1
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Thị xã Hoàng Mai là một đô thị “trẻ” nên các mặt kinh tế - xã hội đang phát
triển từng ngày. Trong quá trình đó, nhiều mặt trái của xã hội cũng hình thành, tác
động tiêu cực đến người dân nói chung, học sinh nói riêng, đặc biệt là học sinh
THPT. Điều đó được biểu hiện rõ qua các mặt sau đây:
Kinh tế thị trường mang lại rất nhiều lợi ích, tuy nhiên những tác động của nó
về giá trị, đồng tiền, cạnh tranh....ít nhiều có ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội và
thanh, thiếu niên. Những nhận thức làm giàu bằng mọi giá, cái gì cũng có thể giải
quyết bằng tiền hoặc rất nhiều tiền sẽ tạo ra những người trẻ lệch lạc về nhân cách,
vô cảm hoặc thiếu trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Những giá trị đạo
đức gia đình, cộng đồng, xã hội bị phá bỏ và thay vào đó sự ích kỉ dần chiếm lĩnh,
điều này có tác động tiêu cực đến nhận thức tìm hiểu và chấp hành pháp luật của
thanh, thiếu niên.
Những hành vi lệch chuẩn trong xã hội có lúc, có nơi chưa bị lên án, xử lý
đúng đắn tạo nên tâm lý nghi ngờ, mất niềm tin vào pháp luật của người dân và
thanh, thiếu niên.
Nhận thức của tuổi trẻ và ảnh hưởng của mạng xã hội: Học sinh THPT là lớp
người trẻ chưa có nhiều kiểm nghiệm, dễ bị lôi cuốn bởi những yếu tố độc, lạ, mới
mà ít có sự đánh giá, phân tích để định hướng hành động đúng. Nếu gia đình, nhà
trường, xã hội lơ là hoặc thiếu tích cực thì những tư tưởng, hành vi lệch lạc sẽ rất
dễ ăn sâu, bám rễ vào thanh, thiếu niên không phân biệt đúng sai, không phân biệt
thiện ác.
Qua quá trình thực hiện công tác quản lý và giáo dục học sinh, chúng tôi nhận
thấy những tác động tiêu cực đến học sinh THPT trên địa bàn thị xã Hoàng Mai từ
nguy cơ đến thực tiễn. Chúng tôi đã tìm tòi, nghiên cứu, kiên trì áp dụng các giải
pháp và đạt được hiệu quả cao. Từ đó, chúng tôi viết thành đề tài sáng kiến kinh
nghiệm mang tên: “Giải pháp ngăn ngừa các yếu tố tác động tiêu cực đến học
sinh THPT trên địa bàn thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An”.
Đây là một đề tài có tính mới và rất thiết thực nhằm góp phần nâng cao hiệu
quả công tác giáo dục học sinh.
II. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đề tài được thực hiện bằng việc vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu
khoa học sau đây:
1. Phƣơng pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu, lý luận khác nhau để tìm hiểu sâu về các tác động đến
tâm lý, nhận thức của học sinh trong các trường THPT theo các khía cạnh khác
nhau. Từ đó liên kết các yếu tố liên quan để tạo ra một hệ thống lý thuyết mới đầy
đủ và sát đúng với thực tế, có khả năng vận dụng hiệu quả vào việc ngăn ngừa các
tác động tiêu cực đến học sinh THPT trên địa bàn.
2
2. Phƣơng pháp thăm dò, khảo sát
Tiến hành thăm dò để biết được quan điểm và nhận thức của đối tượng nghiên
cứu, khảo sát để nắm bắt số liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu như: nhận định
về các yếu tố tiêu cực, hạnh kiểm học sinh, số học sinh thôi học,…
3. Phƣơng pháp mô hình hóa
+ Các số liệu thăm dò, khảo sát được biểu diễn, mô tả bằng các bảng biểu, biểu
đồ để làm nổi bật ý nghĩa của các số liệu.
+ Từ đó, tổng hợp và phân tích số liệu để tìm ra những tác động mang tính phổ
biến đối với đối tượng nghiên cứu.
+ Các giải pháp đưa ra nhằm ngăn ngừa hiệu quả các tác động tiêu cực đến học
sinh, được sơ đồ hóa để thể hiện tính trực quan về vai trò của các giải pháp và tác
động qua lại giữa chúng.
4. Phƣơng pháp thực nghiệm khoa học
Các giải pháp đưa ra đã được áp dụng vào hai trường THPT trên địa bàn thị xã
Hoàng Mai. Từ đó đánh giá tính sát đúng và hiệu quả của giải pháp đã xây dựng.
5. Phƣơng pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm
Nghiên cứu và xem xét lại những thành quả trong những năm học trước để rút ra
kết luận bổ ích cho thực tiễn hiện nay và tính khoa học của vấn đề nghiên cứu.
III. ĐỐI TƢỢNG VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
Đề tài nghiên cứu các yếu tố tác động tiêu cực đến học sinh ở 2 trường THPT
trên địa bàn thị xã Hoàng Mai 2 là THPT Hoàng Mai và THPT Hoàng Mai.
Tác động tiêu cực đến học sinh được nghiên cứu bao gồm: tác động đến ý chí,
lí tưởng; tác động đến phẩm chất, tư cách đạo đức và tác động đến quá trình học
tập và kết quả học tập.
Thời gian tiến hành nghiên cứu và áp dụng: Từ năm học 2018-2019 đến hết
học kỳ 1 năm học 2020 - 2021.
IV. PHẠM VI ÁP DỤNG ĐỀ TÀI
Mặc dù đề tài được nghiên cứu trên cơ sở khảo sát, đánh giá thực trạng tác
động đến học sinh THPT trên địa bàn thị xã Hoàng Mai, song các giải pháp được
đưa ra có thể vận dụng linh hoạt, phù hợp cho nhiều trường THPT ở các địa bàn
khác, nhất là với các trường ở khu vực đô thị, trung tâm như thành phố, thị xã, thị
trấn, thị tứ và những khu vực đang phát triển khác.
V. TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI
- Đây là đề tài rất mới và rất thiết thực cho nhiều trường THPT hiện nay, được
thể hiện:
+ Chưa có các đề tài nghiên cứu chủ đề này ở cùng cấp THPT, đặc biệt là trên
địa bàn thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An.
+ Chưa có sách giáo khoa hay các tài liệu tham khảo in ấn xuất bản.
+ Đề tài có tính thời sự, gắn với sự phát triển cả tích cực và tiêu cực của xã hội.
3
+ Đề tài chỉ ra được mối quan hệ biện chứng, tác động nhiều chiều giữa các
môi trường trực tiếp ảnh hưởng đến giáo dục là nhà trường - gia đình - xã hội và
giữa các yếu tố cụ thể trong các môi trường đó đến đối tượng học sinh THPT.
- Đề tài sẽ giải quyết được các vấn đề:
+ Nêu rõ được thực trạng về những tác động tiêu cực đến học sinh THPT trên
địa bàn thị xã Hoàng Mai nói riêng và ở đô thị, những vùng dân cư đang phát triển
nói chung.
+ Đề ra giải pháp có tính logic và khả thi nhằm ngăn ngừa những tác động tiêu
cực đến học sinh, có thể áp dụng cho hai trường THPT ở thị xã Hoàng Mai và
những trường THPT khác ở các vùng miền có điều kiện kinh tế xã hội tương tự.
4
PHẦN II. NỘI DUNG
I. CƠ SỞ KHOA HỌC
1. Cơ sở lí luận
1.1. Đặc điểm chung của lứa tuổi học sinh THPT
Độ tuổi của học sinh THPT là từ 15 đến 18 tuổi, ở giai đoạn đầu của tuổi thanh
niên (bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn). Tuổi thanh
niên, đặc biệt là tuổi học sinh THPT thể hiện tính chất phức tạp về nhiều mặt, và
được xét theo hai yếu tố cơ bản là sinh lí và tâm lý. Giữa hai tố này có mối liên hệ
phức tạp. Sự trưởng thành về mặt thể chất, nhân cách trí tuệ, năng lực lao động sẽ
không trùng hợp với thời gian phát triển của lứa tuổi. Chính vì vậy, khi nghiên cứu
tuổi thanh nên thì cần phải kết hợp với quan điểm của tâm lý học xã hội và phải
tính đến quy luật bên trong của sự phát triển lứa tuổi.
Ngày nay, do sự phát triển của xã hội nên sự phát triển của trẻ em ngày càng
sớm hơn và sự tăng trưởng đầy đủ diễn ra sớm hơn so với các thế hệ trước, nên
tuổi dậy thì bắt đầu và kết thúc sớm hơn. Vì vậy, tuổi thanh niên cũng bắt đầu sớm
hơn về mặt sinh lý. Nhưng việc phát triển tâm lý của tuổi thanh niên không chỉ phụ
thuộc vào giới hạn lứa tuổi, mà trước hết là do điều kiện xã hội (vị trí của thanh
niên trong xã hội; khối lượng tri thức, kỹ năng kỹ xảo mà họ nắm được và một loạt
nhân tố khác…) có ảnh hưởng đến sự phát triển lứa tuổi.
Là giai đoạn đầu của tuổi thanh niên, học sinh THPT mang ý nghĩa đặc trưng
cho lứa tuổi này. Đây là giai đoạn phức tạp và chứa nhiều xung đột nhất trong quá
trình phát triển của mỗi học sinh. Mặt khác, giai đoạn này lại mang ý nghĩa rất
quan trọng, ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển nhân cách, vị trí của
của mỗi người trong các giai đoạn còn lại của cuộc đời.
1.2. Những yếu tố ảnh hƣởng đến sự phát triển của học sinh THPT
1.2.1. Đặc điểm về sự phát triển thể chất
Tuổi học sinh THPT là thời kì đạt được sự trưởng thành về mặt cơ thể. Sự phát
triển thể chất đã bước vào thời kì phát triển bình thường, hài hòa, cân đối. Cơ thể
của các em đã đạt tới mức phát triển của người trưởng thành, nhưng sự phát triển
của các em còn kém so với người lớn. Ở tuổi này, các em dễ bị kích thích và sự
biểu hiện của nó cũng giống như ở tuổi thiếu niên. Tuy nhiên tính dễ bị kích thích
này không phải chỉ do nguyên nhân sinh lý như ở tuổi thiếu niên mà nó còn do
cách sống của cá nhân (như hút thuốc lá, uống rượu bia, không giữ điều độ trong
học tập, lao động, vui chơi…)
Nhìn chung ở tuổi này các em có sức khỏe và sức chịu đựng tốt, thể chất của
các em đang ở độ tuổi phát triển mạnh mẽ rất sung sức. Sự phát triển thể chất ở lứa
tuổi này sẽ có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý và nhân cách và nhu cầu vận
động, định hướng lựa chọn nghề nghiệp sau này của các em.
5
1.2.2. Điều kiện sống và hoạt động
- Vị trí trong gia đình:
Trong gia đình, các em đã có nhiều quyền lợi và trách nhiệm như người lớn,
cha mẹ bắt đầu trao đổi với các em về một số vấn đề quan trọng trong gia đình.
Các em cũng thấy được quyền hạn và trách nhiệm của bản thân đối với gia đình.
Các em bắt đầu quan tâm chú ý đến nền nếp, lối sống sinh hoạt và điều kiện kinh tế
chính trị của gia đình. Có thể nói rằng cuộc sống của các em trong độ tuổi này là
vừa học tập vừa lao động.
- Vị trí trong nhà trường:
Ở nhà trường, học tập vẫn là hoạt động chủ đạo nhưng tính chất và mức độ
thì phức tạp và cao hơn hẳn so với tuổi thiếu niên. Đòi hỏi các em tự giác, tích cực
độc lập hơn, phải biết cách vận dụng tri thức một cách sáng tạo. Nhà trường lúc
này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì nội dung học tập không chỉ nhằm trang bị và
hoàn chỉnh tri thức mà còn hình thành thế giới quan và nhân sinh quan cho các em.
Việc gia nhập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong nhà trường đòi hỏi các em phải tích
cực độc lập, sáng tạo, phải có tính nguyên tắc, có tinh thần trách nhiệm, biết phê
bình và tự phê bình.
- Vị trí ngoài xã hội:
Xã hội đã giao cho lứa tuổi học sinh THPT quyền công dân, quyền tham gia
mọi hoạt động bình đẳng như người lớn. Tất cả các em đã có suy nghĩ về việc chọn
nghề. Khi tham gia vào hoạt động xã hội các em được tiếp xúc với nhiều tầng lớp
xã hội khác nhau, quan hệ xã hội được mở rộng, các em có dịp hòa nhập và cuộc
sống đa dạng phức tạp của xã hội giúp các em tích lũy vốn kinh nghiệm sống để
chuẩn bị cho cuộc sống tự lập sau này.
1.3. Những đặc điểm nhân cách chủ yếu của học sinh THPT
1.3.1. Sự phát triển của tự ý thức
Sự tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển nhân cách của học sinh
THPT, nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển tâm lý của lứa tuổi này. Biểu hiện
của sự tự ý thức là nhu cầu tìm hiểu và tự đánh giá những đặc điểm tâm lý của
mình theo chuẩn mực đạo đức của xã hội, theo quan điểm về mục đích cuộc
sống…Điều đó khiến các em quan tâm sâu sắc tới đời sống tâm lý, những phẩm
chất nhân cách và năng lực riêng. Các em không chỉ nhận thức về cái tôi hiện tại
của mình mà còn nhận thức về vị trí của mình trong xã hội tương lai. Các em
không chỉ chú ý đến vẻ bên ngoài mà còn đặc biệt chú trọng tới phẩm chất bên
trong. Các em có khuynh hướng phân tích và đánh giá bản thân mình một cách độc
lập dù có thể có sai lầm khi đánh giá. Ý thức làm người lớn khiến các em có nhu
cầu khẳng định mình, muốn thể hiện cá tính của mình một cách độc đáo, muốn
người khác quan tâm, chú ý đến mình.
Nhìn chung thanh niên mới lớn có thể tự đánh giá bản thân một cách sâu sắc
nhưng đôi khi vẫn chưa đúng đắn nên các em vẫn cần sự giúp đỡ của người