BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
------------------------------------
ĐÀM THỊ THU HƯƠNG
THƠ THA HƯƠNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT
NAM THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
TỪ GÓC NHÌN KÍ HIỆU HỌC VĂN HÓA
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NĂM 2025
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
ĐÀM THỊ THU HƯƠNG
THƠ THA HƯƠNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT
NAM THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
TỪ GÓC NHÌN KÝ HIỆU HỌC VĂN HÓA
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 9220121
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. LÊ THU YẾN
Thành phố Hồ Chí Minh Năm 2025
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU.........................................................................................................................................
1. Lý do chọn đề tài..............................................................................................1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu..................................................................3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu...................................................................3
4. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................5
5. Đóng góp mới của luận án...............................................................................6
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.......................................................
1.1. Lịch sử nghiên cứu thơ tha hương trong văn học trung đại Việt Nam.....9
1.1.1. Từ bộ phận thơ đi sứ và thơ tống biệt.................................................13
1.1.2. Từ bộ phận thơ ca của các tác giả cụ thể............................................18
1.2. Tình hình nghiên cứu lý thuyết kí hiệu học...............................................24
1.2.1. Các chặng đường phát triển của lý thuyết kí hiệu học trên thế giới. 24
1.2.2. Tình hình dịch thuật và ứng dụng lý thuyết kí hiệu học ở Việt Nam33
CHƯƠNG 2: THƠ THA HƯƠNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM VÀ
LÝ THUYẾT KÍ HIỆU HỌC VĂN HÓA.................................................................................
2.1. Thơ tha hương trong văn học trung đại Việt Nam...................................41
2.1.1. Thơ tha hương – khái niệm và những tiền đề xuất hiện....................41
2.1.2. Thơ tha hương – diện mạo và những giá trị đặc sắc..........................47
2.1.3. Thơ tha hương từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX – bối cảnh
và đặc điểm......................................................................................................60
2.2. Kí hiệu học văn hóa – lý thuyết và hướng tiếp cận...................................69
2.2.1. Lý thuyết kí hiệu học văn hóa của trường phái Tartu – Moskva......69
2.2.2. Hướng tiếp cận văn học từ lý thuyết kí hiệu học văn hóa..................75
CHƯƠNG 3: THƠ THA HƯƠNG THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX NHÌN
TỪ HỆ THỐNG KÍ HIỆU THIÊN NHIÊN..............................................................................
3.1. Thiên nhiên xuất hiện trong trạng thái đồng hiện....................................81
3.1.1. Những kí hiệu thiên nhiên có cùng quy mô và tính chất....................81
3.1.2. Những kí hiệu thiên nhiên khác biệt về quy mô và tính chất............90
3.2. Thiên nhiên trong sự tương chiếu với con người......................................96
3.2.1. Thiên nhiên – con người trong mối quan hệ đồng nhất.....................97
3.2.2. Thiên nhiên – con người trong mối quan hệ tương liên...................102
CHƯƠNG 4: THƠ THA HƯƠNG THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX NHÌN
TỪ HỆ THỐNG KÍ HIỆU LỮ KHÁCH.................................................................................121
4.1. Con người trong mối quan hệ với không gian và thời gian....................123
4.1.1. Con người trong mối quan hệ với không – thời gian vô hạn...........123
4.1.2. Con người trong mối quan hệ với không – thời gian hữu hạn.........127
4.2. Con người trong mối tương quan với thế gian........................................133
4.2.1. Con người trong mối tương quan với tha nhân................................133
4.2.2. Con người trong mối tương quan với cuộc đời.................................140
4.3. Hành động phản tỉnh và con đường soi chiếu bản thể............................144
4.3.1. “Soi gương” và những kí hiệu thân xác trong thơ tha hương.........144
4.3.2. Quan hệ song hành giữa “thân” và “danh”, “thân” và “tâm”........151
KẾT LUẬN.................................................................................................................................162
TÀI LIỆU THAM KHẢO.........................................................................................................167
PHỤ LỤC 1.................................................................................................................................175
PHỤ LỤC 2.................................................................................................................................206
PHỤ LỤC 3.................................................................................................................................211
PHỤ LỤC 4.................................................................................................................................213
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Nằm trong hệ hình của văn chương Nho giáo mang tính điển nhã và quy phạm,
những đề tài chủ yếu vẫn được nghiên cứu trong các sáng tác là “cảm, thuật, hoài,
tặng, đề, tán, tiễn, tống, biệt, hứng, vịnh, ngâm, tức, điếu, văn…” (Lê Trí Viễn,
2001). Đề tài tha hương dù thảng hoặc vẫn được đề cập ở một số tác giả tên tuổi;
thế nhưng nó chưa trở thành đối tượng nghiên cứu trọng tâm của văn học trung đại.
Mảng sáng tác này vẫn là mảnh ghép bị khuyết thiếu, trong khi nó xuất hiện tập
trung ở hầu khắp các tác giả và xuyên suốt mọi giai đoạn phát triển. Thơ tha hương,
một mặt đã ghi dấu ấn riêng trong thơ ca trung đại Việt Nam, mặt khác trở thành
tấm gương soi đời sống tâm lý, văn hóa của người Á Đông; những con người vốn
trọng cuộc sống ổn định, bền vững nên việc rời xa quê nhà thường không mang tâm
thế dấn thân và chinh phục mà luôn dấy động nhiều nỗi niềm, tâm sự, thậm chí có
phần bi kịch. Vì thế, nghiên cứu thơ tha hương không chỉ khám phá một đề tài tiêu
biểu chưa được nhìn nhận đúng mức mà quan trọng hơn, còn lật mở những vỉa
ngầm văn hóa ẩn trong loại hình thơ ca rất đặc trưng của con người phương Đông
và Việt Nam là một đại diện trong số đó.
1.2. Bối cảnh lịch sử xã hội thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX đã tạo những hoàn
cảnh khá điển hình để nhà thơ sống và trải nghiệm những chuyến tha hương của
cuộc đời mình, là thời đại kết tinh nhiều tác giả và tác phẩm được xếp vào đỉnh cao
của văn học dân tộc. Số lượng các bài thơ được gia tăng đáng kể và thơ tha hương
thời kì này đã có nhiều nét khu biệt với các giai đoạn trước đó: nội dung sáng tác đã
có sự dịch chuyển khá quan trọng từ vùng trung tâm của văn học đến vùng ngoại
biên, từ cái tôi phi ngã tiệm cận dần đến cái tôi cá nhân, cá thể; từ thi pháp ước lệ,
tượng trưng đến cái nhìn hiện thực về “những điều trông thấy” (Nguyễn Du). Thơ
tha hương còn mở ra những nẻo đường thênh thang để thâm nhập vào thế giới nội
tâm sâu kín của nhà thơ, gọi ra muôn vàn những sắc thái, nỗi niềm mà con người
phận sự, quy chuẩn chưa từng biết đến. Tha hương vì thế không chỉ là hành trình
của đôi mắt mà còn là cửa ngõ của tâm hồn, cảm xúc. Từ đó, mảng sáng tác này,
một mặt đã tiến dần đến việc phá vỡ khuôn thước của văn học trung đại để khẳng
định cho mình một lối đi riêng; mặt khác đã tạo nên bản sắc dân tộc đậm đà trong
thế đối sánh với nền văn học Trung Hoa. Dù bắt gặp trong thơ tha hương nhiều hình
ảnh quen thuộc như đăng cao, hồi thủ, cánh nhạn, khói sóng, mây trắng, những
motip quen thuộc của Đường thi như sầu tây, bi thu, thương lạc nhật… nhưng tình
cảm “tư cố hương”, những nỗi niềm, tâm sự về nước nhà, con đường và cách thức
thể hiện của các tác giả Việt vẫn lưu lại một dấu ấn riêng khó lẫn. Nghiên cứu thơ
tha hương trong văn học trung đại Việt Nam (nhất là từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu
thế kỉ XIX) để thấy được những giá trị đặc sắc đó là điều hết sức cần thiết.
1.3. Hiện nay, nghiên cứu văn học đang nằm trong xu hướng hội nhập với thế giới.
Việc tìm hiểu và giải mã tác phẩm từ nhiều lý thuyết hiện đại như phân tâm học, cổ
