MẠCH XUNG
1- ĐẶC TÍNH
•+ Biển của 12 kinh (‘Hải Luận’ - LKhu.33).
•+ Biển của Ngũ Tạng, Lục Phủ (‘Nghịch Thuận Phì Sấu’ - LKhu.38).
+ Biển của Kinh Mạch (‘Nuy Luận’ - TVấn.44).
+ Chủ về phần khí - là con đường xuất khí của khí (Y Kinh Tinh Nghĩa).
+ Kiểm soát khí Huyết toàn thân (Trung Quốc Châm Cứu Học KháiYếu).
+ Liên lạc với mạch Nhâm + Đốc rót khíù vào các kinh Thiếu Âm, hội với kinh
Dương Minh và Thái Dương (Nội Kinh Giảng Nghĩa).
+ Quan hệ với kinh túc Thiếu Âm và túc Dương Minh. Cùng với Mạch Nhâm +
Đốc đều Khởi lên ở bào trung và được gọi chung là “Nhất Nguyên Tam Kỳ”
(Châm Cứu Học Thượng Hải).
+ Quản lý khí huyết của tạng Phủ và liên quan trực tiếp đến việc sinh đẻ (Châm
Cứu Học Việt Nam).
Là 1 kinh ở phía sâu bên trong xuất phát từ kinh Thận.
. Có 3 nhánh ở ngực, ở bụng và chi dưới.
. Có tác dụng chuyển tông khí của Thận. Khí này không vận hành đơn độc mà luôn
luôn đi với Doanh Khí và Vệ Khí.
. Tông khí có tác dụng điều hòa nhiệt độ và chuyển vận tân dịch đến các cơ khớp
(‘Pathogéni Et Pathologie En Ergetiqués En Médecine Chinoise).
2- ĐƯỜNG VẬN HÀNH
- Khởi từ bào trung (ở bụng dưới), nhập vào hội âm, từ đó tách thành 2 nhánh:
+ 1 nhánh phía sau đi đến mặt trong của cột sống.
+ Nhánh kia ở phía trước, theo mạch Nhâm đến huyệt Quan Nguyên, qua đường
kinh Chính Thận ở huyệt Hoành Cốt (Th.11), qua bụng đến tận huyệt U Môn
(Th.21). Đường mạch ở bụng này có nhiều nhánh nhập vào kinh cân của trường vị.
- Lên ngực ở huyệt Du Phủ (Th 27) nhánh ngực này có nhiều nhánh toả ra ở liên
sườn (TVấn 62).
- Lên họng, hợp với mạch Nhâm ở huyệt Liêm Tuyền (Nh 21).
Lên mặt và vòng quanh môi.
- Từ huyệt Hoành Cốt (Th.11), có 1 nhánh thứ hai chạy xuống mặt trong đùi và
dính vào kinh Chính Thận (TVấn 62).
- Xuống bắp chân, mắt cá chân trong và bờ trong bàn chân. Mạch này có nhiều
nhánh lan ra nhiều vùng khác nhau của chi dưới.
- Từ huyệt Hoành Cốt (Th 11) có một nhánh khác đi qua Khí Xung (Vi 30), xuống
bắp chân, mắt cá chân trong, đến ngón chân cái (TVấn.62), trở lại đến mắt cá chân
trong.
- Liên hệ với các huyệt: Hoành Cốt (Th.11), Đại Hách (Th.12), Khí huyệt (Th.13),
Tứ Mãn (Th.14), Trung Chú (Th.15), Hoang Du (Th.16), Thương Khúc (Th.17),
Thạch Quan (Th.18), Âm Đô (Th.19), Thông Cốc (Th.20) và U Môn (Th. 21).
3- BIỂU HIỆN BỆNH LÝ
+ Ho, suyễn, động ứng ở tay (‘Cử Thống Luận’ - TVấn.39).
+ Lưng đau, sốt. Nhiệt nhiều thì buồn phiền, dưới thắt lưng như có thêm cây nằm
ngang bên trong. Bệnh nặng thì sinh ra tiểu dầm (‘Thích Yêu Thống’ - TVấn 41).
+ Khí nghịch mà cấp (Nan 29).
+ Đái dầm, sán khí, tâm thống, tiểu không thông, họng khô (Châm Cứu Học Giảng
Nghĩa).
+• Ngực và thượng vị đau, ngực đầy, phiền, ngực có kết khối, ăn vào thì ói ra, tích
thức ăn và rượu, ruột sôi, đại tiện lỏng, ngăn nghẹn, hông sườn đầy trướng, vùng
bụng và rốn đau, trường phong hạ huyết, sốt rét, nhau thai không ra, sinh xong bị
hôn mê (Châm Cứu Học Thượng Hải).
4- ĐIỀU TRỊ
-• Khi mạch Xung bị rối loạn, châm huyệt Quan Nguyên (Nh 3) (‘Nghịch Điều
Luận’ - TV 34).
-• Thích tán mạch tại khe thịt trước xương gối, tức là thúc mạch, thích 3 nốt (huyệt
Địa cơ - Tỳ 8) (‘Thích Yêu Thống’ - TVấn.40).
-• Cách chung có thể dùng huyệt Công Tôn (Tỳ 4) vì đây là một trong Bát Hội
huyệt giao với mạch Xung.
Sách ‘Pathogéni Et Pathologie En Ergetiqués En Médecine Chinoise’ diễn giải như
sau:
1-Tà Khí Nhập Vào Nhánh Ngực và Mặt Qua Đường Kinh Cân Của Vùng Này.
+ Triệu chứng: miệng và mũi khô, đôi khi đau vùng chấn thủy và khó thở, có cảm
giác khí nghịch, mất tiếng và nghẹn.
+ Điều trị: dùng thủ pháp châm Lạc mạch: châm huyệt U Môn (Th.21), Thiên Đột
(Th.22), và các A Thị Huyệt ở ngực. Có thể thêm huyệt của mạch Xung ở ngực là
huyệt Đại Bao (Ty.21) và Uyên Dịch (Đ.22).
2-Tà Khí Xâm Nhập Trực Tiếp Vào Nhánh Lên Của Xung Mạch Ở Mặt Trong
Chân.
+ Triệu chứng: bàn chân lạnh lên đến gối, đôi khi đau và bị vọp bẻ ở mặt trước đùi
và bắp chân, háng đau.
+ Điều trị: dùng thủ pháp châm Lạc mạch theo Linh Khu: châm huyệt Khí Xung
(Vi.30) nếu đau ở háng. Chân lạnh, chân đau, chuột rút: châm huyệt Nhiên Cốc
(Th.2), Thái Khê (Th.3), Đại Đô (Ty.2), Hành Gian (C.2), Tam Âm Giao (Ty.6).
Các huyệt này là nơi hội của mạch Xung.
3-Tà Khí Xâm Nhập Vào Mạch Xung Qua Ngõ Kinh Thái Dương
Nói cách khác: tà khí xâm nhập vào mạch Xung qua huyệt Thận Du (Bq.23).
Theo thiên ‘Phong Luận’ Tố Vấn 42 thì:
*Tà khí nhập vào mặt, thường là vào kinh Dương Minh trước rồi tà khí chuyển đến
huyệt Tinh Minh (Bq.1), sau đó đi xuống đến huyệt Thận Du (Bq.23).