BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
--------------------------
ĐÀM THỊ THU HƯƠNG
THƠ THA HƯƠNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
TỪ GÓC NHÌN KÍ HIỆU HỌC VĂN HÓA
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9220121
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Thành phố Hồ Chí Minh – 2025
Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Lê Thu Yến
Phản biện 1: PGS.TS. Phan Mạnh Hùng
Phản biện 2: PGS.TS. Nguyễn Kim Châu
Phản biện 3: TS. Lê Đình Khanh
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường, họp tại:
Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
vào……………giờ ……….ngày……. tháng……….. năm ………………
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Đại học Sư phạm TP.HCM
- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM
PAGE \* MERGEFORMAT 24
DANH MỤC BÀI BÁO KHOA HỌC,
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
1.Đàm Thị Thu Hương. (2019). “Hành trình khám phá cái tôi trong thơ tha hương của
Nguyễn Du và Đỗ Phủ”. Kỉ yếu Hội thảo Quốc tế khu vực Đông Á: những vấn đề
nghiên cứu và giảng dạy Ngữ văn. TP.HCM: Nxb Đại học Sư phạm, 181 – 186.
2.Đàm Thị Thu Hương. (2021). Dấu ấn tâm linh trong thơ tha hương giai đoạn hậu kì
trung đại Việt Nam. Kỉ yếu Hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ V của trường Đại
học Khoa học Xã hội và Nhân văn: Nghiên cứu, giảng dạy Việt Nam học và Tiếng
Việt 2021. Nxb Đại học Quốc gia TP.HCM, 298 – 313.
3.Đàm Thị Thu Hương. (2022). “Thơ tha hương trong văn học trung đại Việt Nam”. Kỉ
yếu Khoa học cho học viên cao học và nghiên cứu sinh của trường Đại học Sư phạm
TPHCM. Nxb Đại học Sư phạm TP.HCM, 31 – 41.
4.Đàm Thị Thu Hương. (2023). “Kí hiệu tóc bạc trong thơ tha hương thế kỉ XVIII –
XIX”. Tạp chí Khoa học Đại học Văn Hiến, số 9(4), Quý III/ 2023, 28 – 39.
5.Đàm Thị Thu Hương. (2023). “Thơ tha hương thế kỉ XVIII – XIX và hành trình khám
phá bản thể của con người thời trung đại”. Kỉ yếu Hội thảo Khoa học Xã hội và Nhân
văn lần thứ nhất của trường Đại học Cần Thơ, tháng 12/ 2023. Nxb Đại học Cần Thơ,
726 – 736.
PAGE \* MERGEFORMAT 24
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Đề tài tha hương dù được đề cập đến ở một số tác giả tên tuổi; thế nhưng nó chưa trở
thành đối tượng nghiên cứu trọng tâm trong văn học trung đại. Mảng sáng tác này vẫn là
mảnh ghép bị khuyết thiếu, trong khi đó nó xuất hiện tập trung ở hầu khắp các tác giả và
xuyên suốt mọi giai đoạn phát triển. Bộ phận sáng tác này, một mặt đã ghi dấu ấn riêng trong
thơ ca trung đại Việt Nam, mặt khác trở thành tấm gương soi đời sống tâm lý, văn hóa của
người Á Đông. Vì thế, nghiên cứu thơ tha hương không chỉ là tập trung vào một đề tài tiêu
biểu chưa được nhìn nhận đúng mức mà còn soi tỏ một nét văn hóa rất đặc trưng của người
Á Đông mà Việt Nam là một đại diện.
1.2. Bối cảnh lịch sử xã hội từ thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX đã tạo những hoàn cảnh
khá điển hình để nhà thơ sống và trải nghiệm những chuyến đi vô định của cuộc đời mình, là
thời đại kết tinh nhiều tác giả và tác phẩm được xếp vào đỉnh cao của văn học dân tộc. Số
lượng các bài thơ được gia tăng đáng kể và thơ tha hương thời kì này có nhiều đóng góp và
khác biệt so với giai đoạn trước đó. Một mặt, thơ tha hương đã phá vỡ khuôn thước của văn
học trung đại để khẳng định cho mình một lối đi riêng; mặt khác, nó đã tạo nên những bản
sắc dân tộc đậm đà trong thế đối sánh với nền văn học Trung Quốc.
1.3. Kí hiệu học là một trong những hướng khai thác đầy tiềm năng, hiệu quả song chưa
được áp dụng rộng rãi, đặc biệt trong văn học trung đại. Iu. M. Lotman, đại diện tiêu biểu
cho trường phái kí hiệu học văn hóa, đã chỉ ra rằng, để hiểu thế giới chúng ta đang sống
không gì khác là phải khám phá hệ thống kí hiệu, giải mã từng lớp ý nghĩa trong mỗi “tế
bào” làm nên “lớp màng sinh quyển” đó. Văn bản nói chung và văn bản nghệ thuật nói riêng
cũng là một hệ thống các kí hiệu. Quá trình tìm hiểu tác phẩm là quá trình kích hoạt bộ máy
tạo nghĩa của văn bản vốn đã được tách ra khỏi ngôn ngữ tự nhiên, giúp người đọc cảm nhận
đầy đủ và trọn vẹn nhất cái dư vị của sự khám phá, phát hiện. Hơn thế, thơ tha hương chủ
yếu là các tác phẩm bằng chữ Hán viết theo thể thơ Đường luật với đặc trưng chủ yếu là sự
chiếm lĩnh hiện thực từ các mối quan hệ. Đây cũng là một trong những thao tác chủ yếu để
tiếp cận tác phẩm bằng con đường kí hiệu học. Do vậy, việc áp dụng lý thuyết này vào đối
tượng nghiên cứu là thơ tha hương, theo chúng tôi, là một hướng đi phù hợp.
Đó cũng chính là những lý do chúng tôi lựa chọn đề tài “Thơ tha hương trong văn
học trung đại Việt Nam thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX từ góc nhìn kí hiệu học văn
hóa”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Xây dựng các tiêu chí để xác định khái niệm thơ tha hương; khảo sát, tổng hợp các bài
thơ tha hương trong giai đoạn văn học thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX.
2.2. Cung cấp một cái nhìn toàn diện và đầy đủ về diện mạo thơ tha hương giai đoạn này trên
các phương diện như tiền đề xuất hiện, bối cảnh lịch sử, xã hội, văn học và những giá trị đặc
sắc về nội dung và nghệ thuật.
2.3. Khảo sát các hệ thống kí hiệu thiên nhiên và con người trong thơ tha hương; xác định
PAGE \* MERGEFORMAT 24
các kí hiệu có tần số lặp lại nhiều nhất trong từng hệ thống, các mối quan hệ mà kí hiệu đó
tham gia và các lớp nghĩa được tạo ra.
2.4. Đặt các hệ thống kí hiệu được khảo sát với các yếu tố bên ngoài hệ thống, như bối cảnh
thời đại, hoàn cảnh cá nhân của tác giả, các giá trị văn hóa trung đại để thấy rõ vị trí, vai trò
và dấu ấn thơ tha hương giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX.
3. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là thơ tha hương trong văn học trung đại Việt
Nam thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX từ góc nhìn kí hiệu học văn hóa, cụ thể chúng tôi sẽ
tìm hiểu ở hai hệ thống kí hiệu thiên nhiên và con người trong thơ tha hương, mối tương
quan giữa hai hệ thống và một số các kí hiệu tiêu biểu trong từng hệ thống.
4. Phạm vi nghiên cứu
4.1. Về giai đoạn nghiên cứu: giai đoạn từ thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ.
4.2.1. Về thể loại: Chúng tôi khảo sát và nghiên cứu các bài thơ tha hương viết bằng chữ
Hán trong giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX
4.2.2. Về nguồn văn bản, chúng tôi khảo sát 1.310 tác phẩm, bao gồm:
Thứ nhất, tập thơ cụ thể của từng tác giả, tổng cộng 15 tác giả với 1.179 tác phẩm (phụ
lục1)
Thứ hai, các tuyển tập của tập thể tác giả, gồm hai tuyển tập với 131 tác phẩm (phụ lục
2): Tuyển tập Ngô gia văn phái (tập 1 và tập 2): gồm 53 sáng tác của mười tác giả trong dòng
họ Ngô Thì. Gia Định tam gia thi: gồm 88 sáng tác của ba tác giả Lê Quang Định, Trịnh
Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh.
4.3. Về nội dung nghiên cứu
Giới thiệu những nét khái quát về thơ tha hương trong nền văn học trung đại Việt Nam
nói chung và giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX nói riêng thông qua việc khảo sát,
thống kê các bài thơ thuộc đối tượng nghiên cứu của đề tài.
Phân tích, đánh giá một số đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật, khẳng định giá
trị của thơ tha hương giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX nhìn từ cấu trúc nội và
ngoại tại của văn bản đến một số kí hiệu tiêu biểu.
5. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp chủ đạo được sử dụng trong đề tài là phương pháp phân tích văn bản của
kí hiệu học văn hóa theo trường phái Tartu – Moskva (đại diện là Iu. M. Lotman). Thao tác
được thực hiện sẽ là: chúng tôi khảo sát các kí hiệu xuất hiện với tần số lớn; xác định mối
tương quan với yếu tố khác trong hệ thới các kí hiệu khác trong hệ thống để chỉ ra nghĩa thứ
cấp, cũng là những ý nghĩa xuyên suốt trong văn bản. Đồng thời, chúng tôi cũng đặt các bài
thơ tha hương trong mối quan hệ với các yếu tố ngoài văn bản, là không gian văn hóa, lịch
sử, xã hội rộng lớn hơn để khai thác các ý nghĩa bổ sung trong văn bản.
Ngoài ra, chúng tôi cũng kết hợp với các phương pháp sau đây:
Phương pháp loại hình, Phương pháp liên ngành, Phương pháp so sánh – đối chiếu,
Phương pháp cấu trúc – hệ thống, Phương pháp thống kê – phân loại.
