được nh thành vi nhng quy
mô và tc độ khác nhau.
Nhn thc đưc điu này, các quc gia đã và
đang thc thi nhng chiến lược khác nhau để thu
hút và trng dng nhân i. Thm chí, q trình
này đã gây n cuc chiến giành git nhân i
ca thế k 21 theo như cách gi ca gii báo chí.
Trong cuc chiến đó, nhiu quc gia đã có nhng
cách thc rt sáng to và hiu qu để thu hút
nhng tài năng rt nhiu lĩnh vc hot động
khác nhau. Vic tìm hiu kinh nghim trng dng
nhân tài ca ca mt s quc gia châu Á rt ý
nghĩa đi vi mt nước đang thc hin q trình
đẩy mnh công nghip hoá, hin đại hoá, tng
bưc tiếp cn kinh tế tri thc để thoát khi ngo
nàn, lc hu như Vit Nam.
2. Nhng i hc kinh nghim
2.1. Trng dng nhân i m vic trong khu vc
công
Trong quá trình thu hút và trng dng nhân
i, trưc hết, các quc gia châu Á hưng ti đội
ngũ làm vic trong khu vc công. Đây khu vc
mà vic thu t và trng dng nhân tài nh
hưởng hàng đầu ti s phát trin để hình thành
nn kinh tế tri thc ca quc gia nhưng li rt khó
thc hin vì s xơ cng và quan liêu ca chính b
máy công. Tuy nhn, rt nhiu quc gia đã thành
ng trong hot đng này.
Đào to và s dng nhân i, đc bit đội
ngũ nhân i tr trong khu vc công ca
Singapore
Singapore là mt quc gia luôn quan nim:
“nhân tài là men cho s tri dy ca đất nước
[3]. Vi quan đim đó, Singapore đã thc hin
vic cp hc bng Tng thng để đào to nhng
cá nhân xut sc vi quy chế ràng buc tr v làm
vic cho khu vc nhà nước 4-6 năm. Nh ch
làm này, Cnh ph Singapore th thu hút được
nhng người tài năng nht trên toàn quc làm vic
cho Chính ph.
Tuy nhn, tuyn đưc nhân tài đã khó, nhưng
vic gi được nhân tài còn k hơn rt nhiu ln
trong mt khu vc vn được đánh giá là sc
rt ln. vy, Singapore đã có nhng chính ch
cùng linh hot để trng tho đáng cho ng
chc nhà nưc trong qtrình s dng h. Ngay
t năm 1974, công chc Singapore đã được
hưởng tháng lương th 13 để tương đương vi
tin thưởng hàng năm ca khu vc tư nhân” [4].
Cũng t rt sm, Singapore áp dng tu chun th
trường trong xác định mc lương cho đội ngũ
ng chc, trong đó, lương ca các b trưng và
ng chc cao cp liên tc đưc đánh giá và điu
chnh thường xuyên, để đảm bo mc cnh tranh
đối vi khu vc tư nhân. T ch c định mc
hai phn ba thu nhp ca các v trí tương đương
trong khu vc tư nhân, mc lương ca các b
trưởng và công chc cao cp đưc điu chnh
bng lương trung bình ca bn ngưi hưởng
lương cao nht trong 6 ngành ngh ca khu vc tư
L.T.H. Điệp / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế Kinh doanh 25 (2009) 54-61
56
nhân. Sau ln điu chnh mi nht, hin nay mc
lương ca các cán b này tương đương mc
lương bình quân ca tám nm người lương
cao nht trong sáu ngành ngh lương cao (ch
ngân hàng, doanh nhân, giám đốc điu hành các
ng ty xuyên quc gia, lut sư, kế toán trưởng và
ng trình sư). Vic tr lương cao cho đội ngũ
ng chc, đc bit là đội ngũ công chc cao cp
đã giúp Singapore tr thành quc gia tiêu biu
trong vic thu hút người tài làm vic cho khu vc
ng. Song song vi vic tr lương cao, vic qun
và kim soát cht ch thu nhp ca đội ngũ
ng chc đã khiến cho đội ngũ này thc hin
bn kng mt cách t gc: không được,
kng th, kng mun không m tham
nhũng [5]. Ông Quang Diu đã tng phát
biu: "S tr ng tha đáng nhân t quan
trng đối vi chun mc liêm khiết ca hàng ngũ
nhng nhà nh đạo chính tr vn chc cao
cp" [6].
Tuy nhiên, trên thc tế, để đảm bo người tài
li trong lĩnh vc công, lương không phi là tt
c. "Trng dng" người tài bao gm c "trng" và
"dng", đó chính nhng nhân t ch cht để h
sn sàng li lâu dài.
Nhng chính ph thành ng trong gi người
i là nhng chính ph dám trao trng trách, ngay
c cho nhng người tr, da trên năng lc ca h.
Cu Th tưng Singapore Quang Diu ni
tiếng vi triết lý dùng người: "i ưa chung hiu
qu. Vi mt ng chc tr v trí cao, tôi không
quan m anh ta đã m vic bao nhiêu năm. Nếu
anh ta người tt nht cho v trí đó,y xếp anh
ta v t đó [7].
Ti Singapore, v trí s hai mi b thường
đưc b nhim tui 30, tr thành đội B h tr
chuyên môn cho c B trưng, là đội A, nhng
người thường trong độ tui 40.
Nhng cán b xut sc ca Singapore sau khi
hc tp s đưc bi dưỡng để tr thànhc cán b
lãnh đạo ca đất nước. Chính ph đưa ra cơ chế
"s nghip kép", theo đó giai đon đu, nhng
ng chc tr trin vng được phân công qun
mt lĩnh vc k thut thun túy. Sau mt vài
năm, h được thuyên chuyn sang v trí qun
cao cp để điu hành các vn đề mang tính vĩ
ca nhà nước và được hưởng lương cao đặc bit.
Nhng người này va được đào to ti nước
ngoài qua c chương trình hc bng, va thi
gian hc tp kinh nghim thc tế vi nhim k c
định 10 năm, đm bo s n định trong h thng
ng chc. H là nhng ht nhân xut sc đã tri
qua mt quá trình tu dưỡng, đào to, cng hiến
cho nhân dân sàng lc qua thc tế công vic.
Đng thi vi vic trng dng nhân tài,
Singapore cũng rt mnh dn trong trong vic
thay thế nhng cá nhân li nhp trong b máy.
Trong cuc gp vi Ch tch nước Nguyn Minh
Triết, ông Quang Diu đã tư vn cho Vit
Nam kinh nghim này. Ông i: "Quan trng
kng để s trì tr nm trong dòng chy ca
mình. Đó vic m cn thiết mc đôi khi s
kng được ng h" [8].
Như vy, th khng đnh, Singapore đã
biến vic trng dng nhân tài tr thành mt
thương hiu quc gia, t đó, to lc o người
đến và gi người li để phc v cho s nghip
phát trin lâu dài ca đất nước. Trong chính sách
trng dng ngun nhân lc tài năng, Singapore đã
tn dng ti đa li thế linh hot, d thích ng ca
mt nước nh để nhng điu chnht vi din
biến ca thc tế nhm gi được nhng người ưu
nht và tránh được hin tưng chy máu cht
m t khu vc công sang khu vc tư. Nhng bài
hc kinh nghim v S đầu tư dài hn thích
đáng cho nhng công chc tr xut sc để chun
b đội ngũ cho tương lai; s tin tưng và dám
giao trng trách cho đội ngũ tr; s linh hot
trong chính sách tr ng tho đáng cho ngưi
i; thm c s mnh dn thay thế nhng cá
nhân li nhp trong b y ng quyn... là rt
đáng quan tâm nghn cu và vn dng trong q
trình đào to, bi dưng và s dng nhân tài
Vit Nam.
Xây dng quy trình khoa hc cho vic phát
hin, đánh giá và tuyn chn nhân i trong khu
vc công can Quc.
Hàn Quc cũng là mt quc gia rt nhiu
thành ng trong vic trng dng và thu hút nhân
i làm vic trong các cơ quan nhà nước.
L.T.H. Điệp / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế Kinh doanh 25 (2009) 54-61
57
Vi mc tiêu trng dng thu hút tài năng
vào đội ngũ 1.500 cán b trung cao cp (t v
trưởng tr n) - lc lượng ct i ca h thng
ng chc, Hàn Quc đã trin khai hàng lot bin
pháp, trong đó, đc bit chú trng cơ chế m,
minh bch trong chn người và dùng người. Theo
đó, người tài th t ng c hoc được đề c
vào c v trí quan trng trong b máy nhà nước,
k c v trí b trưởng.
Vi vic thc hin c chính sách: Tìm n
b gii t mi ngun, Đánh giá đnh lưng và
Tuyn chn ng khai”, Hàn Quc đã mt
quy trình khoa hc cho vic phát hin, đánh giá và
tuyn chn nhân tài trong khu vcng.
Trong bin pháp m cán b gii t mi
ngun, Chính ph Hàn Quc xây dng h thng
d liu v ngun cán b, trong đó các ng viên t
ng c t khu vc tư nhân chiếm trên 50%. Mi
người dân trong nước cũng như kiu o nước
ngoài có th ng c để tham gia vào h sơ d liu
này và chc v ng c th ti v trí b trưởng.
Trong bin pháp Đánh g định lưng”,
Chính phn Quc tiếp tc truyn thng t thi
Chính quyn Park Chung Hy, theo đó cht lượng
hot động ca các cơ quan và các d án đưc
đánh giá rt khoa hc và nghiêm ngt. Trong thi
k 1962 - 1982, Chính ph nước này lp Hi
đồng các giáo sư đánh giá, gm hơn 100 v giáo
sư uy tín để định k đánh giá kết qu hot động
ca các b ngành và d án ln.
Gn đây, nước này n áp dng các phương
pháp hin đại tng dng trên thế gii v qun
định lượng theo kết qu; đặc bit h cũng chú
trng thăm dò s tha mãn ca nhân dân v cht
lượng hot động ca các b ngành. c cán b
trung cao cp cũng chu s đánh giá định lượng
theo định k để biết đim mnh yếu ca mình
trong đáp ng yêu cu ng tác.
Trong bin pháp Tuyn chn công khai,
Chính ph Hàn Quc yêu cu các cơ quan chính
ph thông o rng rãi trên trang web ca mình
và thông tin đi chúng nhu cu tuyn dng và m
rng ca đón nhn ng viên t mi ngun.
Như vy, là mt nước công nghip phát trin,
Hàn Quc đang nhng n lc rt ln vi mt
cơ chế m, linh hot và cu th để thu hút và trng
dng ngun nhân lc i năng vào khu vc ng.
Chính n lc này đã góp phn quan trng hàng
đầu đ đưa Hàn Quc t mt nước m phát trin
cách đây 30 - 40 năm tr thành mt Hàn Quc
phát trin vưt bc ngày nay. Và cũng chính n
lc này s tiếp tc giúp Hàn Quc sm hình thành
nn kinh tế tri thc trong tương lai.
Như vy, Hàn Quc đã y dng mt quy
trình hết sc khoa hc t vic tìm ngun, đến vic
la chn, giám sát đánh giá lc lượng ct i
nht ca h thng công chc. ch thc mà Hàn
Quc tiến hành để thu t và trng dng nhân tài
th hin mt tm nhìn chiến lưc tính chuyên
nghip mu mc. Đây s yếu t hàng đầu giúp
cho chiến lưc tr thành mt trong by cường
quc khoa hc công ngh hàng đầu thế gii vào
năm 2025 ca Hàn Quc tr thành hin thc.
Điu này cũng nghĩa là nn kinh tế tri thc
đang dn hin hu Hàn Quc.
Linh hot khi tuyn dng b trí ng vic
cho ngưi i trong khu vc công ca Trung Quc
Đi vi Trung Quc, mt quc gia đang
nhng bưc tiến mnh m và toàn din, thm chí
đang s phát trin mt cách “bùng n” thì nhu
cu v nhân tài ngày càng tr n cp bách hơn
bao gi hết. Vì vy, vài năm gn đây, Trung Quc
áp dng cơ chế tuyn dng, b trí công vic ti
các cơ quan nhà nước theo hướng: kng ràng
buc h khu, th cng tác thêm nơi khác đ
tăng thu nhp (min là không nh hưởng đếnng
vic ti cơ quan)... Nhng thành ph đi đầu như
Thượng Hi, Bc Kinh thi hành chính ch đãi
ng nhân i không phân bit văn bng, địa v
hi hay quc tch.
Mt cơ chế m đã to điu kin cho người i
ch động tìm đến vi Nhà nước thay vì chy u
cht xám sang lĩnh vc tư nhân, đặc bit là sang
các tp đoàn đa quc gia.
th khng định, Trung Quc đã thc hin
chiến lược thu hút và trng dng ngun nhân lc
i năng trong khu vc công để nh thành nn
kinh tế tri thc mt cách muôn nh vn trng vi
nhng kế hoch rt c th và nhm vào tng loi
đối tưng khác nhau. Mi địa phương Trung
L.T.H. Điệp / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế Kinh doanh 25 (2009) 54-61
58
Quc li nhng cách rt riêng và hiu qu để
thc hin chiến lược nhân tài ca mình. Dường
như, Trung Quc đang biết phát huy ti đa sc
mnh ca mi cá nhân, mi địa phương trong mt
đất nước đông dân nht thế gii hin nay.
Như vy, để trng dng thu hút nhân i
trong khu vc công, các quc gia thường da vào
đặc đim và li thế ca quc gia mình để trưc
hết và ch yếu hướng ti ngun nhân tài vn
trong nước. Bi, mt quc gia s không th thc
s thu hút đưc tài năng chân chính nếu h không
trng dng được nhng tài năng đã sn trong
tay. Tuy nhn, để hình thành nn kinh tế tri thc -
nn kinh tế ng s hu nhiu tri thc càng
tc độ phát trin theo cp s nhân thì vic trng
dng và thu t nhân i không ch gii hn trong
phm vi quc gia và trong khu vc công mà n
m rng trong phm vi quc tế và trong khu vc
sn xut, kinh doanh ca c t chc, cá nhân.
Đây mi thc s là nơi din ra nhng “cuc
chiến” thu hút nhân tài gia các quc gia.
2.2. Trng dng nhân tài t nưc ngoài làm vic
trong khu vc sn xut, kinh doanh ca các t
chc, cá nhân
châu Á, Singapore và Trung Quc được coi
là hai quc gia nhiu thành công trong vic
trng dng và thu hút tài năng t nước ngoài.
Hút nhân tài người nưc ngoài bng nhng
ưu đãi và ng buc thông qua kênh go dc đại
hc ca Singapore
Singapore đưc nhìn nhn mt nước sách
lược thu hút nhân i nước ngoài bài bn nht.
đất nước 4 triu dân này đến gn 1 triu người
lao động nước ngoài. Người lao động nước ngoài
to ra ti 41% GDP cho Singapore.
Cu Th tưng Goh Chok Tong xem vic thu
hút nhân tài nước ngoài mt vn đề sng n,
quyết định kh năng cnh tranh và phát trin kinh
tế tri thc ca Singapore. Để thu hút nhân tài nước
ngoài, Singapore đã tiến hành nhiu cách thc
khác nhau, trong đó nước này đặc bit chú trng
ti vic thu hút nhân tài nước ngoài thông qua
nh giáo dc. Hin ti, Singapore 35.000 sinh
viên nước ngoài theo hc ti các trưng đại hc
đây. Ti các trưng như Đi hc Quc gia
Singapore (NUS), Đi hc K thut Nanyang, Đi
hc Qun Singapore, s sinh vn nước ngoài
chiếm 20%.
Nhiu sinh vn Vit Nam theo hc ti NUS
cho biết, h sang hc dưi dng vay tin ca
Chính ph Singapore. Đổi li, sau khi tt nghip,
h nghĩa v làm vic cho mt ng ty ca
Singapore (ti Singapore hoc bt k nước nào
khác) trong thi gian ti thiu ba năm để tr n.
Vi ch làm này, Chính ph Singapore luôn
ngun lao động cht lượng cao đưc b sung
hng năm để làm vic cho các công ty Singapore.
c trưng đi hc ca Singapore, li cũng
điu kin và động lc để đầu tư hin đại hóa
trường hc theo tiêu chun quc tế và đáp ng
nhu cu ca th trường lao động. Hin nay, ti
Singapore, trong các trưng công lp, t l sinh
viên ngoi n ti 1/5, trong đó, nhng người
năng khiếu v khoa hc t nhn như toán hc,
a hc, v.v… luôn được hưởng nhng ưu đãi ln
nht h đưc coi có tim năng tr thành các
nhà qun gii th gii quyết các vn đề quc
kế dân sinh mt cách khoa hc ti Singapore. Va
không mt chi phí đào to ph thông cho nhng
cái đầu trí tu, va u chân đưc nhng lưu hc
sinh ưu tnước ngoài thông qua nhng đãi ng
m vi nhng ng buc, Singapore đã thu được
"món hi" ln cho s phát trin thông qua đầu tư
vào giáo dc đại hc.
Thu t Hoa kiu tài năng ca Trung Quc
Hin nay, vi hơn 30 triu Hoa Kiu, Trung
Quc đang là quc gia lượng kiu bào sng
nước ngoài đông nht thế gii. Trong s Hoa kiu
đó, rt nhiu người đã tr thành nhng nhà
khoa hc xut sc, nhng nhà qun lý các tp
đoàn đa quc gia đầy kinh nghimH rt cn
thiết cho s phát trin để hình thành nn Kinh tế
tri thc ca Trung Quc ngày nay.
Nhn thc được điu đó, Trung Quc đã
nhng chiến lược dài hn và nhng sách lược c
th để thu hút và trng dng lc lượng Hoa Kiu
ca quc gia nh. Trung Quc thường xuyên c
nhng đoàn tuyn dng nhân i vi quy mô ln,
đi đến các nước châu Âu và M, tuyn dng nhân
i là các lưu hc sinh ưu .