BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

BÙI THÙY LINH

HUYÒN THO¹I TRONG TIÓU THUYÕT

CñA M¹C NG¤N

Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài Mã số: 9220242

T TẮT UẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2020

CÔNG TRÌNH ĐƢỢC HOÀN THÀNH TẠI: TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1. PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Chanh

2. TS. Nguyễn Thị Bích Dung

Phản biện 1: GS. TS Lộc Phƣơng Thủy

Viện Văn học Phản biện 2: PGS. TS Đỗ Thu Hà Trường ĐHKHXHNV- ĐHQG Hà Nội Phản biện 3: PGS. TS Nguyễn Tuyết Thu Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Luận án sẽ đƣợc bảo vệ trƣớc Hội đồng chấm luận án cấp Trƣờng

họp tại Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội vào hồi…. giờ…. ngày… tháng… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thƣ viện Quốc gia Việt Nam Thƣ viện trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội

DANH ỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ

1. Bùi Thùy Linh (2011), “Bầu vú và nguyên lý tính mẫu trong Báu vật của đời”, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 6 (154)/2014, trang 31-41.

2. Bùi Thùy Linh (2016), “Động vật - ngƣời” - ký hiệu đặc biệt trong tiểu thuyết Mạc Ngôn”, Tuyển tập công trình nghiên cứu Ngữ Văn học, tập 2 (Kỷ yếu Hội thảo Sau đại học, khoa Ngữ văn, trƣờng Đại

học Sƣ phạm Hà Nội), NXB Đại học Sƣ phạm, trang 229-235.

3. Nguyễn Thị Mai Chanh, Bùi Thùy Linh (2016), “Nhật ký người điên của Lỗ Tấn và những tiếng kêu cứu”, Tạp chí khoa học Trƣờng

Đại học Sƣ phạm Hà Nội, số 61 tháng 2/2016, trang 10-14.

4. Nguyễn Thị Mai Chanh, Bùi Thùy Linh (2017), “Motif "ăn thịt ngƣời" trong Tửu Quốc của Mạc Ngôn từ góc nhìn Liên văn bản”, Tạp chí

Nghiên cứu Văn học, số 1 – 2017, trang 66-73, trang 66-73

5. Nguyễn Thị Mai Chanh, Bùi Thùy Linh (2017), “Phƣơng thức huyền thoại hóa nhân vật trong Tửu quốc của Mạc Ngôn”, Tạp chí khoa học

và công nghệ trƣờng Đại học Thái Nguyên, Tập 170, số 10 -2017, trang 9-14

6. Bùi Thùy Linh (2017), “Hiến tế trong Đàn hương hình (Mạc Ngôn)”,

Tạp chí khoa học trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2, số 51, tháng 10- 2017, trang 90-100

7. Bùi Thùy Linh (2018), “Phương thức huyền thoại trong một số tiểu thuyết Mạc Ngôn”, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Trƣờng Đại

học Sƣ phạm Hà Nội 2.

8. Nguyễn Thị Mai Chanh, Bùi Thùy Linh (2018), ““Tầm căn” trong tiểu thuyết Mạc Ngôn”, Tạp chí Lý luận Phê bình Văn học - Nghệ thuật,

tr.57-81

1

Ở ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

1.1. Mạc Ngôn là một trong những nhà văn Trung Quốc đƣơng đại nổi

tiếng và có sức sáng tạo sung mãn, đƣợc đánh giá là nhà văn “có bút lực mạnh

nhất Trung Quốc”, là “nhân vật khai phá của thế kỷ XXI” ở châu Á, ngƣời

làm thay đổi diện mạo và cũng là niềm tự hào của văn học Trung Quốc.

1.2. Trong sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn, tiểu thuyết là thể loại

gây tiếng vang lớn nhất, gặt hái đƣợc nhiều thành tựu nhất. Tuy nhiên, các

công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tiểu thuyết của ông hiện nay chủ

yếu từ góc độ thi pháp học, tự sự học, xã hội học hay chính trị học...

Nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, luận án sẽ góp

phần đề xuất, bổ sung một hƣớng nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn nói

riêng, sáng tác của Mạc Ngôn nói chung.

1.3. Huyền thoại với tƣ cách giá trị tinh thần đƣợc trầm tích qua thời

gian đƣợc tái sản sinh trong các sáng tác văn học thời đại mới không chỉ ở

việc cung cấp cho văn học những cổ mẫu huyền thoại mà còn ở việc xem

xét huyền thoại nhƣ một “phƣơng thức nghệ thuật đang có xu hƣớng trở

thành một trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại”. Tiến

hành nghiên cứu huyền thoại qua một đối tƣợng xác định là văn học mà cụ

thể là trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, vì vậy là một việc làm có ý nghĩa

chứng minh cho hành trình vĩnh cửu của huyền thoại cũng nhƣ tìm hiểu

thêm những căn nguyên làm nên giá trị trong các sáng tác của Mạc Ngôn

đồng thời khẳng định vị trí, đóng góp của ông cho văn đàn Trung Quốc và

thế giới.

1.4. Là một giảng viên đại học trực tiếp giảng dạy bộ môn văn học

2

nƣớc ngoài, việc nghiên cứu đề tài là một cơ hội quí giá cho chúng tôi nâng

cao trình độ hiểu biết khoa học và trình độ chuyên môn. Đề tài hi vọng sẽ

trở thành tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ cho công tác giảng dạy, học

tập Văn học Trung Quốc trong các nhà trƣờng ở Việt Nam, góp phần nhỏ

bé vào việc bồi dƣỡng tình yêu văn học nƣớc ngoài cho thế hệ trẻ.

2. ục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1. Mục đích nghiên cứu

- Xác lập cách hiểu về “huyền thoại” nhằm cung cấp một cái nhìn

mang tính khái quát đối với lí thuyết về huyền thoại và huyền thoại trong

văn học, từ đó làm căn cứ để tiếp cận, nhận diện và kiến giải về hệ huyền

thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn.

- Khám phá nét đặc sắc của huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

trong cái nhìn so sánh với những huyền thoại chung của nhân loại, huyền

thoại truyền thống của Trung Quốc và những huyền thoại tƣơng tự ở các

tác giả khác, từ đó khẳng định vai trò, đóng góp của Mạc Ngôn đối với nền

văn học đƣơng đại Trung Quốc và thế giới.

- Làm sáng tỏ chiều sâu tƣ tƣởng của Mạc Ngôn về cuộc sống và con

ngƣời và những đặc trƣng phong cách nghệ thuật của nhà văn.

2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan các lí thuyết nghiên cứu tiêu biểu về huyền thoại, từ đó

đƣa ra quan niệm về huyền thoại mà chúng tôi lựa chọn sử dụng trong

luận án.

- Tổng quan các công trình nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn ở trong nƣớc và trên thế giới.

- Lí giải về cội nguồn làm nên huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.

- Nhận diện, phân tích và lí giải những nét đặc thù của hệ huyền thoại

trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.

3

3. Phạm vi nghiên cứu

3.1. Phạm vi nội dung nghiên cứu

Đề tài Huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn giới hạn ở việc tìm

hiểu về cội nguồn huyền thoại, các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết và

phƣơng thức xây dựng huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn.

3.2. Phạm vi tài liệu nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là toàn bộ tiểu thuyết của Mạc Ngôn

đã đƣợc dịch và xuất bản tại Việt Nam, bao gồm: Cao lương đỏ (2000) (Lê

Huy Tiêu dịch và giới thiệu), NXB Phụ nữ; Báu vật của đời (2001), Trần

Đình Hiến dịch, NXB Văn nghệ; Đàn hương hình (2002), Trần Đình Hiến

dịch, NXB Phụ nữ; Rừng xanh lá đỏ (2003), Trần Đình Hiến dịch, NXB

Văn học; Cây tỏi nổi giận (2003), Trần Đình Hiến dịch, NXB Văn học;

Tửu Quốc (2004), Trần Đình Hiến dịch, NXB Hội nhà văn; Tổ tiên có

màng chân (2006), Thanh Huệ, Bùi Việt Dƣơng dịch, NXB Văn học; Sống

đọa thác đày (2007), Trần Trung Hỷ dịch, NXB Phụ nữ; Tứ thập nhất

pháo (2007), Trần Trung Hỷ dịch, NXB Văn nghệ; Thập tam bộ (2008),

Trần Trung Hỷ dịch, NXB Văn nghệ; Ếch (2010), Nguyên Trần dịch,

NXB Văn học.

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi cũng tham khảo

những sáng tác của Mạc Ngôn ở các thể loại khác nhƣ truyện ngắn, tản

văn, các bài trả lời phỏng vấn của Mạc Ngôn và các bài nói chuyện của

Mạc Ngôn với độc giả.

4. Phƣơng pháp nghiên cứu

Với hƣớng tiếp cận văn hóa học và thi pháp học, luận án vận dụng

linh hoạt nhiều phƣơng pháp, trong đó, các phƣơng pháp đƣợc chú trọng

là: Phƣơng pháp phê bình huyền thoại; phƣơng pháp nghiên cứu liên

4

ngành; phƣơng pháp tiếp cận hệ thống; phƣơng pháp phân tích - tổng hợp;

phƣơng pháp so sánh - đối chiếu.

5. Đóng góp mới của luận án

- Luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu một cách tập

trung, có hệ thống về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Phƣơng

pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là cơ sở để nghiên

cứu về huyền thoại trong toàn bộ sáng tác của Mạc Ngôn.

- Hệ thống lại và làm rõ hơn cơ sở lí thuyết của huyền thoại, huyền

thoại trong văn học; chỉ ra những tƣơng đồng và khác biệt trong cách hiểu

về huyền thoại ở Trung Quốc so với thế giới, chứng minh bằng một trƣờng

hợp tác gia văn học cụ thể là Mạc Ngôn, từ đó đóng góp thêm cho việc

nghiên cứu về vấn đề huyền thoại nói chung.

- Cung cấp thêm một cách tiếp cận mở ra những giá trị mới của tiểu

thuyết Mạc Ngôn, góp phần khẳng định vị trí của Mạc Ngôn trong bản đồ

văn học thế giới.

6. Cấu trúc luận án

Ngoài phần MỞ ĐẦU, KẾT LUẬN,nội dung luận án gồm 4 chƣơng:

CHƢƠNG 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

CHƢƠNG 2: Cội nguồn huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

CHƢƠNG 3: Các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

CHƢƠNG 4: Phƣơng thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

5

CHƢƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Tổng quan về huyền thoại

1.1.1. Định nghĩa về huyền thoại

Từ việc khảo sát hệ thống lí thuyết phong phú về huyền thoại, luận

án rút ra một số vấn đề cơ bản mà chúng tôi cho là quan trọng và phù hợp,

làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài:

- Huyền thoại có thể là một câu chuyện, một niềm tin, một phƣơng

thức tƣ duy đƣợc chia sẻ trong một cộng đồng nào đó.

- Huyền thoại không phải lúc nào cũng mang yếu tố hoang đƣờng, kì

ảo, thần bí, huyền ảo. Huyền thoại hiện đại có thể đƣợc tạo nên từ những

chất liệu cuộc sống hiện thực nhƣng cách thức mà chúng kết hợp với nhau

và “hiệu ứng” mà chúng lại mang sắc màu huyền thoại.

- Những vấn đề đƣợc đặt ra trong huyền thoại mang tính biểu trƣng,

ý nghĩa sâu sắc với cộng đồng.

- Từ vấn đề tái huyền thoại cần đặt ra câu hỏi về phƣơng thức mà

chúng đƣợc tạo nên.

1.1.2. Vấn đề nghiên cứu huyền thoại từ lí thuyết văn học

- Về cơ bản, có thể chia huyền thoại văn học thành hai kiểu loại:

“huyền thoại cổ đại” (M. Melentinsky gọi đó là những “huyền thoại

nguyên thủy”, là “hình thức cổ điển của huyền thoại”) và “huyền thoại hậu

cổ đại” để chỉ về hai kiểu huyền thoại ở các giai đoạn sau này trong lịch sử

văn học nhân loại (so với giai đoạn huyền thoại cổ đại) bao gồm: huyền

thoại mới và huyền thoại tái sinh.

- “Huyền thoại hậu cổ đại” diễn tả quá trình tái huyền thoại ở nhiều góc

6

độ khác nhau trong tiến trình lịch sử văn học, tiêu biểu nhất là giai đoạn hình

thành “chủ nghĩa huyền thoại” với các “huyền thoại hiện đại” trong văn học

hiện đại chủ nghĩa thế kỉ XX. Tiêu biểu cho huyền thoại hiện đại trong văn

học là sự thừa nhận mối quan hệ giữa huyền thoại - nghi lễ, huyền thoại - cổ

mẫu ; sự xuất hiện một cách phổ biến của các nghi lễ huyền thoại, cổ mẫu

huyền thoại và vấn đề phƣơng thức xây dựng huyền thoại.

- Quan niệm về huyền thoại của giới nghiên cứu Trung Quốc có sự

gặp gỡ và ảnh hƣởng từ phƣơng Tây tuy nhiên cũng mang đặc trƣng riêng:

sự đậm đặc của yếu tố “kì” và phƣơng thức truyền kì.

1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu huyền thoại trong tiểu

thuyết ạc Ngôn

1.2.1. Các nghiên cứu tiếng Trung Quốc

Trong phạm vi tài liệu bằng tiếng Trung liên quan đến đề tài khảo sát

đƣợc, chúng tôi nhận thấy, giới nghiên cứu quan tâm nhiều nhất ở góc độ

thi pháp học, tự sự học, xã hội học hay chính trị học. Vấn đề huyền thoại

mới chỉ đƣợc đề cập đến ở một số nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo, hƣ ảo; các nghiên cứu từ góc độ truyền kì; các nghiên cứu về

carnival; các nghiên cứu về về cội nguồn sáng tác,…Có thể nhận thấy sự

gặp gỡ của các công trình ở sự quan tâm đến yếu tố kì ảo, huyền diệu, mối

quan hệ của yếu tố này với hiện thực và vai trò của chúng trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn. Các nghiên cứu đã góp phần khẳng định sự hiện diện của

huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn; cung cấp thêm các gợi ý đồng

thời giúp chúng tôi xác định đƣợc rõ hơn những khoảng trống liên quan

đến đề tài cần đƣợc khai thác mà cụ thể là việc đi sâu vào những biểu hiện

đặc trƣng của huyền thoại đồng thời chú ý đến phƣơng thức xây dựng

huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.

7

1.2.2. Các nghiên cứu tiếng Anh

Với tài năng nghệ thuật độc đáo của mình, Mạc Ngôn là một trong

những tác giả đƣợc chào đón ở nhiều nƣớc trên thế giới. Cách tiếp cận ở các

nghiên cứu này chủ yếu theo hƣớng so sánh nhằm chỉ ra mối liên hệ của

sáng tác Mạc Ngôn với nền văn học thế giới (tiêu biểu nhất là khuynh

hƣớng hiện thực huyền ảo) và những sáng tạo riêng, mang đậm dấu ấn

Trung Quốc của Mạc Ngôn. Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn tuy chƣa đƣợc nghiên cứu chuyên sâu nhƣng đã có sự quan tâm nhất

định (nhƣ chủ đề “ăn thịt ngƣời”, motif anh hùng, phụ tính, mẫu tính). Tuy

vậy, do không chủ đích tập trung vào huyền thoại nên các nghiên cứu hoặc

là những nhận định mang tính khái quát hoặc chỉ mang tính mảnh đoạn, nhỏ

lẻ, chƣa thể mang đến một cái nhìn tổng quan về huyền thoại trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn - điều mà chúng tôi hƣớng tới khi thực hiện luận án này.

1.2.3. Các nghiên cứu tiếng Việt

Từ khi Cao lương đỏ, tác phẩm đầu tiên đƣợc dịch và giới thiệu tại

Việt Nam xuất hiện (2000), theo thời gian, đến nay, những bài viết, công

trình nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn ở Việt Nam ngày càng phong

phú, đa dạng, cung cấp cho độc giả cái nhìn nhiều chiều về tiểu thuyết

Mạc Ngôn nói riêng, sáng tác Mạc Ngôn nói chung. Tuy nhiên, phần lớn

trong số đó hoặc mang tính chất giới thiệu, điểm sách, hoặc hƣớng vào thi

pháp học và tự sự học. Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đã

đƣợc lƣu tâm, tuy nhiên mới chỉ hoặc thấp thoáng trong các nhận định,

nghiên cứu, hoặc tập trung vào một số yếu tố cụ thể (nhƣ một số biểu

tƣợng, yếu tố kì ảo), trong một số tác phẩm nhất định mà chƣa có công

trình nghiên cứu mang tính bao quát, chuyên sâu.

8

Tiểu kết chƣơng 1

Trong chƣơng 1, chúng tôi đã tổng quan tình hình nghiên cứu về huyền

thoại nói chung, huyền thoại trong văn học nói riêng và huyền thoại trong

tiểu thuyết Mạc Ngôn. Các tƣ liệu đã cho thấy tính chất mở và khả năng gây

tranh luận của khái niệm huyền thoại. Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc các

công trình đi trƣớc, trong luận án này, chúng tôi cố gắng xây dựng một cái

nhìn bao quát hơn về vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn.

CHƢƠNG 2

CỘI NGUỒN HUYỀN THOẠI TRONG

TIỂU THUYẾT ẠC NGÔN

2.1. Huyền thoại trong văn học và cao trào “tái huyền thoại”

trong văn học thế kỉ XX

Ngay từ khi sinh thành, huyền thoại và văn học đã có mối quan hệ

khăng khít với nhau. Trải qua lịch sử phát triển lâu dài, huyền thoại vẫn

tiếp tục đƣợc bảo lƣu trong văn học, vừa mang tính truyền thống lại vừa có

sự cách tân. Quá trình tái huyền thoại hóa đã diễn ra trong suốt tiến trình

lịch sử văn học nhƣng cao trào của nó là thế kỉ XX, gắn với sự phục hƣng,

tái huyền thoại mạnh mẽ - không chỉ là sự “thừa nhận huyền thoại nhƣ một

nhân tố sống động vĩnh cửu vẫn thực hiện chức năng thực tiễn cả trong xã

hội hiện đại” mà còn là sự gắn bó chặt chẽ của nó với tâm lí học phổ quát

của tiềm thức. Các tác gia và tác phẩm văn học sáng tác theo khuynh

hƣớng huyền thoại mà tiêu biểu nhất là W. Faulkner và G. Márquez đã trở

thành những “nhân vật truyền cảm hứng”, gợi mở về tƣ duy sáng tác cho

Mạc Ngôn.

9

2.2. Văn hóa dân gian và truyền thống hiếu kì trong văn học

Trung Quốc

Mạc Ngôn từng khẳng định mình đứng trên lập trƣờng dân gian để

sáng tác. Từ đây, tác phẩm của ông thể hiện một cách sâu sắc đời sống văn

hóa, tín ngƣỡng, phong tục (đặc biệt là đời sống tôn giáo, tín ngƣỡng dân

gian) của vùng Đông Bắc Cao Mật nói riêng, đất nƣớc Trung Quốc nói

chung. Điểm đặc biệt của huyền thoại Mạc Ngôn là ở chỗ, ông có xu

hƣớng trở về với các huyền thoại dân gian truyền thống Trung Quốc mang

đậm màu sắc kì ảo, trở về với sức sống của sinh mệnh nguyên thủy đƣợc

bảo lƣu trong dân gian, nằm ngoài đƣờng biên của lịch sử hóa, chính trị

hóa. Bên cạnh đó, sáng tác của ông cũng là sự tiếp nối mạch nguồn truyền

thống hiếu kì của dân tộc.

2.3. Trải nghiệm cá nhân và quan niệm sáng tác của ạc Ngôn

Có hai dạng trải nghiệm có ý nghĩa quyết định đối với thế giới huyền

thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là trải nghiệm tuổi thơ và trải nghiệm từ

thời đại nhiều biến động. Trải nghiệm tuổi thơ nghèo đói và cô đơn khiến

Mạc Ngôn có thể chứng kiến biết bao câu chuyện đặc biệt; trải qua biết

bao cảm giác kì lạ, cung cấp nguồn đề tài sáng tác phong phú. Hơn thế

nữa, cùng từ đây, xuất hiện một điểm nhìn có ý nghĩa đặc biệt đối với

huyền thoại: điểm nhìn trẻ thơ - điểm nhìn từ dƣới lên nên chứa đầy những

điều kì vĩ, bí ẩn. Điểm nhìn này cùng với quan niệm “lịch sử là truyền kì”,

“nhà văn là ngƣời kể chuyện” và các quan niệm khác của nhà văn về vai

trò của trí tƣởng tƣợng, thế giới cảm giác, “hƣơng vị tiểu thuyết” đã góp

phần tạo nên một thế giới văn học mang màu sắc huyền thoại. Những trải

nghiệm đến từ thời đại toàn cầu hóa và hiện thực xã hội Trung Quốc

đƣơng thời đã giúp Mạc Ngôn nhận ra rằng, nhân loại nói chung, dân tộc

10

Trung Quốc nói riêng đang đứng trƣớc một hiểm họa lớn khi mà khoa học

kĩ thuật càng tiến bộ thì tham vọng của con ngƣời càng bùng phát. Đó là

một thực tại tồn tại nhiều điều phi lí đến không tƣởng nhƣ kiểu của F.

Kafka, A. Camus mà nhà văn không thể né tránh. Giai đoạn lịch sử mà

Mạc Ngôn đang sống đặt con ngƣời, trong đó có nhà văn đối diện với

nhiều vấn đề “hậu hiện đại” nhƣng đồng thời cũng cung cấp nhiều tiền đề

thuận lợi cho công việc sáng tác mà tiêu biểu là cơ hội tiếp xúc với tƣ

tƣởng, văn hóa, tác phẩm văn học thế giới trong công cuộc Cải cách mở

cửa thập niên 80 của thế kỉ XX.

Tiểu kết chƣơng 2

Sự sáng tạo huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trƣớc hết nằm

trong truyền thống huyền thoại của nhân loại đƣợc bảo lƣu qua các giai

đoạn lịch sử. Đó là sự trở về vừa có ý thức, lại vừa nằm trong dòng chảy

của “vô thức tập thể”. Thế giới huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vì

vậy, mang đến cho ngƣời đọc cảm giác thân thuộc đồng thời cũng đầy mới

mẻ, thôi thúc sự khám phá và lí giải.

CHƢƠNG 3

CÁC HUYỀN THOẠI TIÊU BIỂU

TRONG TIỂU THUYẾT ẠC NGÔN

3.1. Huyền thoại nghi lễ

3.1.1. Nghi lễ Thụ pháp

Tiểu thuyết Mạc Ngôn cho thấy trong nhiều tác phẩm dáng dấp của

nghi lễ thụ pháp từng xuất hiện trong thời kì cổ đại ở những chi tiết, sự

11

kiện mang ý nghĩa biểu tƣợng cho nghi lễ thụ pháp, tạo nên bƣớc chuyển

đặc biệt trong cuộc đời nhân vật. Tuy nhiên, ý nghĩa thụ pháp đã có nhiều

khác biệt: Nếu nhƣ trong xã hội cổ đại, nghi lễ thụ pháp chủ yếu gắn liền

với sự trƣởng thành (về tình dục và về vị thế trong cộng đồng) của ngƣời

đƣợc thụ pháp, thì Mạc Ngôn đã mang ánh sáng thụ pháp đó đặt lên một

hệ thống nhân vật vô cùng phong phú từ ngƣời trẻ đến ngƣời già, từ đàn

ông đến phụ nữ. Nếu nhƣ nghi lễ thụ pháp gắn với nhân vật anh hùng về

cơ bản vẫn giữ nguyên đặc trƣng thì với các nhân vật khác, ý nghĩa thụ

pháp đã có nhiều khác biệt: Hiếm khi sau thụ pháp xuất hiện con ngƣời

mới mẻ mang ý nghĩa tích cực mà phần lớn là sự tha hóa, thất vọng, bất

lực và cái chết vĩnh viễn. Con ngƣời nguyên thủy sau nghi lễ thụ pháp vẫn

tiếp tục đƣợc sống cuộc đời của mình, đƣợc sự thừa nhận của công xã; còn

những số phận tham gia vào nghi lễ thụ pháp của Mạc Ngôn có đƣợc sống

cũng không phải bằng cuộc đời của mình nữa. Họ đã đánh mất (hay bị

cƣớp đi mất?) thân phận, sống mà không bằng chết, không thể sống nên

phải tìm đến cái chết. Cánh cửa mở ra con đƣờng trở về với cuộc đời đồng

thời cũng là cánh cửa dẫn đến địa ngục sâu thẳm, đen tối, dày vò, đau đớn

và tàn lụi. Tất cả họ, dù đã trƣởng thành hay chƣa, đều là những mảnh đời

bất hạnh, khao khát sự thay đổi, khao khát sự tái sinh trong khắc khoải và

vô vọng. Nghi lễ thụ pháp trở thành biểu tƣợng cho cuộc sống hiện thực

đầy bất trắc và cám dỗ vẫn đang bám riết, vây chặt lấy những thân phận

khốn khổ, mặc cho họ vùng vẫy…

3.1.2. Nghi lễ hiến tế

Xuất hiện trong khá nhiều tiểu thuyết của Mạc Ngôn motif hiến tế

mang dáng dấp của nghi lễ hiến tế nguyên thủy với đầy đủ những biểu

hiện: thầy tƣ tế, vật hiến tế, ngƣời tham dự, không gian hiến tế. Không chỉ

12

vậy, Mạc Ngôn còn tiến hành những cuộc đổi vai ngoạn mục giữa các

nhân vật (thầy tƣ tế trở thành vật hiến tế; vật hiến tế tự tế sinh mình…), để

từ một nghi lễ hiến tế ban đầu, tạo nên vô số các cuộc hiến tế khác (nhƣ

trƣờng hợp của Đàn hương hình, Ếch), mở rộng ý nghĩa tác phẩm. Hình

thức nghi lễ những tƣởng chỉ tồn tại trong xã hội cổ đại, giờ đây, theo

những cách khác nhau lại hiện diện một cách phổ biến trong sáng tác của

Mạc Ngôn, đƣợc ông sử dụng để nói về những vấn đề mang tính thời đại:

nghi lễ hiến tế biểu tƣợng cho sự nhỏ bé của kiếp ngƣời trƣớc những điều

bất công, phi lí trong xã hội (bị hiến tế), đồng thời cũng là biểu tƣợng cho

sự tha hóa của con ngƣời trƣớc xã hội kim tiền (tự hiến tế). Sáng tác của

Mạc Ngôn vì vậy có ý nghĩa nhƣ một lời kêu cứu, cũng là một lời cảnh

tỉnh sâu sắc.

3.1.3. Nghi lễ ăn thịt người

Đi từ nghi lễ “ăn thịt ngƣời” trong lịch sử loài ngƣời đến motif ăn thịt

ngƣời trong lịch sử xã hội Trung Quốc; tiếp nối chủ đề truyền thống từ Lỗ

Tấn, Mạc Ngôn trở lại thƣờng xuyên trở lại chủ đề ăn thịt đồng loại từ tính

chất riêng lẻ (trong truyện ngắn Con rơi, Linh dược) đến thành cả một hệ

thống (tiểu thuyết Tửu Quốc), mang đến những ý nghĩa mới. Trong đó, bộ

máy ăn thịt ngƣời là hình ảnh của một xã hội với những tệ nạn tham

nhũng, quan liêu; ngƣời lao động nghèo khổ hoặc vì hoàn cảnh ép buộc

hoặc can tâm tình nguyện biến mình thành một thứ mồi ngon cho bộ máy

cai trị hút máu; những đứa trẻ thánh thiện là nạn nhân nhƣng cũng có nguy

cơ trở thành tội nhân, thành kẻ khát máu.Ăn thịt ngƣời trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn trở thành một câu chuyện ngụ ngôn thời hiện đại, vạch trần bản

chất “ăn thịt ngƣời” của xã hội văn minh, nơi mà con ngƣời vì lòng tham

sẵn sàng làm tất cả, bất chấp nhân tính.

13

3.2. Huyền thoại cổ mẫu

3.2.1. Cổ mẫu Nước

Cổ mẫu Nƣớc là một trong những cổ mẫu đầu tiên, quan trọng của

huyền thoại. Trong truyền thống, cổ mẫu nƣớc mang ý nghĩa tƣợng trƣng

cho nguồn sống, phƣơng tiện thanh tẩy, trung tâm tái sinh. Do đặc điểm vận

động và bí ẩn, Nƣớc cũng mang tính hai mặt. Trở về với cổ mẫu này, tiểu

thuyết Mạc Ngôn mang đến Nƣớc tồn tại ở dạng thức khởi thủy và các biến

thể: Sữa, rƣợu, máu. Tất cả các dạng thức đó đều vừa bảo lƣu nét nghĩa cổ

điển của Nƣớc, vừa mang đến sự tái sinh mới. Nhấn mạnh đến nét nghĩa

tích cực của Nƣớc gắn với vẻ đẹp tâm hồn và sức sinh mệnh mãnh liệt của

con ngƣời, hƣớng đi này của Mạc Ngôn tiếp tục thể hiện con đƣờng “tầm

căn” vẻ đẹp nguyên thủy của sinh mệnh dân gian mà ông theo đuổi; Triệt để

hóa nét nghĩa tiêu cực của Nƣớc, đẩy nó thêm ở cấp độ mới thông qua biến

thể Rƣợu, ông đã vạch trần màu sắc đen tối của một xã hội tiêu dùng mà

nhân tính bị tha hóa bởi đồng tiền và những cám dỗ bản năng.

3.2.2. Cổ mẫu Mẹ

Cổ mẫu Mẹ là một cổ mẫu quan trọng của nhân loại. Đây cũng là

một cổ mẫu lớn trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Đi vào tiểu thuyết Mạc Ngôn,

cổ mẫu Mẹ thể hiện nhiều nét nghĩa: Thứ nhất, đó là trung tâm của sự tái

sinh, không chỉ tạo sinh sự sống mà còn giúp hồi sinh, duy trì sự sống của

con ngƣời (Báu vật của đời, Ếch). Thứ hai, đó là biểu tƣợng cho bản năng

tính dục. Tuy nhiên, nếu nhƣ trong cổ mẫu nguyên thủy, vấn đề này đƣợc

nói đên nhƣ một tác nhân có hại, khiến cho ngƣời đàn ông sa ngã, thì Mạc

Ngôn đã đòi lại cho ngƣời phụ nữ quyền đƣợc sống với bản năng của

mình. Nhà văn chủ yếu xây dựng hình ảnh họ ở hai góc độ: ngƣời phụ nữ

dám đi theo tiếng gọi của tình yêu, tình dục, dám sống đúng với con ngƣời,

với bản năng; và ngƣời phụ nữ bị tình dục bản năng làm cho mê muội. Thứ

14

ba, kế thừa nét nghĩa là mầm mống tiềm tàng của sự hủy diệt, cổ mẫu Mẹ

trong tiểu thuyết Mạc Ngôn không phải hủy diệt để tái sinh nhƣ trong mẫu

gốc mà đứng trƣớc nguy cơ hủy diệt và tự diệt, không tái sinh (Ếch). Thứ

tƣ, cổ mẫu Mẹ gắn với những số phận bất hạnh dƣới sự chi phối của định

kiến về giới (vốn đã tồn tại từ thời kì đầu tiên trong lịch sử nhân loại - điều

mà Ph. Enghen gọi là “sự thất bại lịch sử lớn của giới phụ nữ”). Với tất cả

những đặc điểm đó, cổ mẫu Mẹ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vừa truyền

thống lại vừa hiện đại, vừa chung lại vừa mang đậm dấu ấn và quan niệm

cá nhân của nhà văn.

3.2.3. Cổ mẫu anh hùng

Một trong những huyền thoại lớn nhất trong lịch sử nhân loại là

huyền thoại về ngƣời anh hùng. Ngƣời anh hùng trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn chia sẻ cấu trúc chung, các “monomyth” trong xây dựng ngƣời anh

hùng và hành trình phiêu lƣu của họ (““the hero’s journey”) từng xuất hiện

trong câu chuyện về ngƣời anh hùng trên khắp thế giới; Tuy nhiên, đó

không chỉ là cá nhân mà còn là một tập thể anh hùng, phần lớn xuất thân từ

nông dân, đƣợc xây dựng theo quan niệm ngƣời anh hùng của dân gian:

cao thƣợng, đẹp đẽ nhƣng cũng có “nhân tính” bình thƣờng, cũng có

những dục vọng mãnh liệt, thậm chí tầm thƣờng, ti tiện, đáng xấu hổ. Đây

là sự kế thừa motif về ngƣời anh hùng “kép” vốn đã xuất hiện trong huyền

thoại truyền thống đồng thời mang dáng dấp của những anh hùng nông dân

Lƣơng Sơn Bạc từng xuất hiện trong Thủy Hử của Thi Nại Am. Đặt trong

mối tƣơng quan với các sáng tác về ngƣời anh hùng gắn với ba chữ cao -

đại - toàn, mang “thần tính” chứ không phải “nhân tính” của văn học

Trung Quốc những năm 60 - 70 của thế kỉ XX, sự song hành các nét tính

cách, phẩm chất đối lập chính là tiếng nói vạch trần hiện thực cuộc sống,

đƣa nó trở về với tính sinh động muôn màu muôn vẻ vốn có.

15

Tiểu kết chƣơng 3

Các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là huyền thoại

nghi lễ và huyền thoại cổ mẫu. Chỉ ra xu hƣớng trở về với các cổ mẫu

huyền thoại truyền thống nhƣng chúng tôi cũng khẳng định rằng: Mạc Ngôn

không chỉ kế thừa mà còn tái sinh nó trong một bối cảnh mới. Ông đã mƣợn

chuyện xƣa để nói chuyện nay, mƣợn huyền thoại để nói về những điều có

thực. Nhờ thế, những sáng tác của Mạc Ngôn không chỉ gói gọn trong câu

chuyện của con ngƣời Trung Quốc, đất nƣớc Trung Quốc mà đã mở rộng ra

thành câu chuyện của nhân loại: câu chuyện về đức tin và lòng vị tha, câu

chuyện của nhân tính và thú tính, câu chuyện về thân phận con ngƣời… Và

từ đó, Mạc Ngôn trở thành “ngƣời kể chuyện toàn cầu”…

CHƢƠNG 4

PHƢƠNG THỨC HUYỀN THOẠI H A TRONG

TIỂU THUYẾT ẠC NGÔN

4.1. Phƣơng thức huyền thoại hóa trong văn học

Phƣơng thức huyền thoại hóa trong văn học là cách thức và phương

pháp “trở thành hoặc làm cho trở thành” huyền thoại trong văn học.

Phƣơng thức huyền thoại hóa trong sáng tác văn học đƣợc coi là “một

trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại” nhằm “sáng tạo một

thế giới khác với thế giới tự nhiên”, hoặc mang màu sắc hoang đƣờng, kì

ảo, hoặc là một “thiên nhiên thứ hai” sử dụng “những chất liệu của cuộc

sống nhƣng đã làm cho biến dạng đi và theo những qui luật khác với qui

luật thông thƣờng”.

16

4.2. Các phƣơng thức huyền thoại hóa tiêu biểu

4.2.1. Huyền thoại hóa bằng phương thức truyền kì

Thuật ngữ “truyền kì” đƣợc sử dụng không phải nhƣ một thể loại

văn học mà trong vai trò của một phƣơng thức nghệ thuật, tức cách thức

mà Mạc Ngôn sử dụng truyền kì. Điều này xuất phát từ một đặc trƣng nổi

bật của huyền thoại mà chúng tôi đã xác định là sự chia sẻ trong cộng đồng

với một niềm tin mãnh liệt bất chấp hƣ - thực và quan niệm “tiểu thuyết

hóa lịch sử”, “lịch sử là truyền kì” của Mạc Ngôn. Truyền kì - phƣơng

thức chủ đạo, tiêu biểu cho sáng tác huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn - chịu ảnh hƣởng đậm nét từ nền văn hóa truyền thống Trung Quốc

đồng thời cũng có sự giao thoa nhất định với những thủ pháp, phƣơng thức

nghệ thuật trong sáng tác huyền thoại của các tác gia trên thế giới mà tiêu

biểu là Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, kĩ thuật sáng tác Dòng ý thức hay

trào lƣu Tân cảm giác. Nhƣ vậy, phạm vi nghiên cứu truyền kì nhƣ một

phƣơng thức nghệ thuật đã đƣợc chúng tôi mở rộng, vƣợt ra ngoài một

phƣơng thức nghệ thuật cụ thể gắn trực tiếp với thể loại truyền kì trong

văn học.

Trong vai trò của một phƣơng thức nghệ thuật, truyền kì trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn trƣớc hết thể hiện ở việc sử dụng đậm đặc các yếu tố kì,

ảo. Biểu hiện của nó là sự xuất hiện đậm đăc của “kì cảnh”, “kì nhân”, “kì

sự”; kĩ thuật dòng ý thức qua những giấc mơ dài, nhiều hơn cả là giấc mơ

giữa đời thực (hay chính là những ảo giác?); yếu tố huyền ảo thông qua

những liên văn bản mang “vô thức tập thể” và những liên văn bản với Hiện

thực huyền ảo Mĩ Latin. Bên cạnh việc sử dụng yếu tố kì - ảo phƣơng thức

truyền kì còn thể hiện sự xuất hiện dày đặc các câu chuyện truyền kì dân

gian ở hai dạng: truyền kì mang đậm màu sắc “liêu trai chí dị” lấy từ trong

17

kho truyền kì của dân gian (đƣợc sử dụng nhƣ một yếu tố ngoài cốt truyện

đƣợc Mạc Ngôn đặt xen vào trong cốt truyện chính) và truyền kì truyền

miệng về các nhân vật trong tác phẩm (mƣợn phƣơng thức tạo nên truyền

kì (lƣu truyền với một niềm tin cộng đồng mãnh liệt, bất chấp thực – hƣ)).

4.2.2. Huyền thoại hóa bằng phương thức “tầm căn”

Đƣợc gợi ý từ khuynh hƣớng tiểu thuyết tầm căn trong văn học

Trung Quốc, nhƣng chúng tôi sử dụng khái niệm tầm căn không phải nhƣ

một trào lƣu tiểu thuyết mà nhƣ một phƣơng thức nghệ thuật: phương thức

tầm căn hay phương thức tạo nên huyền thoại từ việc trở về với cội nguồn

để sáng tạo nên tác phẩm. Cũng trên khuynh hƣớng trở về với văn hóa

truyền thống nhƣng nếu cái ƣu trội của trào lƣu “tầm căn” ở Trung Quốc là

“ý thức tự ngã dân tộc” thì tinh thần tầm căn của Mạc Ngôn chủ yếu đi vào

tầng sâu của ý thức sinh mệnh dân gian, không chỉ của dân gian Trung

Quốc mà còn là chung của con ngƣời . Điều đó khiến cho tinh thần tầm

căn của ông vừa mang tính “hƣớng nội”, vừa mang tính “hƣớng ngoại”.

Biểu hiện của phƣơng thức tầm căn trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là tầm căn

đề tài (nghi lễ, cổ mẫu, văn hóa dân gian (sức sống dân gian, văn hóa tín

ngƣỡng dân gian: hí kịch Miêu Xoang, hát xẩm)); tầm căn nghệ thuật kể

truyện dân gian (của các thuyết thoại nhân) và bút pháp nghệ thuật truyền

thống (tiểu thuyết chƣơng hồi). “Tầm căn” nền văn hóa truyền thống

Trung Quốc nhƣng đồng thời Mạc Ngôn cũng ý thức rất rõ việc “không

chỉ cần phải biết đến văn hóa truyền thống mà còn phải hƣớng nó tới sự

hợp lí, phê phán và kế thừa” Tất cả đã cho thấy tinh thần “tầm căn” tiến bộ

của Mạc Ngôn.

4.2.3. Huyền thoại hóa bằng phương thức giải huyền thoại

Song song với quá trình huyền thoại hóa luôn diễn ra quá trình giải

18

huyền thoại, thậm chí là phá vỡ huyền thoại của văn hóa đại chúng. Tìm

hiểu về phƣơng thức huyền thoại hóa cũng đồng thời phải tìm hiểu về

phƣơng thức giải huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Tiêu biểu xu

hƣớng giải huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là giải huyền thoại

lịch sử (trong đó có giả huyền thoại về ngƣời anh hùng) và giải huyền

thoại Kinh Thánh. Phƣơng thức giải huyền thoại chủ yếu đƣợc nhà văn sử

dụng là Carnaval hóa: bằng nghịch dị và tiếng cƣời trào tiếu qua ngôn ngữ

và giọng điệu bỡn cợt, khoa trƣơng, giễu nhại tạo nên tiếng cƣời từ hài

hƣớc đến châm biếm sâu cay. Giọng điệu bỡn cợt và tiếng cƣời trào tiếu

đƣợc tạo nên từ sự trái ngƣợc về sắc thái của hai vế trong một câu hoặc hai

câu, hại đoạn văn liền kề nhau; sự nghịch dị giữa tính cách, địa vị ngƣời

nói và phát ngôn của họ; sự đối lập giữa ý nghĩa, vai trò sự kiện với thái độ

của ngƣời tiếp nhận thể hiện bằng các bình luận chêm xen của nhân vật

ngƣời kể chuyện ngôi thứ ba; ghép yếu tố thiêng liêng với trần tục. Nhờ

đó, màu sắc “giải huyền thoại” mang màu sắc Carnaval trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn không chỉ dừng lại ở phạm vi một vài chi tiết, sự kiện mà mở ra

một phạm vi rộng, có khi bao trùm lên toàn bộ tác phẩm.

Tiểu kết chƣơng 4

Tiêu biểu nhất làm nên đặc trƣng trong sáng tạo huyền thoại của

Mạc Ngôn là phƣơng thức truyền kì. Phƣơng thức tầm căn một lần nữa

chứng minh cho tính chất vĩnh cửu của huyền thoại đồng thời giúp Mạc

Ngôn làm nên đặc trƣng riêng, không trộn lẫn với các sáng tác theo

khuynh hƣớng huyền thoại khác. Với phƣơng thức giải huyền thoại Mạc

Ngôn đã tạo nên tính đa chiều trong huyền thoại của ông, đồng thời đặt ra

những vấn đề có ý nghĩa thời đại sâu sắc.

19

KẾT UẬN

Là “hiện tƣợng trung tâm trong lịch sử văn hóa”, huyền thoại đồng

thời cũng là “một phƣơng tiện cổ xƣa để nhận thức thực tại xung quanh và

bản chất con ngƣời”. Ở hình thức cổ xƣa nhất, huyền thoại với tƣ cách là

“cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hóa khác nhau” đã bao gồm

trong đó cả văn học. Ở các giai đoạn sau này, huyền thoại tiếp tục đóng vai

trò hạt nhân quan trọng, là cơ sở tạo nên huyền thoại trong văn học.

Nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, chúng tôi rút ra

các kết luận ban đầu nhƣ sau:

1. Huyền thoại là một khái niệm mở, đƣợc nghiên cứu từ nhiều góc

độ khác nhau. Xác định tiếp cận huyền thoại từ các lí thuyết về huyền

thoại trong văn học, chúng tôi căn cứ vào thời điểm xuất hiện để chia

huyền thoại thành hai dạng: huyền thoại cổ đại và huyền thoại hậu cổ đại.

Huyền thoại cổ đại bao gồm các huyền thoại của các hình thái xã hội tồn

tại trƣớc khi có giai cấp và thần thoại. Do hình thức tƣ duy đặc thù, huyền

thoại cổ đại thƣờng gán cho vạn vật thần tính để giải thích, hiểu chúng.

Con ngƣời vì thế mà gần gũi, tự tin hơn trƣớc sức mạnh của tự nhiên, vũ

trụ. Họ nhỏ bé nhƣng không cô đơn. Huyền thoại hậu cổ đại, bao gồm các

huyền thoại tái sinh và huyền thoại mới, cho thấy quá trình tái huyền thoại

diễn ra ở nhiều góc độ khác nhau. Điểm đáng lƣu ý là bên cạnh việc bảo

lƣu, kế thừa huyền thoại truyền thống, lặp lại “có tính chất chu kì vĩnh

cửu” các nguyên mẫu huyền thoại dƣới các dạng “mặt nạ” khác nhau,

huyền thoại hậu cổ đại đồng thời cũng mang màu sắc mới: nó đã trở thành

một phƣơng thức nghệ thuật - phƣơng thức huyền thoại. Trong các nghiên

cứu về huyền thoại, quan trọng nhất với chúng tôi là lí thuyết của trƣờng

20

phái Phê bình Nghi lễ - huyền thoại với hai nhánh: huyền thoại nghi lễ và

huyền thoại cổ mẫu. Đây cũng là hai kiểu huyền thoại mà chúng tôi xác

định đƣợc trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Bên cạnh đó, các đặc trƣng khác

của huyền thoại nhƣ yếu tố kì lạ, huyền ảo, biểu tƣợng cũng đƣợc chúng

tôi quan tâm.

Xác định cách hiểu thống nhất về huyền thoại sử dụng trong luận án,

tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề huyền

thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn ở trong nƣớc và trên thế giới, chúng tôi

nhận thấy vẫn còn nhiều khoảng trống cần đƣợc tìm hiểu, khám phá.

2. Huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đƣợc tạo nên từ nhiều cội

nguồn khác nhau. Thứ nhất, nó gắn với xu hƣớng sáng tạo huyền thoại của

lịch sử loài ngƣời nói chung, lịch sử văn học nói riêng, đặc biệt là cao trào

tái huyền thoại hóa trong văn học thế kỉ XX. Cao trào này, với sự ra đời

của hàng loạt các tác giả sáng tác theo khuynh hƣớng huyền thoại, đặc biệt

là dòng Văn học phi lí và Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo nhƣ W. Faulkner

và G. Márquez, đã có những ảnh hƣởng nhất định đến sáng tác Mạc Ngôn.

Thứ hai là cội nguồn văn hóa dân gian Trung Quốc cũng nhƣ truyền thống

“hiếu kì” lâu đời của dân tộc này. Thứ ba là các trải nghiệm cá nhân và trải

nghiệm xã hội của bản thân tác giả. Tuổi thơ đói khát, cô đơn; những đổi

thay trong thời đại toàn cầu hóa; hiện thực, lịch sử đất nƣớc Trung Quốc…

tất cả đều ghi dấu ấn qua cách cảm nhận và phản ánh mang đậm sắc màu

kì ảo trong các thiên tiểu thuyết. Thứ tƣ là hệ thống các quan niệm sáng tác

riêng của Mạc Ngôn trong đó đóng vai trò quan trọng nhất là quan niệm

“lịch sử là truyền kì” và “nhà văn là ngƣời kể chuyện”. Bằng cách này,

Mạc Ngôn lựa chọn đƣa vào trong tác phẩm lịch sử đƣợc lƣu truyền trong

dân gian, tức lịch sử của những lời nói truyền kì. Quan niệm về tiểu thuyết

21

cần có hƣơng vị thể hiện sự quan tâm của Mạc Ngôn đến trí tƣởng tƣợng

và tầm quan trọng của thế giới cảm giác trong cảm nhận và miêu tả vạn

vật. Nhờ đó, thế giới cảm giác trong tác phẩm của ông đã vƣợt lên trên khả

năng cảm nhận thông thƣờng của các giác quan để đến với linh giác - cảm

giác của linh hồn.

3. Hai kiểu huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là

huyền thoại nghi lễ và huyền thoại cổ mẫu. Các huyền thoại này đều là sự

tái sinh huyền thoại của nhân loại trong lớp ý nghĩa mới. Các huyền thoại

nghi lễ xuất hiện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là những motif huyền thoại

tiêu biểu vốn đã hình thành từ trong nền văn hóa nguyên thủy, ở nhiều khu

vực văn hóa khác nhau trên thế giới, không phân biệt khoảng cách thời

gian và địa lí nhƣ nghi lễ thụ pháp, nghi lễ hiến tế và nghi lễ ăn thịt ngƣời.

Tuy nhiên, tái tạo các motif này, Mạc Ngôn đã mang đến cho chúng màu

sắc mới mẻ. Tuy các cuộc thụ pháp thƣờng mang biểu hiện tiêu biểu là sự

thử thách về mặt thể xác, nhƣng ý nghĩa thụ pháp thì đã thay đổi. Nhân vật

trải qua thụ pháp không những không chuyển sang một trạng thái khác,

không trƣởng thành về mặt vị thế và tình dục, mà còn bị mất đi tiếng nói

bản thể, bị đánh mất hoặc bị cƣớp đi mất thân phận, sống mà không bằng

chết. Trong nghi lễ, vật tế sinh, thầy tƣ tế, không gian hiến tế, quần chúng

tham gia cuộc hiến tế tuy xuất hiện nhƣng luôn luôn có sự luân chuyển hết

sức bất ngờ. Ăn thịt ngƣời là nghi lễ huyền thoại phổ biến trong nền văn

minh nhân loại, trong nhiều trƣờng hợp gắn liền với nghi lễ thụ pháp và

hiến tế. Đi từ nghi lễ ăn thịt ngƣời của nhân loại đến motif ăn thịt ngƣời

trong lịch sử xã hội Trung Quốc; tiếp nối Lỗ Tấn, sự trở về với nghi lễ ăn

thịt ngƣời trong tiểu thuyết Mạc Ngôn mang tính hệ thống và bao hàm

nhiều tầng nghĩa mới, trở thành biểu tƣợng cho sự tha hóa không thể cứu

22

vãn của nhân tính, cho sự suy đồi của xã hội tiêu dùng dƣới những ảnh

hƣởng tiêu cực của nền kinh tế thị trƣờng.

Cùng với huyền thoại nghi lễ, các huyền thoại cổ mẫu cũng đã góp

phần tạo nên diện mạo thế giới huyền thoại trong sáng tác của Mạc Ngôn.

Có thể thấy sự xuất hiện nhiều cổ mẫu tiêu biểu của nhân loại, trong đó có

các cổ mẫu lớn chứa đựng những giá trị bất biến, xuất hiện nhiều lần cùng

với sự phát triển của lịch sử văn hóa xã hội nói chung, văn học nói riêng

nhƣ cổ mẫu Nƣớc, cổ mẫu Mẹ, cổ mẫu Anh hùng. Vẫn bảo lƣu những nét

nghĩa truyền thống trong vai trò của nguồn sống, trung tâm tái sinh, cổ

mẫu Nƣớc và cổ mẫu Mẹ đồng thời cũng mang những biến thể, những nét

nghĩa phái sinh (nguy cơ hủy diệt và tự diệt - hủy diệt cái nó vốn sinh-

dƣỡng và tự diệt chính khả năng sinh-dƣỡng của mình...). Đi liền với cổ

mẫu Anh hùng là cổ mẫu Hành trình. Với cổ mẫu Anh hùng, điểm thú vị là

Mạc Ngôn đã tạo nên một tập thể anh hùng thông qua kế thừa và sử dụng

một cách linh hoạt, hiệu quả hai motif: ngƣời anh hùng - “nhân vật huyền

thoại tuyệt hảo” và ngƣời anh hùng “kép” - ngƣời anh hùng mang tính hai

mặt. Họ là những bức tƣợng đài mới của nhà văn về ngƣời anh hùng dân

gian: vừa phi thƣờng vừa bình thƣờng, thậm chí tầm thƣờng, có sức sống

lâu bền với thời gian.

Sự quay về với các huyền thoại nói trên, một cách ý thức hoặc không

ý thức đã cho thấy sức sống bền lâu và sinh động của các huyền thoại cũng

nhƣ sự sáng tạo khác biệt của Mạc Ngôn. Nhờ thế mà huyền thoại trong tiểu

thuyết của ông vừa nằm trong mạch nguồn huyền thoại chung của nhân loại

lại vừa có những nét khác biệt, hòa nhập nhƣng không bị hòa tan.

4. Kế thừa truyền thống huyền thoại của dân tộc và thế giới, nhƣng

huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vẫn mang màu sắc riêng biệt nhờ

23

phƣơng thức tạo ra huyền thoại. Bên cạnh phƣơng thức phổ biến là tái sử

dụng các motif huyền thoại truyền thống (huyền thoại nghi lễ và huyền

thoại cổ mẫu trong “mặt nạ” mới), Mạc Ngôn còn sử dụng các phƣơng

thức đặc trƣng khác, trong đó tiêu biểu nhất là phƣơng thức truyền kì. Với

vai trò của một phƣơng thức nghệ thuật, truyền kì trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn đã vƣợt ra ngoài phạm trù của một khái niệm về thể loại văn học,

hay một phƣơng thức nghệ thuật cụ thể gắn trực tiếp với thể loại, mà có

những biểu hiện riêng: sử dụng đậm đặc các yếu tố kì, ảo, tạo nên “kì

cảnh”, “kì nhân”, “kì sự”; đa dạng hoá kết cấu cốt truyện gắn với sự gia

tăng ngôi kể và luân chuyển điểm nhìn trần thuật; vận dụng các kĩ thuật

sáng tác huyền thoại trên thế giới nhƣ dòng ý thức, thủ pháp nghệ thuật

của Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo; sử dụng dày đặc các câu chuyện truyền

kì dân gian và cách thức truyền kì trong dân gian để xây dựng huyền thoại

về nhân vật. Cùng với truyền kì, phƣơng thức “tầm căn” cũng có vai trò

lớn trong việc huyền thoại hóa tiểu thuyết Mạc Ngôn, thể hiện ở tầm căn

đề tài (dân gian và văn hóa tín ngƣỡng dân gian) và tầm căn các thủ pháp

nghệ thuật truyền thống (nghệ thuật kể chuyện dân gian, tiểu thuyết

chƣơng hồi). Điều thú vị là, ngay khi xây dựng nên thế giới huyền thoại

của riêng mình, Mạc Ngôn cũng đồng thời tiến hành “giải huyền thoại”,

biến đổi, giễu nhại, thậm chí tháo gỡ các cấu trúc huyền thoại hiện có để

thêm vào những ý tƣởng mới, biểu hiện mới. Huyền thoại trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn vì vậy mang tính đa chiều, đa sắc.

5. Cho đến nay, các lí thuyết về huyền thoại mới chỉ là một bộ phận

lí thuyết thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau mà chƣa có hệ thống lí luận riêng.

Giới hạn lí thuyết về huyền thoại trong nghiên cứu văn học, tiêu biểu là

trƣờng phái Phê bình nghi lễ - huyền thoại nhƣng chúng tôi cũng xác định

24

rằng, vấn đề “huyền thoại và văn học” dù có đƣợc “giải thích rộng rãi đến

đâu đi chăng nữa thì nó cũng đã và đang đƣợc đề cập đến cả bên ngoài

phạm vi trƣờng phái này”. Vì vậy, việc nghiên cứu về Huyền thoại trong

tiểu thuyết của Mạc Ngôn mới chỉ là một nghiên cứu về một trƣờng hợp

“huyền thoại hiện đại” trong một quá trình tái huyền thoại hóa cụ thể và

sinh động. Từ đây, đặt ra vấn đề có thể tiếp tục cắt nghĩa về tiểu thuyết

Mạc Ngôn cũng nhƣ toàn bộ sáng tác của ông thông qua việc mở rộng và

đi sâu nghiên cứu từ lí thuyết huyền thoại của các trƣờng phái, khuynh

hƣớng nghiên cứu khác. Hệ thống lí thuyết về huyền thoại đã đƣợc tổng

quan trong luận án, chúng tôi thiết nghĩ cũng có thể trở thành căn cứ để

tìm hiểu về các sáng tác theo khuynh hƣớng huyền thoại của các tác gia

văn học đƣơng đại khác trên thế giới. Đó là những hƣớng mở cần đƣợc

tiếp tục quan tâm, tìm hiểu trong các công trình nghiên cứu tiếp theo.