BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
--------
TRẦN THỊ THẮM
LẬP LUẬN
TRONG LUẬT TỤC ÊĐÊ
Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 9.22.90.20
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ
HÀ NỘI - 2019
LUẬN ÁN ĐƢỢC HOÀN THÀNH TẠI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. TẠ VĂN THÔNG
2. PGS. TS. ĐẶNG THỊ HẢO TÂM
Phản biện 1: GS.TS. Hoàng Trọng Phiến
Trường ĐHKHXH&NV - ĐHQG Hà Nội
Phản biện 2: GS.TS. Nguyễn Văn Hiệp
Viện Ngôn ngữ học - Viện KHXH Việt Nam
Phản biện 3: GS.TS. Đỗ Việt Hùng
Trường ĐHSP Hà Nội
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng cấp trường họp tại
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
vào hồi … giờ, ngày … tháng ..... năm 2019
Có thể tìm đọc luận án tại:
- Thư viện Quốc gia;
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
1
MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Luật tục còn được gọi là “tập quán pháp”, bao gồm cả luân lí, đạo đức
và phép ứng xử. Muốn tổ chức và hình thức thưởng phạt có đủ sức mạnh để
mọi người tuân theo thì luật tục cần có những lập luận thuyết phục. Luật tục
Êđê bao gồm những lập luận như vậy. Nghiên cứu lập luận trong văn bản luật
tục Êđê góp phần lí giải mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, thấy rõ khả
năng nhận thức và trình độ phát triển, tính chặt chẽ, tính nhân văn, … của một
chế định xã hội, qua phương tiện ngôn ngữ (tiếng Êđê).
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
2.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án nhằm chỉ ra và nhận dạng được đặc điểm lập luận của luật tục
Êđê, phân tích đặc trưng văn hóa của người Êđê thể hiện qua lập luận.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Tổng quan nghiên cứu về lập luận, luật tục và luật tục Êđê; về mối quan
hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá...; Xác định và miêu tả cấu trúc lập luận trong luật
tục Êđê; Lí giải đặc trưng văn hoá của người Êđê được phản ánh qua lập luận
trong luật tục.
3. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là lập luận trong luật tục Êđê.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu: luận án nghiên cứu lập luận trong luật tục Êđê ở
những nội dung như: cấu trúc lập luận (các thành phần lập luận, chỉ dẫn lập
luận), đặc trưng văn hóa thể hiện qua lập luận trong luật tục Êđê.
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp điền dã ngôn ngữ học: luận án thực hiện việc điền dã ở
một số vùng người Êđê sinh sống ở vùng Tây Nguyên để thu thập và bổ sung tư
liệu, tìm hiểu đặc điểm phong tục, tập quán của người Êđê…
- Phương pháp miêu tả: phương pháp này giúp người nghiên cứu làm rõ
được nguồn ngữ liệu khảo sát với các số liệu, nội dung cụ thể.
- Phương pháp tiếp cận đa ngành và liên ngành: luận án đã sử dụng các
phương pháp nghiên cứu đa ngành và liên ngành các khoa học xã hội như: ngôn
2
ngữ - dân tộc học, ngôn ngữ - tâm lí học, xã hội - dân tộc học, … để phục vụ
cho việc nghiên cứu đề tài.
5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
Luận án khẳng định và củng cố thêm vai trò của lập luận trong ngôn ngữ
học. Luận án góp phần khẳng định và làm rõ thêm những luận điểm về ngôn
ngữ - văn hóa của người Êđê. Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử
dụng như một tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, biên soạn và phổ biến
khoa học lập luận vào giảng dạy trong nhà trường.
6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lí luận và thực tiễn
Chương 2. Cấu trúc lập luận trong luật tục Êđê
Chương 3. Đặc trưng văn hóa cổ truyền của người Êđê được phản ánh
qua lập luận trong luật tục Êđê
Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN
VÀ THỰC TIỄN
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1.1. Tình hình nghiên cứu về lập luận
Trong ngôn ngữ học, ngay từ thời cổ đại, lập luận đã được chú ý nghiên
cứu, gọi bằng thuật ngữ thuật hùng biện, trình bày trong “Tu từ học” của
Aristote. Từ nửa sau thế kỷ XX, lập luận được nhiều nhà ngôn ngữ học quan
tâm nghiên cứu, có thể kể đến các tác giả có đóng góp lớn cho vấn đề nghiên
cứu lập luận như: S.Toulmin (1958), Olbrechts - Tyteca (1969), Grize (1982),
Perelman (1988), ...
1.1.1.2. Ở Việt Nam
Thứ nhất, hướng nghiên cứu về lập luận nói chung, Ở Việt Nam, cho đến
trước năm 1993, lập luận vẫn còn là một khái niệm “lạ lẫm đối với Việt ngữ
học, kể cả các nhà nghiên cứu quan tâm đến dụng học”. Sau này, với sự phát
triển mạnh mẽ của ngữ dụng học, vấn đề lập luận đã được nhiều nhà ngôn ngữ
học quan tâm nghiên cứu. Các tác giả: Hoàng Phê, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức
Dân, ... là những người có đóng góp lớn cho việc nghiên cứu lập luận trên tư
liệu tiếng Việt. Thứ hai, dựa trên khung lí thuyết về lập luận, một số công trình
đi sâu miêu tả các thành phần lập luận, các dạng lập luận, các chỉ dẫn lập
luận. Có thể kể ra một số tác giả nghiên cứu lập luận theo hướng này như:
3
Nguyễn Minh Lộc (1994) với “Tìm hiểu kết tử nghịch hướng lập luận “nhưng”
trong tiếng Việt”; Lê Quốc Thái (1997) với “Hiệu lực lập luận của nội dung
miêu tả, của thực từ và của các tác tử “chỉ”, “những”, “đến”” ; Kiều Tuấn
(2000) với đề tài “Các kết tử lập luận “thật ra/thực ra”, “mà” và quan hệ lập
luận” . Thứ ba, hướng nghiên cứu về sự biểu hiện cụ thể lập luận trong văn
bản, Hướng nghiên cứu này vận dụng lí thuyết về lập luận để mô tả lập luận
trong một thể loại văn bản cụ thể. Thứ tư, hướng nghiên cứu ứng dụng lí thuyết
lập luận vào thực tiễn dạy học, có thể kể đến: Bùi Thị Xuân (1997) với “Lý
thuyết lập luận và lý thuyết đoạn văn và hệ thống các bài tập rèn luyện kỹ năng
lập luận trong đoạn văn nghị luận cho học sinh cấp 3”; Trần Hữu Phong (2003)
với “Lập luận với việc luyện cho học sinh PTTH cách lập luận trong đoạn văn
nghị luận”, ...
1.1.2. Tình hình nghiên cứu luật tục và luật tục Êđê
1.1.2.1. Tình hình nghiên cứu luật tục nói chung
Từ góc độ nhân học luật pháp, các nhà nhân loại học, dân tộc học,
folklore học đã đề cập đến các vấn đề lí thuyết, phương pháp sưu tầm và nghiên
cứu luật tục các dân tộc. Các tác giả đã bàn tới nhiều vấn đề về luật tục như:
Alan Dundes đề cập đến vấn đề khái niệm luật tục (folk law), Anlan Watson đề
cập đến vấn đề tiếp cận luật tục, Van Den Dergh đề cập đến khái niệm luật tục
trong khung cảnh lịch sử, Obei Hag Ali nói tới vấn đề chuyển đổi luật tục trong
luật pháp, … Việc sưu tầm luật tục của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam vào đầu
thế kỉ XX đã đạt được những thành tựu nhất định. Có thể kể đến những công
trình đã được công bố như: Luật tục Êđê (1926), Luật tục Stiêng (1951), Luật
tục Srê (1951), Luật tục Bahnar, Xê đăng (1952), Luật tục Mạ (1957), …
1.1.2.2.Tình hình nghiên cứu luật tục Êđê
Việc sưu tầm luật tục Êđê đã đạt được những kết quả nhất định. Cụ thể,
vào những năm đầu thập niên ba mươi của thế kỷ XX, viên Công sứ Pháp ở
Đắk Lắk là L.Sabatier đã tổ chức sưu tầm luật tục của người Êđê bằng cách ghi
âm tiếng Êđê và ghi chép lại bằng chữ viết của tộc người này gọi là “Tập quán
pháp ca” và công bố vào năm 1927. Đến năm 1940, D.Antomarchi đã dịch và
công bố luật tục này trên tạp chí Trường Viễn Đông Bác cổ (BEFEO). Năm
1984, Nguyễn Hữu Thấu đã dịch bản luật tục ra tiếng Việt từ bản tiếng Pháp.
Dựa trên văn bản luật tục Êđê của L. Sabatier và các bộ luật tục mới sưu tầm
được, Ngô Đức Thịnh, Chu Thái Sơn, Nguyễn Hữu Thấu đã biên soạn cuốn
“Luật tục Êđê (tập quán pháp)” (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 1996).