BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
ĐẶC ĐIỂM NI DUNG VÀ NGH THUT
THI CA CUNG ĐNH TRIU NGUYN
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9220121
TÓM TẮT LUN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ,
VĂN HỌC VÀ VĂN HOÁ VIT NAM
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2025
Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm
Thành phố Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. ĐOÀN THỊ THU VÂN
Phản biện 1: PGS.TS. Nguyễn Công Lý
Phản biện 2: PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp
Phản biện 3: PGS.TS. Nguyễn Kim Châu
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận án cấp Trường họp tại:
……………………………………….
vào hồi……… giờ………, ngày……. tháng……… năm 2024
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm TP.HCM
- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
1. Trần Phạm Mỹ Nhàn. (2025). “The Influence of Confucianism,
Buddhism, and Taoism in Nguyen Dynasty Court Poetry” (Ảnh
hưởng của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo trong thi ca cung đình
triều Nguyễn). Journal of Exceptional Multidisciplinary Research
(JEMR) (Tạp chí Nghiên cứu Đa ngành Đặc biệt).
2. Trần Phạm Mỹ Nhàn. (2025). “Ảnh hưởng của Nho giáo trong thi ca
cung đình triều Nguyễn”. Tạp chí Khoa học trường Đại học Sư phạm
TPHCM.
3. Trần Phạm Mỹ Nhàn. (2025). “Đặc điểm ngôn từ nghệ thuật trong
thơ cung đình triều Nguyễn”. Tạp chí Khoa học trường Đại học Sư
phạm TPHCM.
1
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Nhắc đến triều đại phong kiến cuối cùng trong sử Việt, xã hội thường
có cái nhìn nhiều phần khắt khe. Lịch sử trị nước của triều Nguyễn có điều
được, điều mất; cũng có lúc thịnh, lúc suy. Nhưng không thể phủ nhận
rằng văn học thời đại này, dưới sự tác động của chính sách “chấn hưng văn
trị” kết hợp với ý thức của hoàng tộc, nho sĩ và nội lực dân tộc, đã có sự
phát triển mạnh mẽ từ số lượng đến chất lượng, từ hình thức đến nội dung,
từ lực lượng sáng tác đến hệ thống các tác phẩm được in ấn, phổ biến tới
tay người đọc.
1.2. Nghiên cứu thơ ca trung đại thường bắt gặp trường hợp có tác giả thì
được quá nhiều người nghiên cứu, có tác giả thì lại rất ít khi được nhắc
nhở. Chẳng hạn, có thể tìm được rất nhiều công trình viết về Nguyễn Du,
Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, v.v. Trong khi đó, đội ngũ sáng tác đến từ
cung đình triều Nguyễn như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Tùng Thiện
Vương, Tuy Lý Vương, Tương An quận vương, Mai Am Công chúa, Huệ
Phố Công chúa v.v. với khối lượng thi tập đồ sộ lên đến hàng chục nghìn
bài thì vẫn chịu cảnh hẩm hiu, vắng vẻ. Cần thiết hướng sự quan tâm đến
các mảnh ghép còn lại để hoạ bức tranh toàn cảnh cho thật rõ nét.
1.3. Thi ca cung đình triều Nguyễn là một bộ phận không thể tách rời khỏi
dòng chảy văn học trung đại Việt Nam. Một mặt, nó kế thừa bản chất quy
phạm và điển nhã quen thuộc của văn chương bác học cổ điển, mặt khác,
nó cho thấy sự dung hoà, tiệm cận với bản sắc văn hoá dân tộc. Những vấn
đề nội dung như khát vọng xây dựng một triều đại thịnh trị, bức tranh hiện
thực đa sắc màu và những tâm trạng cá nhân của thi sĩ cung đình được thể
hiện một cách tinh tế và đa dạng trong hình thức nghệ thuật từ chương, qua
đặc điểm sử dụng ngôn từ, lựa chọn thể loại, xây dựng giọng điệu, v.v. Tất
cả mang đến những giá trị thẩm mĩ, giá trị nội dung, giá trị tư tưởng khi
được xem xét từ góc độ văn bản văn học.
Trước những đóng góp về nội dung và nghệ thuật đó, thi ca cung
đình triều Nguyễn xứng đáng nhận được sự quan tâm nghiên cứu đúng với
giá trị của nó. Đó cũng chính là những lí do để chúng tôi chọn thực hiện
đề tài “Đc đim ni dung v ngh thut thi ca cung đnh triu Nguyn”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Thứ nhất, Đặt tác phẩm vào bối cảnh lịch sử, văn
hoá để nhận diện các đặc điểm về nội dung, nghệ thuật, từ đó phân tích
những đóng góp của thi ca cung đình triều Nguyễn. Thứ hai, đi từ việc
nhận diện và khám phá đến xem xét vị trí thi ca cung đình triều Nguyễn
trong tiến trình văn học Việt Nam nói chung.
2
Nhiệm vụ nghiên cứu: Một, xây dựng các tiêu chí để xác định khái niệm
thi ca cung đình triều Nguyễn trong giai đoạn văn học thế kỉ XIX; khảo
sát, hệ thống lại văn bản và tổng thuật tình hình nghiên cứu các tác giả, tác
phẩm thuộc thi ca cung đình triều Nguyễn. Thứ hai, tìm hiểu về bối cảnh
lịch sử, văn hóa tư tưởng cũng như những tiền đề và các yếu tố đã ảnh
hưởng đến sự phát triển của thi ca cung đình triều Nguyễn. Thứ ba, đi sâu
vào phân tích, đánh giá một số vấn đề liên quan đến nội dung, tư tưởng,
nghệ thuật sáng tác của các tác giả thi ca cung đình triều Nguyễn.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là đặc điểm nội dung, nghệ
thuật bộ phận thơ chữ Hán của các tác gia xuất thân từ hoàng tộc triều
Nguyễn như các hoàng đế, vương gia, công chúa với những sáng tác giàu
tính đạo đức, lí tưởng và không kém phần nhân văn, từ góc nhìn mang đậm
nhân sinh quan, thế giới quan của giai cấp quý tộc đương thời.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Về phạm vi thời gian: luận án lựa chọn giai đoạn từ năm 1802 đến
năm 1883 để tập trung khảo sát bốn triều vua Nguyễn đầu tiên với những
tác giả và tác phẩm nổi bật về cả lượng và chất. Luận án chọn dấu mốc
năm 1883 thay vì 1858 theo cách phân kì chung của văn học trung đại là
để đưa thơ ca của hoàng đế thi nhân Tự Đức và cả một số tác phẩm của
Miên Thẩm, Miên Trinh, Mai Am, Miên Triện (sáng tác sau 1858) vào
phạm vi khảo sát.
Về thể loại: chúng tôi khảo sát và nghiên cứu các bài thơ cung đình
viết bằng chữ Hán. Chúng tôi không xét thơ chữ Nôm, các thể ngâm khúc,
truyện thơ, văn xuôi vì đối tượng khảo sát đã tương đối lớn.
Về nguồn văn bản: chúng tôi khảo sát 539 tác phẩm, bao gồm thơ
chọn lọc từ các thi tập của 09 tác giả hoàng tộc triều Nguyễn (trình bày cụ
thể trong Phụ lục 2).
4. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp chủ đạo của luận án là phương pháp Thi pháp học.
Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm tiếp cận và bám sát văn bản,
thông qua yếu tố hình thức của tác phẩm để làm rõ yếu tố nội dung thi ca
cung đình triều Nguyễn. Xuyên suốt quá trình đó, luận án còn vận dụng
những phương pháp như: phương pháp loại hình, phương pháp lịch sử -
xã hội, phương pháp tiểu sử, phương pháp so sánh – đối chiếu, phương
pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp thống kê – phân loại.