BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-----------------------------
Nguyễn Thị Kim Thoa
NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC
VÀ HOẠT TÍNH SINH HỌC LOÀI
Vitex limonifolia WALL. EX C.B.CLARK VÀ Vitex trifolia L.
Chuyên ngành: Hóa Hữu cơ
Mã số : 9.44.01.14
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÓA HỌC
Hà Nội - 2019
Công trình được hoàn thành tại: Học Viện Khoa học và Công nghệ - Viện
Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học 1: TS. Nguyễn Xuân Nhiệm
Người hướng dẫn khoa học 2: PGS. TS. Ninh Khắc Bản
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Học
viện, họp tại Học Viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học
và Công nghệ Việt Nam vào hồi giờ , ngày tháng năm 2019.
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Học Viện Khoa học và Công nghệ
- Thư viện Quốc gia Hà Nội
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của luận án
Trong vài thập kỉ trở lại đây, xu hướng đi sâu nghiên cứu các cây
thuốc và động vật làm thuốc để tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có hoạt
tính sinh học cao nhằm sản xuất các loại thuốc có giá trị cao phục vụ
cuộc sống ngày càng được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm.
Theo Từ điển cây thuốc Việt Nam, nhiều loài thuộc chi Đẻn (Vitex)
có công dụng chữa các bệnh như: cảm mạo, sốt rét, chóng mặt, nhức đầu,
viêm ruột, rối loạn tiêu hóa, ho, hen suyễn, trị bệnh ngoài da,... [1]. Các
nghiên cứu về thành phần hóa học các loài thuộc chi Vitex cho thấy chi
này chứa đa dạng các lớp chất như: terpenoid, flavonoid, ecdysteroid,
lignan,... Các nghiên cứu đánh giá hoạt tính sinh học cho thấy dịch chiết
và các hợp chất phân lập từ các loài thuộc chi này có các hoạt tính đáng
quan tâm như: gây độc tế bào ung thư, kháng nấm, kháng khuẩn, ....
Tuy vậy, những nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính
sinh học của các loài thuộc chi Vitex ở Việt Nam còn rất hạn chế. Tính
đến nay, ở Việt Nam mới chỉ có khoảng 5 công trình nghiên cứu về thành
phần hóa học một số loài thuộc chi Vitex [2-6], chưa có công bố nào về
hoạt tính sinh học các loài thuộc chi này.
Chính vì vậy, nhằm mục đích nghiên cứu làm rõ thành phần hóa học
và hoạt tính sinh học các loài thuộc chi Vitex ở Việt Nam tạo cơ sở khoa
học trong việc sử dụng bền vững tài nguyên cây thuốc này, đồng thời tạo
tiền đề cho những nghiên cứu tiếp theo trong việc tạo ra các chế phẩm có
hoạt tính sinh học cao phục vụ công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cộng
đồng, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa học và
hoạt tính sinh học loài Vitex limonifolia Wall. Ex C.B.Clark và Vitex
trifolia L.”.
2
2. Mục tiêu nghiên cứu của luận án
Xác định thành phần hóa học chủ yếu của lá hai loài Vitex
limonifolia Wall. ex C.B.Clarke và Vitex trifolia L. ở Việt Nam. Đánh giá
hoạt tính kháng viêm và hoạt tính kháng virus in vitro của các hợp chất
phân lập được.
3. Các nội dung nghiên cứu chính của luận án:
1. Phân lập các hợp chất từ lá loài V. limonifolia và V. trifolia ở Việt
Nam bằng các phương pháp sắc ký;
2. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được bằng các
phương pháp vật lý, hóa học;
3. Đánh giá hoạt tính kháng viêm in vitro của các hợp chất phân lập
được từ loài V. limonifolia;
4. Đánh giá hoạt tính kháng virus in vitro của các hợp chất phân lập
được từ loài V. limonifolia và V. trifolia.
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
1.1. Giới thiệu về chi Vitex
Chi Vitex trên thế giới có khoảng 250 loài, phân bố chủ yếu ở các
quốc gia nhiệt đới và cận nhiệt đới, đa dạng từ cây bụi tới cây gỗ trung
bình [7]. Ở Việt Nam, chi Vitex đã ghi nhận được 20 loài. Từ thời cổ đại,
con người đã sử dụng nhiều loài thuộc chi Vitex để chữa nhiều bệnh khác
nhau như đau khớp, co giật, giảm sốt, các bệnh về đường hô hấp, kháng
lao, kháng u,.... Ở Việt Nam, nhiều loài Vitex được sử dụng trong các bài
thuốc dân gian để chữa trị một số bệnh thông dụng như trị cảm sốt, giảm
đau, trúng phong,...
Các nghiên cứu cho thấy, thành phần hóa học của các loài trong chi
Vitex đa dạng, chủ yếu là các hợp chất terpenoid, flavonoid, ecdysteroid,
lignan, iridoid,... Các loài thuộc chi này cũng có nhiều hoạt tính sinh học
3
đáng quan tâm như : gây độc tế bào ung thư, kháng viêm, giảm đau,
kháng virus, vi sinh vật và một số hoạt tính khác.
Ở Việt Nam, mới có 5 công bố nghiên cứu về thành phần hóa học
một số loài thuộc chi Vitex, chưa có công bố nào về hoạt tính sinh học.
1.2. Giới thiệu về viêm: Giới thiệu về viêm, thuốc kháng viêm, vai trò
của NO trong bệnh lý viêm.
1.3. Giới thiệu về kháng virus: Giới thiệu về virus, thuốc kháng virus
CHƯƠNG 2: THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Mẫu lá loài Vitex limonifolia Wall. ex C.B.Clarke và loài Vitex
trifolia L. thu tại Vườn quốc gia Bạch Mã, Thừa Thiên Huế, Việt Nam
vào tháng 9/2015.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Phương pháp phân lập các hợp chất
Phối hợp các phương pháp sắc ký bao gồm: sắc ký lớp mỏng (TLC) và
sắc ký cột (CC).
2.2.2. Phương pháp xác định cấu trúc hoá học các hợp chất
Phương pháp chung để xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất là
kết hợp giữa các thông số vật lý với các phương pháp phổ hiện đại bao
gồm: phổ khối phân giải cao (HR-ESI-MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân
(NMR), phổ lưỡng sắc tròn (CD), độ quay cực ([]D).
2.2.3. Phương pháp đánh giá hoạt tính sinh học
Hoạt tính kháng viêm in vitro được đánh giá qua tác dụng ức chế sự
sản sinh NO trong tế bào BV2, kích thích bởi LPS.
