1
NỘI DUNG ÔN TẬP – GIÁO DỤC HỌC TRUNG HỌC
PHẦN 1: LÝ LUẬN DẠY HỌC
1. Cấu trúc của quá trình dạy học
- Gồm có 8 thành tố trong quá trình dạy học:
+ Mục đích dạy học
+ Nội dung dạy học
+ Phương pháp dạy học
+ Phương tiện dạy học
+ Hình thức tổ chức dạy học
+ Kiểm tra – Đánh giá
+ Chủ thể hoạt động dạy học
+ Chủ thể hoạt động học
- 8 thành tố trong quá trình dạy học có mối quan hệ biện chứng với kinh tế, văn
hóa, xã hội, khoa học, kỹ thuật … Trong đó, yếu tố mục đích, nhiệm vụ giữ vai
trò cơ bản, quan trọng nhất vì nó định hướng cho hoạt động dạy học, nó chi phối
sự vận động và phát triển của các yếu tố khác.
2. Nguyên tắc dạy học
2.1 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học và tính giáo dục
trong dạy học
- Nắm tri thức là khâu quan trọng của quá trình dạy học vì nó là cơ sở để
học sinh rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, phát triển năng lực hoạt động trí tuệ, hình
thành thế giới quan và các phẩm chất nhân cách
- Thế nên trong dạy học, giáo viên cần giúp học sinh lĩnh hội hệ thống tri
thức khoa học, chân chính, chính xác, hiện đại về các lĩnh vực, có phương pháp
học tập và nghiên cứu khoa học, hình thành thói quen suy nghĩ và làm việc một
cách khoa học
2
- Trên cơ sở nhận thức, chiếm lĩnh chân lý của thế giới cần hình thành và
phát triển nhu cầu, lòng say mê hứng thú, học tập, nghiên cứu, có thế giới quan
khoa học, có niềm tin, thái độ, những phẩm chất đạo đức tốt đẹp
* Biện pháp thực hiện:
- Cần có sự lựa chọn hệ thống tri thức khoa học, hiện đại để học sinh nắm
vững quy luật phát triển của tự nhiên, xã hội, tư duy có thái độ đúng đắn đối với
hiện thực, nhất là truyền thống tốt đẹp của đất nước và con người Việt Nam
- Trình bày những tri thức khoa học theo một hệ thống chặt chẽ, dùng ngôn
ngữ khoa học, thuật ngữ khoa học một cách chính xác
- Vận dụng phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng giúp học
sinh làm quen với một số phương pháp nghiên cứu khoa học ở mức độ đơn giản
- Bồi dưỡng cho học sinh ý thức và năng lực phân tích, phê phán một cách
vừa sức những hiện tượng mê tín dị đoan, những quan điểm phản khoa học, có
thói quen chống lại những sự bóp méo, xuyên tạc sự thật
- Thực hiện quá trình dạy học mang tính khoa học, nghệ thuật cao để học
sinh nhận thức thế giới một cách thông minh tích cực, sáng tạo hình thành và
phát triển xúc cảm tình cảm, nhu cầu, lý tưởng niềm tin, thái độ … những phẩm
chất đạo đức tốt đẹp đối với tự nhiên, xã hội, con người
➢ Nguyên tắc này phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa dạy học và giáo
dục, giữa dạy “chữ” và dạy “người”
2.2 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong dạy
học
Tri thức bắt nguồn từ thực tiễn. Nếu tách tri thức khỏi thực tiễn thì nó trở
thành lý thuyết suông, không giải quyết được những vấn đề thực tiễn. Học sinh
không hứng thú học. Ngược lại, nếu chỉ chú ý vào hoạt động thực tiễn mà
không nắm vững tri thức thì hoạt động sẽ mang tính kinh nghiệm, máy móc …
Trong quá trình dạy học, phải làm cho học sinh nắm vững tri thức lý luận,
những cơ sở khoa học. Đồng thời biết vận dụng những tri thức đó vào việc giải
quyết những vấn đề thực tiễn. Thông qua đó, học sinh ý thức rõ tác dụng của tri
thức đối với thực tiễn xây dựng đất nước.
* Biện pháp thực hiện
3
- Chọn lọc và đưa vào chương trình dạy học những tri thức chứa đựng yếu
tố gần gũi với cuộc sống học sinh, phản ánh thực tiễn xây dựng phát triển kinh
tế xã hội nhằm chuẩn bị cho học sinh thích ứng, có hiệu quả vào công việc xây
dựng đất nước
- Về nội dung dạy học giúp học sinh nắm vững tri thức lý thuyết thấy rõ vai
trò tri thức khoa học từ đó vạch ra hướng ứng dụng vào hoàn cảnh cụ thể
- Về phương pháp dạy học, cần khai thác vốn sống của học sinh, vận dụng
và đổi mới các phương pháp như thí nghiệm, thực hành, nghiên cứu thực tiễn.
- Về hình thức dạy học nên tận dụng các hình thức dạy học ở vườn trường,
thiên nhiên, cơ sở sản xuất kết hợp nghe giảng với tham quan thực tế
2.3 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính tự giác, tích cực, độc lập,
sáng tạo của học sinh và vai trò chủ đạo của người giáo viên trong quá
trình dạy học
Tính tự giác nhận thức thể hiện ở chổ
Người học huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý và tiềm lực của cá
nhân để giải quyết những nhiệm vụ nhận thức trong tính tự giác, tích cực, năng
động sáng tạo dưới sự thiết kế, tổ chức, hướng dẫn của giáo viên tạo nên sự
cộng hưởng hiệu quả của hoạt động dạy và học nhằm phát triển tốt nhất người
học
* Biện pháp thực hiện
- Giúp người học ý thức đầy đủ và sâu sắc về mục đích và nhiệm vụ học tập,
có thái độ, động cơ học tập tốt
- Sử dụng phối hợp tốt các phương pháp đặc biệt là phương pháp dạy học
nêu và giải quyết vấn đề để đưa học sinh vào tình huống có vấn đề và kích thích
sự tìm tòi, sáng tạo giải quyết những vấn đề ở học sinh, có yêu cầu hợp lý về
việc tự nghiên cứu, tự giải quyết những học tập nhận thức và thực hành
- Tạo mọi điều kiện để học sinh trình bày ý kiến, những điều độc lập suy
nghĩ, những thắc mắc, hoài nghi khoa học … chống lối học vẹt, học đối phó
- Phối hợp nhiều hình thức dạy học: thảo luận, học nhóm, tự học, tham quan
thực tế, hoạt động ngoại khóa … nhằm tạo mọi điều kiện cho học sinh phát huy
tối đa khả năng của bản thân
4
- Thường xuyên kiểm tra, đánh giá kết quả học tập để giúp học sinh tự kiểm
tra đánh giá, tự điều chỉnh, tự phấn đấu
- Hình thành cho người học những thao tác tư duy, hành động thực hành tạo
điều kiện để học sinh thể hiện khả năng sáng tạo
2.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, tính liên tục
Giúp học sinh lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo khoa học, hiện đại trong tính
hệ thống lôgic và tính kế thừa
* Biện pháp thực hiện
- Tri thức mà học sinh cần lĩnh hội phải được sắp xếp theo một trình tự chặt
chẽ và có hệ thống
- Hệ thống tri thức mà học sinh cần đi từ đơn giản đến phức tạp, từ dễ đến
khó, nhằm phát triển tốt khả năng tư duy lý luận cho học sinh
- Khi xây dựng nội dung dạy học phải tính tới mối liên hệ giữa tri thức trong
từng môn, giữa các môn học và tính tích hợp của các môn
- Hình thành cho học sinh thói quen lập kế hoạch, lập dàn ý một cách lôgic
cho những câu trả lời miệng, bài làm, thí nghiệm
- Khi nắm được những tri thức quan trọng, học sinh cần tạo điều kiện ứng
dụng chúng vào thực tiễn để củng cố tính vững chắc của tri thức
2.5 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính trực quan và tư duy trừu
tượng
Trong quá trình dạy học phải giúp cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với những
sự vật hiện tượng cụ thể để hình thành những khái niệm, quy luật, lý thuyết và
có thể ngược lại nhằm phát triển đồng bộ tư duy cụ thể và tư duy trừu tượng ở
học sinh
* Biện pháp thực hiện
- Sử dụng nhiều phương tiện trực quan khác nhau với tư cách là nguồn
phương tiện nhận thức
- Kết hợp trình bày các phương tiện trực quan với lời nói sinh động nhằm kết
hợp hai hệ thống tín hiệu
- Cần sử dụng nguyên tắc trực quan phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, nội dung,
hoàn cảnh cụ thể nhằm hình thành phát triển tư duy trừu tượng
5
- Trong quá trình trình bày trực quan, cần rèn luyện cho học sinh quan sát để
nhận ra những dấu hiệu bản chất qua đó rút ra những kết luận khái quát
- Đề ra cho học sinh những bài tập đòi hỏi thiết lập mối quan hệ giữa cái cụ
thể và cái trừu tượng
2.6. Đảm bảo tính vững chắc của tri thức và sự phát triển năng lực nhận
thức của HS
Trong quá trình dạy học giáo viên cần giúp học sinh nắm vững nội dung
dạy học với sự huy động tối đa của trí lực (cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy,
tưởng tượng …) để nhận thức lĩnh hội tri thức một cách thông minh, qua đó
nhằm phát triển năng lực và những phẩm chất nhận thức
* Biện pháp thực hiện
- Giúp học sinh kết hợp hài hòa giữa ghi nhớ chủ định và không chủ định
trong quá trình lĩnh hội tài liệu
- Hình thành cho học sinh kỹ năng tìm tòi tri thức tránh học vẹt không cần
thiết
- Cần đặt ra những vấn đề đòi hỏi HS vận dụng tri thức để nhớ lâu, nắm
vững tri thức
- Trình bày tài liệu lôgic, dễ hiểu gây cảm xúc
- Kết hợp giữa sự kiểm tra đánh giá của giáo viên với sự kiểm tra đánh giá
tri thức kỹ năng kỹ xảo ở học sinh
2.7 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức và chú ý tới đặc điểm lứa tuổi, cá
nhân và tính tập thể của dạy học
Thông qua dạy học, giáo viên phải biết tạo nên những khó khăn vừa sức,
những yêu cầu và nhiệm vụ học tập đề ra phải tương ứng với khả năng nhận
thức và thể lực của người học. Giáo viên thực hiện việc dạy học phải phù hợp
với trình độ phát triển chung của cả lớp đồng thời phù hợp với trình độ phát
triển của từng học sinh, đảm bảo cho mỗi học sinh đều phát triển tối đa năng lực
nhận thức của mình
* Biện pháp thực hiện
- Giáo viên phải nắm được đặc điểm nhận thức của từng học sinh và cả lớp
nhất là phải quan tâm đúng mức đến những học sinh cá biệt