M Đ U
Cùng v i xu th c a th i đ i th gi i thì vi c chuy n sang n n ế ế
kinh t th tr ng c a Vi t Nam t t y u. Vào nh ng năm 70 , cu i nh ngế ườ ế
năm 80 c a th k XX , khi nh ng kh ng ho ng kinh t trong h th ng ế ế
các n c xã h i ch nghĩa đã phát tri n đ n đ nh đi m, Vi t Nam cũng khôngướ ế
n m ngoài tình tr ng này . Tr c tình hình này , Đ ng Nhà n c ta đã ướ ướ
quy t đ nh chuy n n n kinh t đ t n c t c ch t p trung quan liêu , baoế ế ướ ơ ế
c p sang n n kinh t th tr ng, mà m c đánh d u là Đ i h i Đ ng VI (tháng ế ườ
12 năm 1986).
Kinh t th tr ng là m t n n kinh t phát tri n nh t cho t i nay v i r tế ườ ế
nhi u m t u đI m. Tuy nhiên, trong quá trình chuy n sang n n kinh t th ư ế
tr ng , n c ta không tránh kh i nh ng khó khăn . Theo quan đI n tri t h cườ ướ ế
duy v t bi n ch ng thì b t c m t s v t , hi n t ng nào cũng ch a đ ng ượ
trong nh ng mâu thu n c a các m t đ i l p . Đi u y cũng đúng trong
n n kinh t th tru ng Vi t Nam hi n nay, trong lòng nó đang ch a đ ng các ế
mâu thu n . Trong giai đo n chuy n ti p này , tr c h t đó là mâu thu n c a ế ướ ế
s xu t hi n c ch m i c a n n kinh t th tr ng c ch trong n n ơ ế ế ườ ơ ế
kinh t t p trung , quan liêu , bao c p ; mâu thu n gi a yêu c u phát tri n v iế
ki n trúc th ng t ng v m t chính tr , pháp , quan đi m , t t ng . Mâuế ượ ư ưở
thu n gi a tính t phát c a s phát tri n kinh t th tr ng (theo ch nghĩa t ế ườ ư
b n) v i đ nh h ng h i ch nghĩa , mâu thu n gi a m t tích c c m t ướ
tiêu c c c a kinh t th tr ng… ế ườ
Nh ng mâu thu n này đang hi n di n tác đ ng m nh m t i quá
trình phát tri n n n kinh t đ t n c . Vi c nh n th c v n đ này gi i ế ướ
quy t chúng có ý nghĩa vô cùng quan tr ng đ thúc đ y s phát tri n n n kinhế
t Vi t Nam hi n nay . Đây là nhi m v hàng đ u c a Đ ng và Nhà n c ta .ế ướ
Nh n th c đ c t m quan tr ng c a v n đ này b ng nh ng ki n ượ ế
th c thu đ c trong năm h c v a qua tôi ch n đ tài: " ượ Phân tích v trí và n i
dung c a quy lu t th ng nh t đ u tranh c a các m t đ i l p trong
h th ng phép bi n ch ng duy v t? Ý nghĩa ph ng pháp lu n? S v n ươ
d ng c a Đ ng ta trong đ ng l i đ i m i đ t n c?" ườ ướ
1
I. C S LÝ LU NƠ
I.1.L ch s nh ng t t ng tri t h c ch nghĩa duy v t tr c Mác v u ư ưở ế ướ
thu n
Tr i qua quá trình phát tri n c a nh ng hình thái khác nhau các quá
trình phát tri n cao c a các t t ng tri t h c nhân lo i các quan ni m v ư ưở ế
mâu thu n khác nhau cũng thay đ i. M i th i đ i , m i tr ng phái l i ườ
nh ng lý gi i khác nhau v mâu thu n , v các m t đ i l p , tri t h c luôn ế
phát sinh t nh ng b i c nh l ch s nh t đ nh . Th nh t tri t h c th i c ế
đ i mà đi n hình là ba n n tri t h c l n đó là Trung Hoa , Hy L p và n Đ . ế
Tri t h c Trung Hoa đã xu t hi n r t lâu vào cu i th k th II tr cế ế ướ
công nguyên. Tuy nhiên , ph i đ n cu i th i Xuân thu _ Chién qu c , các h ế
th ng tri t h c l n c a Trung Qu c m i xu t hi n . Nh ng quan đi m bi n ế
ch ng v mâu thu n th i kỳ này xu t hi n tuy còn s khai. Ví d nh tr ng ơ ư ườ
phái Âm – D ng. phái Âm – D ng nhìn nh n m i t n t i không ph i trongươ ươ
tính đ ng nh t tuy t đ i cũng không ph i trong s lo i tr bi t l p không th
t ng đ ng . Trái l i t t c bao hàm s th ng nh t c a các m t đ i l p g i ươ
s th ng nh t Âm D ng. Quy lu t nay th a nh n m i th c t i trên tinh ươ
th n bi n ch ng trong cái m t đ i l p kia ít nh t cũng tr ng thái ti m
năng sinh thành. Tri t h c n Đ thì đ a ra ph m trù “vô ng ”, “vôế ư
th ng”(c a tr ng phái Ph t Qu c ). “M t t n t i “ nào đó ch ng ph i là nóườ ươ
“t ng h p”, h i h p” c a nh ng cái không ph i nh h i đ
nhân – duyên . Không có t n t i nào đ c l p tuy t đ i v i t n t i khác Nh ng ư
đã nh v y thì t t y u ph i đi đ n m t kh ng đ nh v l th ng . ư ế ế ườ
th ng ch ng “th ng h ng” , “th ng h ng cái b t bi n, ch ng b tườ ườ ườ ế
bi n là bi n đ ng , bi n t c là bi n đ ng . Có th nói , cùng v i s phát tri nế ế ế ế
c a các hình th c kinh t h i các t t ng v mâu thu n cũng ngày càng ế ư ưở
rõ nét.
Hêraclit nhà tri t h c l n nh t c a Hy L p c đ i th i kỳ đ u c aế
thì ph ng đoán r ng: mâu thu n t n t i trong m i s v t c a th gi i . ế
Theo ông , các m t đ i l p g n , quy đ nh , ràng bu c v i nhau. Heraclit
còn kh ng đ nh vũ tr là m t th th ng nh t nh ng trong lòng nó luôn di n ra ư
các cu c đ u tranh c a các l c l ng đ i l p, nh v y tr t n t i v n ượ
đ ng . Vì th đ u tranh là “cha đ c a t t c , là ông hoàng c a t t c ”. ế
Tr i qua h n m t ngàn năm đêm dài trung c , n n tri t h c th i kỳ này ơ ế
ch y u tri t h c linh vi n t p trung vào cái chung cái riêng . Sang đ n ế ế ế
tri t h c Tây Âu th i ph c h ng c n đ i cùng v i nh ng thành t u vế ư
khoa h c t nhiên thì s đ u tranh gi a tri t h c duy tâmtri t h c duy v t ế ế
cũng di n ra h t s c gay g t . Nh ng các quan đI m th i kỳ này v n r i ế ư ơ
nhi u vào siêu hình , máy móc .T i tri t h c c đi n Đ c m i th c s bao ế
2
hàm nh ng t t ng tri t h c ti n b . Cách m ng và khoa h c . Tri t h c c ư ưở ế ế ế
di n Đ c đã đ t đ c trình đ khái quát t duy tr u t ng r t cao v i ượ ư ượ
nh ng h th ng k t c u ch t ch , th hi n m t trình đ t duy tài bi n thâm ế ư
cao v t xa tính tr c quan , siêu hình c a n n tri t h c Anh Pháp th kượ ế ế
XVII – XVIII, do v y các t t ng tri t h c v mâu thu n đã có nh ng b c ư ưở ế ướ
ti n đáng k Đ i bi u đ c tr ng c a tri t h c c đi n Đ c là Hêghen .ế ư ế
I.2.Quan đi m c a ch nghĩa duy v t bi n ch ng v mâu thu n.
M i s v t hi n t ng đang t n t i đ u m t th th ng nh t đ c ượ ượ
c u thành b i các m t đ i l p , các thu c tính , các khuynh h ng phát tri n ướ
ng c chi u nhau , đ i l p nhau…ượ
*S th ng nh t và đ u tranh c a các m t đ i l p .
Khái ni m m t đ i l p trong quy lu t mâu thu n s khái quát các
m t , các khuynh h ng , các thu c tính trái ng c nhau trong m t ch nh th ướ ượ
làm nên s v t , hi n t ng . M i mâu thu n ph i có hai m t đ i l p . Nh ng ư ư
không ph i hai m t đ i l p b t kỳ c a m t m t đ i l p nào cũng t o thành
mâu thu n . Ch nh ng m t đ i l p nào n m trong m t ch nh th quan h
khăng khít v i nhau , tác đ ng qua l i l n nhau m i t o thành mâu thu n .
Mâu thu m m t ch nh th , trong đó các m t đ i l p v a đ u tranh , v a
th ng nh t v i nhau .
Trong m t mâu thu n , hai m t đ i l p có quan h th ng nh t v i nhau.
Khái ni m “th ng nh t” trong quy lu t mâu thu n nghĩa là hai m t đ i l p
liên h v i nhau, ràng bu c nhau , quy đ nh nhau ,m t này l y m t kia làm
ti n đ t n t i c a mình . N u thi u m t trong hai m t đ i l p chính t o ế ế
thành s v t thì nh t đ nh không s t n t i c a s v t . B i v y s th ng
nh t c a các m t đ i l p đi u ki n không th thi u đ c cho s t n t i ế ượ
c a b t kỳ s v t , hi n t ng nào ng c l i . d :trong sinh v t hai ượ ượ
m t đ i l p đ ng hoá và d hoá th ng nh t v i nhau , n u ch là m t quá trình ế
thì sinh v t s b ch t .Trong h i t b n , giai c p t s n giai c p ế ư ư
s n là hai m t đ i l p th ng nh t v i nhau , n u không có giai c p vô s n v i ế
t cách giai c p bán s c lao đ ng cho giai c p t s n , thì cũng không ư ư
giai c p t s n t n t i v i t cách m t giai c p mua s c lao đ ng c a giai ư ư
c p vô s n đ bóc l t giá tr th ng d ư
Tuy nhiên , khai ni m “th ng nh t này ch mang tính t ng đ i . B n ươ
thân n i dung khái ni m cũng đã nói lên tính ch t t ng đ i c a nó . ươ
S th ng nh t c a các m t đ i l p trong cùng m t s v t không tách
r i s đ u tranh chuy n hoá gi a chúng . B i các m t đ i l p cùng t n t i
tr ng cùng m t s v t th ng nh t nh m t ch nh th tr n v n nh ng không ư ư
n m yên bên nhau đi u ch nh chuy n hoá l n nhâu t o thành đ ng l c
phát tri n c a b n thân s v t . S đ u tranh chuy n hoá , bài tr , ph đ nh
3
l n nhau gi a các m t đ i l p trong th gi i khách quan th hi n d i nhi u ế ướ
hình th c khác nhau .
d : l c l ng s n xu t quan h s n xu t trong h i đ i ượ
kháng giai c p , mâu thu n gi a l c l ng s n xu t tiên ti n v i quan h s n ượ ế
xu t l c h u kìm hãm di n ra r t quy t li t gay g t . Ch th thông ế
qua các cu c cách m ng h i b ng r t nhi u hình th c k c b o l c m i
có th gi i quy t mâu thu n m t cách căn b n. ế
S đ u tranh c a các m t đ i l p đ c chia thành nhi u giai đo n . ượ
Thông th ng khi m i xu t hi n , hai m t đ i l p ch a th hi n xungườ ư
kh c gay g t ng i ta g i đó giai đo n khác nhau . T t nhiên không ph i ườ
b t kỳ s khác nhau nào cũng đ c g i mâu thu n . Ch nh ng s khác ượ
nhau nào cùng t n t i trong cùng m t s v t có liên h h u c v i nhau , phát ơ
tri n ng c chi u nhau , t o thành đ ng l c bên trong c a s phát tri n thì ượ
hai m t đ i l p đó m i hình thành b c đ u c a m t mâu thu n . Khi hai m t ướ
đ i l p c a m t mâu thu n phát tri n đ n xung đ t gay g t , bi n thành ế ế
đ c l p . S v t m t đi , s v t m i hình thành . Sau khi mâu thu n đ c ượ
gi i quy t s th ng nh t c a hai m t đ i l p đ c thay th b i s th ng ế ượ ế
nh t c a hai m t đ i l p m i , hai m t đ i l p m i l i đ u tranh chuy n hoá
t o thành mâu thu n .Mâu thu n đ c gi i quy t , s v t m i xu t hi n . C ượ ế
nh th đ u tranh gi a các m t đ i l p làm cho s v t bi n đ i không ng ngư ế ế
t th p đ n cao . Chính v y Lênin kh ng đ nh “s phát tri n m t cu c ế
đ u tranh c a các m t đ i l p “.
Khi bàn v m i quan h gi a s th ng nh t đ u tranh c a các m t
đ i l p , Lênin ch ra r ng :’M c dù th ng nh t ch là đi u ki n đ s v t t n
t i v i ý nghĩa chính nh s th ng nh t c a các m t đ i l p
chúng ta nh n bi t đ c s v t , s v t t n t i trong th gi i khách quan . ế ượ ế
Song b n thân s th ng nh t ch t m th i . Đ u tranh c a các m t đ i l p
m i tuy t đ i . di n ra th ng xuyên , liên t c trong su t quá trình t n ườ
t i c a s v t . K c trong tr ng thái n đ nh , cũng nh khi chuy n hoá ư
nh y v t v ch t . Lênin vi t :”s th ng nh t (phù h p , đ ng nh t ,tác d ng ế
ngang nhau )c a các m t đ i l p đi u kiên , t m th i , thoang qua trong
t ng đ i . S đ u tranh c a các m t đ i l p bài tr l n nhau tuy t đ iươ
cũng nh s phát tri n , s v n đ ng tuy t đ i”.ư
*Chuy n hóa c a các m t đ i l p .
Không ph i b t kỳ s đ u tranh nào c a các m t đ i l p đ u d n t i
s chuy n hoá gi a chúng . Ch s đ u tranh c a các m t đ i l p phát
tri n đ n m t trình đ nh t đ nh , h i đ các đi u ki n c n thi t m i d n ế ế
đ n chuy n hoá , bài tr , ph đ nh l n nhau . Trong gi i t nhiên , chuy nế
hoá c a các m t đ i l p th ng di n ra m t cách t phát , còn trong h i ườ
4
chuy n hoá c a các m t đ i l p di n ra nh t thi t ph i thông qua ho t đ ng ế
có ý th c c a con ng i ườ
Do đó , không nên hi u s chuy n hoá c a các m t đ i l p ch s
hoán đ i v trí m t cách đ n gi n , máy móc . Thông th ng thì mâu thu n ơ ườ
chuy n hoá theo hai ph ng th c : ươ
+Ph ng th c th nh t :M t đ i l p này chuy n hoá thành m t đ i l pươ
kia nh ng m t trình đ cao h n xét v ph ng di n ch t c a s v t .ư ơ ươ
d :L c l ng s n xu t quan h s n xu t trong h i phong ượ
ki n đ u tranh chuy n hoá l n nhau đ hình thành quan h s n xu t m i ế
trình đ cao h n. ơ
+Ph ng th c th hai:C hai m t đ i l p đ u chuy n hl n nhau đươ
t o thành hai m t đ i l p hoàn toàn m i .
d :N n kinh t Vi t Nam chuy n ht n n kinh t k ho ch hoá ế ế ế
t p trung , quan liêu , bao c p sang n n kinh t th tr ng s qu n c a ế ườ
nhà n c theo đ nh h ng xã h i ch nghĩa .ướ ướ
T mâu thu n trên cho ta th y trong th gi i th c , b t kỳ s v t , hi n ế
t ng nào cũng ch a đ ng trong nh ng m t nh ng thu c tính khuynhượ
h ng phát tri n ng c chi u nhau. S đ u tranh chuy n hoá c a các m tướ ượ
đ i l p trong đi u ki n c th t o thành mâu thu n . Mâu thu n hi n
t ng khách quan , ph bi n c a th gi i . Mâu thu n đ c gi i quy t , sượ ế ế ượ ế
v t m t đi , s v t m i hình thành . S v t m i l i n y sinh các m t đ i
l p và mâu thu n m i .
Các m t đ i l p này đ u tranh chuy n hoá và ph đ nh l n nhau d t o
thành s v t m i h n . C nh v y các s v t , hiên t ng trong th gi i ơ ư ượ ế
khách quan th ng xuyên bi n đ i phát tri n không ng ng . Vì v y mâuườ ế
thu n là ngu n g c và đ ng l c phát tri n c a m i quá trình phát tri n.
II. TÍNH T T Y U MÂU THU N B N CH T C A N N KINH T
TH TR NG VI T NAM. ƯỜ
II.1. Tính t t y u c a quá trĩnh xây d ng n n kinh t th tr ng Vi t ế ế ườ
Nam.
* Chuy n sang n n kinh t th tr ng m t t t y u khách quan trong qu ế ườ ế
trình phát tri n n n kinh t đ t n c ế ướ .
Nh đã bi t ,kinh t th tr ng m t ki u t ch c kinh t ph n ánhư ế ế ườ ế
trình đ phát tri n nh t c a văn minh nhân lo i .T tr c đ n nay t n t i ướ ế
và phát tri n ch y u d i ch nghĩa t b n. Ngày nay , kinh t th tr ng t ế ướ ư ế ườ ư
b n ch nghĩa đã phát tri n t i trình đ khá cao ph n th nh các n c t ư ư
b n phát tri n
Tuy nhiên, kinh t th tr ng t b n ch nghĩa không ph i v n năng.ế ườ ư
Bên c nh m t tích c c còn m t trái , khuy t t t t trong b n ch t ế
5