1
i
VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
LÊ THU LAN
TỪ NỐI THUỘC PHẠM TRÙ TƯƠNG PHẢN
TRONG VĂN BẢN TIẾNG VIỆT
Ngành:
Ngôn ng hc
Mã số:
9 22 90 20
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
Người hướng dẫn khoa hc:
PGS.TS. Phạm Văn Tình
HÀ NỘI – 2023
ii
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những tư
liệu và số liệu trong luận án là trung thực. Đề tài và các kết quả nghiên cứu
chưa được ai công bố.
Tác giả luận án
Lê Thu Lan
iii
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ
THUYẾT .......................................................................................................... 8
1.1. Dẫn nhập ................................................................................................... 8
1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ............................................................ 8
1.2.1. Tình hình nghiên cứu về văn bản và phép nối ở nước ngoài .............. 8
1.2.2. Tình hình nghiên cứu về văn bản và phép nối ở trong nước ............. 13
1.3. Cơ sở lí luận của luận án ....................................................................... 20
1.3.1. Quan niệm và hướng tiếp cận của luận án ......................................... 21
1.3.2. Giới thuyết về phát ngôn, câu, văn bản, diễn ngôn ........................... 21
1.3.3. Vấn đề tính liên kết ............................................................................ 26
1.3.4. Mạch lạc trong văn bản...................................................................... 35
1.3.5. Phép nối và từ nối .............................................................................. 37
1.3.6. Ngữ nghĩa học (Semantics) ............................................................... 51
1.3.7. Nghiên cứu từ nối theo hướng Ngữ nghĩa học .................................. 53
1.4. Tiểu kết .................................................................................................... 55
CHƯƠNG 2. LIÊN KẾT CẤU TRÚC CỦA NHÓM TỪ NỐI TƯƠNG
PHẢN TRONG VĂN BẢN TIẾNG VIỆT .................................................. 57
2.1. Dẫn nhập ................................................................................................. 57
2.2. Phân loại nhóm từ nối theo phạm trù tương phản ............................. 58
2.2.1. Quan điểm và tiêu chí phân loại ........................................................ 58
2.2.2. Kết quả phân loại ............................................................................... 60
2.3. Cơ chế liên kết của kết cấu tương phản ............................................... 61
2.3.1. Liên kết tường minh .......................................................................... 61
2.3.2. Liên kết ngữ nghĩa ............................................................................. 64
2.3.3. Mối quan hệ đối ứng giữa chủ ngôn và kết ngôn với 4 mô hình cơ bản 65
iv
2.4. Cấu trúc tương phản điển hình qua từ nối “nhưng/song” ................. 70
2.4.1. Xác định cấu trúc nghĩa ..................................................................... 70
2.4.2. Mô hình liên kết của từ "nhưng" ....................................................... 72
2.4.3. Phạm vi liên kết của từ "nhưng" ........................................................ 82
2.5. Đặc điểm cấu trúc nghĩa trong mô hình .............................................. 86
2.5.1. Chức năng tạo nghĩa tương phản trong thành phần câu .................... 86
2.5.2. Chức năng biểu hiện nghĩa lâm thời .................................................. 87
2.5.3. Tổ hợp "nhưng cũng"......................................................................... 88
2.5.4. Tổ hợp "nhưng mà" ........................................................................... 91
2.6. Tiểu kết .................................................................................................... 95
CHƯƠNG 3. LIÊN KẾT NGỮ NGHĨA CỦA NHÓM TỪ NỐI TƯƠNG
PHẢN TRONG VĂN BẢN TIẾNG VIỆT .................................................. 97
3.1. Dẫn nhập ................................................................................................. 97
3.2. Ng nghĩa liên kết của các từ nối theo phạm trù tương phản ......... 106
3.2.1. Từ nối “nhưng/ song” ...................................................................... 106
3.2.2. Từ nối “tuy nhiên/ tuy vậy” ............................................................. 117
3.2.3. Từ nối “mặc dù/ mặc dầu” ............................................................... 122
3.2.4. Từ nối “dẫu sao/ dù sao” ................................................................. 124
3.2.5. Từ nối “trái lại/ ngược lại” .............................................................. 127
3.3. Tiểu kết .................................................................................................. 137
KẾT LUẬN .................................................................................................. 140
CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN............................................................................. 143
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 144
v
QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
1. Để tiện theo dõi, các chú thích sẽ được đánh số thứ tự cho toàn bộ luận án.
2. Các ví dụ, cụm ví dụ được đặt trong ngoặc vuông, số đầu tiên là số của
chương, tiếp theo là số thứ tự của cụm ví dụ trong chương, cả hai ngăn cách
bằng dấu hai chấm. Nếu cụm đó có nhiều ví dụ thì mỗi ví dụ sẽ được kí hiệu
tiếp là a), b), c),... Thí dụ :
[2:1] a)
b)
c)
...
có nghĩa chỉ cụm ví dụ thứ 1 của chương 2, cụm này gồm 3 ví dụ : a), b), c),...
3. Luận án cố gắng hạn chế tối đa việc viết tắt, ngoại trừ một số trường hợp:
Ø : kí hiệu trống, chỉ lược ngữ (yếu tố bị tỉnh lược)
A, B, C,… : kí hiệu chỉ phát ngôn trong văn bản
Nxb : Nhà xuất bản
r : kí hiệu chỉ từ nối, cụm từ nối
VB : văn bản
VD : ví dụ