BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
ĐẶC ĐIỂM NI DUNG VÀ NGH THUT
THI CA CUNG ĐNH TRIU NGUYN
LUN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HOÁ VIT NAM
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2025
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
TRẦN PHẠM MỸ NHÀN
ĐẶC ĐIỂM NI DUNG VÀ NGH THUT
THI CA CUNG ĐNH TRIU NGUYN
NGÀNH: VĂN HỌC VIT NAM
MÃ SỐ: 9220121
LUN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HOÁ VIT NAM
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. ĐOÀN THỊ THU VÂN
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2025
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoạn luận án tiến sĩ Văn học Việt Nam Đặc điểm nội dung và
nghệ thuật thi ca cung đình triều Nguyễn là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Kết
quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan. Các tài liệu
tham khảo, thông tin trích dẫn trong luận án này đều được ghi chú nguồn gốc rõ ràng.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 06 tháng 10 năm 2025
Tác giả luận án
Trần Phạm Mỹ Nhàn
Trần Phạm Mỹ Nhàn
ii
MỤC LỤC
Lời cam đoan ............................................................................................................... i
Mục lục .................................................................................................................... ii
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài .................................................................................................. 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................... 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ....................................................................... 3
4. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 5
5. Đóng góp mới của luận án................................................................................... 6
6. Cấu trúc luận án ................................................................................................... 6
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TNH HNH VÀ ĐỊNH HƯỚNG
NGHIÊN CỨU .......................................................................................................... 8
1.1. Về khái niệm văn học cung đình và thi ca cung đình triều Nguyễn ................ 8
1.1.1. Khái niệm văn học cung đình .................................................................... 8
1.1.2. Khái niệm thi ca cung đình triều Nguyễn ................................................ 12
1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề ......................................................... 13
1.2.1. Tình hình nghiên cứu giai đoạn trước năm 1985 ..................................... 15
1.2.2. Tình hình nghiên cứu giai đoạn từ sau 1985 ............................................ 19
1.3. Đánh giá về tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài ........................ 31
1.3.1. Đánh giá về tình hình nghiên cứu ............................................................ 31
1.3.2. Hướng triển khai đề tài ............................................................................ 33
CHƯƠNG 2. DIN MẠO THI CA CUNG ĐNH TRIU NGUYN .............. 35
2.1. Bối cảnh lịch sử .............................................................................................. 35
2.2. Bối cảnh văn hóa – xã hội .............................................................................. 40
2.3. Tình hình sáng tác văn học và hệ thống đề tài ............................................... 43
2.3.1. Tình hình sáng tác văn học dưới triều Nguyễn ........................................ 43
2.3.2. Hệ thống đề tài thi ca cung đình triều Nguyễn ........................................ 50
CHƯƠNG 3. ĐẶC ĐIỂM NI DUNG THI CA CUNG ĐNH
TRIU NGUYN ................................................................................................... 56
3.1. Khát vọng xây dựng triều đại thịnh trị theo học thuyết Nho giáo .................. 56
iii
3.1.1. Lí tưởng triều đại ..................................................................................... 56
3.1.2. Vấn đề tu dưỡng đạo đức của hoàng tộc .................................................. 62
3.2. Bức tranh hiện thực đa sắc màu ..................................................................... 68
3.2.1. Bức tranh thiên nhiên ............................................................................... 68
3.2.2. Bức tranh đời sống ................................................................................... 82
3.3. Tâm trạng cá nhân .......................................................................................... 91
3.3.1. Sầu thế sự ................................................................................................. 91
3.3.2. Sầu quốc sự .............................................................................................. 96
3.3.3. Sầu gia tộc .............................................................................................. 101
CHƯƠNG 4. ĐẶC ĐIỂM NGH THUT THI CA CUNG ĐNH
TRIU NGUYN ................................................................................................. 111
4.1. Về thể loại .................................................................................................... 111
4.1.1. Thể thơ Đường luật ................................................................................ 112
4.1.2. Các thể thơ khác ..................................................................................... 117
4.2. Về ngôn từ .................................................................................................... 122
4.2.1. Sử dụng ngôn từ trong quan hệ với các chủ đề ...................................... 122
4.2.2. Sử dụng ngôn từ đậm chất bác học, hàm súc ......................................... 126
4.2.3. Sử dụng ngôn từ với nghệ thuật dụng điển và ẩn dụ đặc sắc ................. 132
4.3. Về giọng điệu ............................................................................................... 138
4.3.1. Giọng điệu lạc quan, tự hào ................................................................... 139
4.3.2. Giọng điệu suy tư, cảm thương .............................................................. 146
KẾT LUN ............................................................................................................ 154
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ................................................... 157
TÀI LIU THAM KHẢO .................................................................................... 158
PHỤ LỤC .............................................................................................................. PL1