Lêi nãi ®Çu
Níc ta hiÖn nay ®ang ë trong giai ®o¹n ®Çu cho sù cÊt c¸nh cña nÒn kinh
tÕ. Lùa chän con ®êng m« h×nh kinh tÕ ®Ó b¶o ®¶m cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn
theo híng c«ng nghiÖp ho¸,hiÖn ®¹i ho¸, ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa lµ vÊn ®Ò
kh«ng hÒ ®¬n gi¶n.
Níc ta cßn cã nhiÒu h¹n chÕ trong qu¶n lý nhµ níc nãi chung vµ trong
c¬ chÕ chÝnh s¸ch nãi riªng. ViÖc nhËn thøc ®óng vÒ vai trß, nhiÖm vô cña nhµ
níc trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ph¶i lµ viÖc ®Çu tiªn. Nghiªn cøu vai trß kinh tÕ
nhµ níc lµ viÖc cÇn thiÕt vµ quan träng.
Néi dung chÝnh cña ®Ò tµi gåm cã 4 phÇn:
PhÇn 1 – Quan niÖm vÒ kinh tÕ nhµ níc
PhÇn 2 - Vai trß chñ ®¹o cña kinh tÕ nhµ níc
PhÇn 3 - §Æc trng kinh tÕ thÞ trêng theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa ë
ViÖt Nam
PhÇn 4 - Ph¬ng híng c¶i c¸ch kinh tÕ nha níc
Víi tc¸ch lµ sinh viªn cña trêng §HKTQD, t«i xin ®a ra ®Ò ¸n cña m×nh víi
néi dung trªn. “Kinh tÕ nhµ níc vµ vai trß chñ ®¹o cña nã trong nÒn kinh tÕ thÞ
trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa Tuy nhiªn do kinh nghiÖm nghiªn cøu
cßn cha nhiÒu nªn t«i kh«ng thÓ tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. T«i xin ch©n thµnh
cm ¬n thÇy gi¸o: Mai H÷u Thùc ®· híng dÉn t«i hoµn thµnh ®Ò ¸n nµy.
Quá trình hình thành và phương pháp diễn thuyết quan
niệm về kinh tế nhà nước trong Mac
i. Quan niÖm vÒ kinh tÕ nhµ níc
1. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña kinh tÕ nhµ níc
Nhµ níc lµ mét thiÕt chÕ quyÒn lùc chÝnh trÞ lµ c¬ quan thèng trÞ giai
cÊp cña mét nhãm giai cÊp víi c¸c giai cÊp kh¸c, b¶m ®iÓm quyÒn lîi cña giai cÊp
thèng trÞ. Tuy nhiªn lÞch sö c¸ch m¹ng c«ng nghÖ qu¶n lý kinh tÕ cña nhµ níc
lu«n g¾n liÒn víi chøc n¨ng qu¶n lý hµnh chÝnh.
Chøc n¨ng c¶u nhµ níc ®îc ph«i thai ngay tõ lóc ban ®Çu nhµ níc xuÊt
hiÖn
1.1. Trong giai ®o¹n tù do c¹nh tranh cña chñ nghÜa t b¶n: (Häc thuyÕt
cña c¸c trêng ph¸i cæ ®iÓn, d©n cæ ®iÓn).
Thêi kú CNTT híng (XV - XVII) vai trß qu¶n lý kinh tÕ cña nhµ níc rÊt
®îc coi träng. Nhµ níc t s¶n ®· thùc hiÖn chÝnh s¸ch tiÒn tÖ hÕt søc nghiªm
ngÆt, hä t×m mäi c¸ch tÝch luü tiÒn tÖ, kh«ng cho tiÒn ch¹y ra níc ngoµi, nhµ níc
cßn quy ®Þnh nh÷ng n¬i ®îc phÐp bu«n b¸n. Trong chÝnh s¸ch ngo¹i th¬ng hä
dïng hµng rµo, thuÕ quan b¶o hé, ®¸nh thuÕ nhËp khÈu cao vµ thuÕ xuÊt nhËp khÈu
thÊp, quy ®Þnh nghiªm ngÆt tØ gi¸ hèi ®o¸i.
ThuyÕt cña Adan Smith (726 - 1790) “ ThuyÕt bµn tay v« h×nh” l¹i cho r»ng
ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ lµ do c¸c quy luËt kh¸ch quan tù chi phèi, vµ
®a ra nguyªn lý “Nhµ níc kh«ng can thiÕp” vµo ho¹t ®éng kinh tÕ nhng «ng
kh«ng chèng l¹i vai trß kinh tÕ nhµ níc mµ chØ chèng l¹i sù can thiÖp sai tr¸i cña
nhµ níc mµ th«i.
ThuyÕt c©n b»ng tæng qu¸t “ cña Leon Wleas lêi khuyªn nghÞ nhµ níc cÇn
can thiÖp vµo qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, t¹o ra sù c¹nh tranh lµnh m¹nh, h¹n chÕ ®Çu c¬,
æn ®Þnh gi¸ phï hîp víi tiÒn l¬ng.
1.2. Trong giai ®o¹n cña chñ nghÜa t b¶n ®éc quyÒn nhµ níc.
Häc thuyÕt “bµn tay h÷u h×nh cña J. M. KeYneS: ®¸nh gi¸ cao vai trß cña
KTNN; c¸c chÝnh s¸ch KTNN tíi nÒn KTTT.
Quan ®iÓm cña CN M¸c - Lªnin vÒ KTNN.
+ C¬ chÕ thÞi trêng lµ c¬ chÕ tèt nhÊt ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ hµng ho¸ mét
c¸ch cã hiÖu qu¶, tuy nhiªn cã nhiªn khuyÕt tËt v× vËy cÇn cã sù qu¶n lý cña nhµ
níc.
* Tõ c¸c sù ph©n tÝch trªn cho phÐp rót ra kÕt luËn.
TÊt c¶ c¸c nhµ níc ®· vµ ®ang tån t¹i kh«ng cã nhµ níc nµo phi kinh tÕ,
®øng bªn ngoµi hay bªn trªn nÒn kinh tÕ. Sù ra ®êi cña nhµ níc bao giê còng cã
nguån gèc tõ nguyªn nh©n kinh tÕ. BÊt kú víi ho¹t ®éng cña nhµ níc hoÆc k×m
h·m hoÆc thóc ®Èy kinh tÕ.
Mçi thÓ chÕ kinh tÕ ®ßi hái mét tæ chøc nhµ níc riªng phï hîp víi yªu cÇu
cña nã.
Nhµ níc ph¶i tæ chøc bé m¸y hoµn thiÖn chøc n¨ng nhiÖm vô cña m×nh
víi sù vËn ®éng kiÕn ®èi cña nÒn kinh tÕ.
1.3. Thµnh phÇn KTNN
Khu vùc KTNN lµ mét kh¸i niÖm t¬ng ®èi.
NÕu xÐt vÒ khÝa cd¹nh h×nh thøc tæ chøc th× khu vùc KTNN bao gåm.
+ C¸c doanh nghiÖp nhµ níc ho¹t ®éng kinh doanh vµ c¸c doanh nghiÖp
nhµ níc ho¹t ®éng c«ng Ých.
+ C¸c doanh nghiÖp cã cæ phÇn nhµ níc chi phèi hoÆc cæ phÇn ®Æc biÖt
cña nhµ níc (theo quy ®Þnh cña luËt doanh nghiÖp nhµ níc.
+ C¸c doanh nghiÖp cã vèn gãp cña nhµ níc.
+ C¸c tæ chøc sù nghiÖp kinh tÕ cña nhµ níc.
NÕu xÐt vÒ khÝa c¹nh cña lÜnh vùc ho¹t ®éng trong nÒn kinh tÕ, th× khu vùc
kinh tÕ nhµ níc bao gåm c¸c ho¹t ®éng cña nhµ níc trong viÖc:
+ Qu¶n lý vµ khai th¸c c¸c nguån tµi nguyªn tù nhiªn.
+ §Çu t, qu¶n lý vµ khai th¸c c¸c c«ng tr×nh h¹ tÇng kü thaôat (®êng s¸,
bÕn, b·i cd¶ng, c¸c khu c«ng nghiÖp tËp trung v.v...).
+ C¸c tæ chøc kinh tÕ ho¹t ®éng trong c¸c lÜnh vùc c«ng nghiÖp, n«ng
nghiÖp, th¬ng m¹i, dÞch vô; trong lÜnh v÷ tµi chÝnh, tÝn dông, ng©n hµng v.v...
2. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn kinh tÕ nhµ níc ë ViÖt Nam.
ë ViÖt Nam môc tiªu ®éc l©p d©n téc bån liÒn víi chñ nghÜa x· héi trong g
Çn thÕ kû qua ®· trë thµnh ®éng lùc th«i thóc giµnh ®éc lËp vµ x©y dùng mét cuéc
sèng Êm no vµ h¹nh phóc cho nh©n d©n.
Dùa trªn chÕ ®é c«ng h÷u vÒ nh÷ng t liÖu s¶n xuÊt chñ yÕu chóng ta hoµn
toµn kh¶ n¨ng x©y dùng mét ®éi ngò c¸n bé qu¶n lý vµ lao ®éng trong c¸c doanh
nghiÖp nhµ níc cã lý ®¶ng céng s¶n s©u s¾c) lµm giµu kh«ng chØ cho b¶n than mµ
cßn ph¶i lµm giµu cho ®Êt níc.
Sù ra ®êi kinh tÕ nhµ níc ë ViÖt Nam thÓ hiÖn qua c¸c bíc: Quèc c÷i ho¸
x· héi chñ nghÜa, c¶i t¹o x· héi cò vµ ®Çu t x©y dùng míi x· héi chñ nghÜa.
M« h×nh kinh tÕ chØ huy: KTNN bao trñm lªn tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc KINH TÕ.
M« h×nh KT thÞ trêng ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam. §a d¹ng
ho¸ së h÷ tån t¹i nhiÒu thµnh phÇn kinh tÕ, trng ®ã KTNN gi÷ vai trß chñ ®¹o
2.2.Thùc tr¹ng doanh nghiÖp nhµ níc ë ViÖt Nam.
VÊn ®Ò hiÖu qu¶ cña DNNN lµ ®Æc biÖt quan träng, v× ®· lµ doanh nghiÖp
kinh doanh ®¬ng nhiªn ph¶i cã hiÖu qu¶ th× míi tån t¹i, ph¸t triÓn. VeÞec xem
xÐt, ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña DNNN cÇn cã quan ®iÓm toµn diÖn c¶ vÒ kinh tÕ, chÝnh
trÞ, x· héi; trong ®ã, lÊy suÊt sinh lêi trªn vèn lµm mét trong nh÷ng tiªu chuÈn chñ
yÕu ®Ó ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña doanh nghiÖp kinh doanh, lÊy kÕt qu¶ thùc hiÖn c¸c
chÝnh s¸ch x· héi lµm tiªu chuÈn chñ yÕu ®Ó ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña doanh nghiÖp
c«ng Ých.
Trªn thùc tÕ, nh÷ng hoµi ngi, thiÕu niÒm tin cña mét bé phËn c¸n bé, ®¶ng
viªn vµo hiÖu qu¶ cña DNNN còng kh«ng ph¶i lµ kh«ng cã c¨n cø nhÊt ®Þnh. Thùc
tÕ cho thÊy, c¸c DNNN cña chóng ta bªn c¹nh nh÷ng thµnh tùu to lín ®· vµ ®ang
béc lé nh÷ng yÕu kÐm kh¸ nghiªm träng.
Quy m« c¸c DNNN cßn ná (vèn b×nh qu©n chØ lµ 12 tØ ®ång), c¬ cÊu cã
nihÒu bÊt hîp lý, c«ng nghÖ l¹c hËu, qu¶n lý yÕu kÐm, cha thËt sù tù chñ, tù chÞu
tr¸ch nhiÖm trong s¶n xuÊt thÊy ngoµi mét sè doanh nghiÖp cã tr×nh ®é c«ng nghÖ
hiÖn ®¹i hoÆc trung b×nh cña thÕ giíi tõ 10 ®Õn 20 n¨m, thËm cÝ 30 n¨m. §Õn th¸ng
5/2001 míi chØ cã 4,1% tæng sè DNNN ®îc chøng nhËn ®¹t tiªu chuÈn chÊt
lîng quèc tÕ. KÕt qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c DNNN còng cha t¬ng xøng
víi c¸c nguån lùc ®· cã vµ sù hç trî ®Çu tcña Nhµ níc: Trong 4 n¨m (1997 -
2000) ng©n s¸ch nhµ níc ®· ®Çu t thªm cho DNNN gÇn 82000 tØ ®ång; ngoµi ra,
miÔn gi¶m thuÕ 1351 tØ ®ång, xo¸ nî 1.088 tØ ®ång, khoang nî 3392 tØ ®ång, gi·n
nî 540 tØ ®ång, gi¶m tÝnh khÊu hao 200 tØ ®ång vµ cho vay u ®·i ®Çu t 9000 tØ
®ång. §Õn n¨m 2000, sè DNNN kinh doanh cã hiÖu qu¶ míi chØ lµ 40%, bÞ lç liªn
tôc chiÕm tíi 29%.