BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
ĐỖ THỊ NHÀN
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI
Chuyên ngành: LÍ LUẬN VĂN HỌC
Mã số: 9.22.01.20
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Hà Nội - 2020
Công trình được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN MẠNH TIẾN
Phản biện 1: PGS.TS. Trần Khánh Thành
Trường Đại học KHXH&NV - ĐHQG Hà Nội
Phản biện 2: PGS.TS. Nguyễn Bích Thu
Viện Văn học
Phản biện 3: PGS.TS Phùng Ngọc Kiếm
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường
Họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi …..giờ … ngày … tháng… năm 2020
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Công trình được hoàn thành tại:
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Lan Khai là nhà văn nổi tiếng trong trào lưu cách tân văn học giai đoạn
nửa đầu thế kỉ XX. Sự nghiệp sáng tác của Lan Khai đa dạng về thể loại. Đương
thời trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã nhận
xét: Lan Khai là “lão tướng trong làng tiểu thuyết đang gắng tìm đường mới”.
Nhiều tác phẩm của Lan Khai đã thu hút sự quan tâm của đông đảo giới nghiên
cứu trong và ngoài nước. Thời gian gần đây thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn
đường rừng cùng tên tuổi của Lan Khai đã được giới thiệu trên Tạp chí Quốc tế
(ISSN 24103918). Tuy nhiên mảng TTLS của ông vẫn chưa được nghiên cứu đầy
đủ và hệ thống, mặc dù tính tới thời điểm hiện tại, ông là nhà văn có số lượng tiểu
thuyết lịch sử (TTLS) lớn nhất trong các nhà văn hiện đại Việt Nam (26 tác phẩm)
và là cây bút sớm có tinh thần tiên phong đổi mới, có ảnh hưởng lớn tới sáng tác
ở các giai đoạn sau.
Trước 1945 trào lưu cách tân văn học diễn ra sôi nổi nhưng “trong cái mới vẫn
còn rớt lại nhiều cái cũ” (Một thời đại trong thi ca - Hoài Thanh) thì TTLS của Lan
Khai với những quan niệm nghệ thuật mới đã làm sôi động thêm không khí phê bình
văn học, tạo ra những cuộc tranh luận xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật,
vấn đề sử dụng ngôn ngữ v.v… Với những đổi mới táo bạo, TTLS của Lan Khai đã có
tác động mạnh mẽ đến không khí phê bình văn học đương thời và kích thích sự sáng
tạo của các nhà văn sáng tác về đề tài lịch sử. Tuy nhiên, do cái chết đầy bí ẩn của ông
suốt thời gian dài chưa được công bố nên từ sau 1945 trở đi còn nhiều di cảo của Lan
Khai và hàng chục TTLS của ông chưa được tái bản ,nghiên cứu và giới thiệu rộng rãi
đến bạn đọc. Cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào có tính quy mô, toàn
diện và hệ thống về thể tài TTLS của Lan Khai. Vì vậy trong công trình nghiên cứu
này, chúng tôi sẽ làm sáng tỏ tính tiên phong trong hành trình cách tân thể loại của một
cây bút tiểu thuyết giàu tài năng và tâm huyết nửa đầu thế kỉ XX.
Năm 2006, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức Lễ Kỷ niệm 100 năm sinh Lan
Khai và Hội thảo Khoa học: Lan Khai với văn học Việt Nam hiện đại, Lan Khai được
hoàn nguyên, cho thấy di sản văn học của Lan Khai là rất lớn và các TTLS có vị trí
quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông và nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Điều
đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cần có một công trình nghiên cứu kịp thời, quy mô và hệ
thống, toàn diện các tác phẩm của nhà văn ở thể tài TTLS để thấy được những đóng
góp của ông trong giai đoạn 1930 - 1945 và tiến trình phát triển của lịch sử văn học dân
tộc, đồng thời làm sáng tỏ thêm những vấn đề lí luận về thể loại.
1.2. Những năm gần đây, TTLS của các nhà văn đất Việt đã vươn mình lớn dậy
với sự gia tăng không ngừng về số lượng tác phẩm và quy mô phản ánh, hình thành nhiều
khuynh hướng đa dạng, phức tạp nên đã xuất hiện nhiều quan niệm nghệ thuật khác nhau
trong sáng tác và tiếp nhận. TTLS đã và đang trở thành tâm điểm của thời sự văn học.
Trước trào lưu hội nhập quốc tế, ngày càng xuất hiện nhiều công trình ứng dụng lý thuyết
hiện đại vào nghiên cứu văn học trong đó có TTLS. Tuy nhiên hệ thống lý thuyết về thể tài
2
này còn khá khiêm tốn và việc giới thiệu ở trong nước còn phân tán, quan niệm về thể loại
chưa thống nhất, sáng tác ngày càng diễn biến phức tạp đã nảy sinh nhiều cuộc tranh luận
sôi nổi xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật.
Xuất phát từ thực trạng đó đòi hỏi chúng ta cần tìm hiểu những sáng tác đã được
trải nghiệm và cách tiếp cận thích hợp mới đem lại cái nhìn sáng rõ hơn về sự hình
thành phát triển của một thể tài văn học mang tính đặc thù trong nền văn học Việt Nam
hiện đại. Do vậy, chúng tôi chủ trương đi sâu nghiên cứu đề tài này nhằm làm sáng tỏ
những điểm mới mẻ, độc đáo trong TTLS của Lan Khai trên phương diện nội dung và
hình thức nghệ thuật. Qua những thành quả nghiên cứu chúng tôi sẽ làm rõ thêm một
số vấn đề lí thuyết về quan niệm sáng tác và thể loại nhằm góp thêm hướng tiếp cận
toàn diện và hệ thống TTLS hiện nay.
1.3. Công trình nghiên cứu của chúng tôi còn có ý nghĩa thiết thực trong việc
giảng dạy tích hợp môn Ngữ văn và Lịch sử trong Nhà trường. Kết quả nghiên cứu của
công trình sẽ cung cấp thêm ánh sáng lý luận và các giá trị thực tiễn đáp ứng nhu cầu
mở rộng nhận thức của học sinh trong nhà trường phổ thông. Nghiên cứu TTLS của
Lan Khai góp phần làm cho bức tranh văn học sử Việt Nam toàn diện hơn, giúp học
sinh nhận thức lịch sử sâu sắc hơn, khơi dậy những cảm xúc thẩm mĩ ở học sinh về
truyền thống vẻ vang của dân tộc.
Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trong nghiên cứu và học tập hiện nay cũng
như góp phần tổng kết các thành tựu tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỷ XX,
chúng tôi chọn đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai nhằm làm sáng tỏ những
vấn đề lí luận và thực tiễn sáng tác cũng như những đóng góp của Lan Khai trong
hành trình đổi mới thể loại và hiện đại hóa nền văn học nước nhà giai đoạn nửa đầu
thế kỉ XX.
2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát 20 TTLS tiêu biểu của
Lan Khai đã xuất bản và tái bản từ trước năm 1945 đến nay, bao gồm: Gái thời
loạn, Chiếc ngai vàng, Cái hột mận, Chàng áo xanh, Ai lên phố Cát, Chế Bồng Nga,
Bóng cờ trắng trong sương mù, Cánh buồm thoát tục, Đỉnh non Thần, Người thù mặt
trời, Gửi cái xuân tàn, Treo bức chiến bào, Tình ngoài muôn dặm, Trăng nước Hồ
Tây, Trong cơn binh lửa, Thành bại với anh hùng, Rỡn sóng Bạch Đằng, Ái tình và
sự nghiệp, Chàng đi theo nước, Chàng kỵ sỹ... ở cả hai bình diện nội dung và hình
thức. Trên cơ sở đó, chúng tôi đưa ra những kiến giải về sự vận động của thể tài
TTLS của Lan Khai trong quá trình sáng tác của ông và trong sự vận động của nền
văn học hiện đại Việt Nam.
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Công trình của chúng tôi tập trung đi sâu khảo sát 20 TTLS của Lan Khai như
đã trình bày ở mục Đối tượng nghiên cứu, khi cần thiết có sự đối sánh với một số
TTLS tiêu biểu của các tác giả cùng thời. Đồng thời chúng tôi cũng quan tâm đến
một số truyện ngắn, kí về thể tài lịch sử của ông như: Sóng nước lô Giang, Mũi tên
3
dẹp loạn, 8023; kết hợp liên hệ với một số TTLS Việt Nam tiêu biểu và TTLS nước
ngoài để nhìn nhận vấn đề nghiên cứu toàn diện hơn.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu:
Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ ý thức nghệ thuật và
thành quả đổi mới trong TTLS, những đóng góp quan trọng của Lan Khai đối với
sự phát triển của TTLS Việt Nam hiện đại trong trào lưu cách tân văn học 1930 -
1945. Dựa trên lí thuyết về thể loại và thực tiễn sáng tác, chúng tôi chỉ ra quan niệm
nghệ thuật, vốn văn hóa, cá tính sáng tạo của nhà văn, các nguồn ảnh hưởng,
phương thức cách tân, các hình thức kết cấu tác phẩm, các nhân tố tạo nên thành
tựu nghệ thuật mới của Lan Khai, từ đó rút ra nhận định về lí luận và sáng tác.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ những bình diện cơ bản sau:
Khái quát một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về TTLS trên thế giới và ở Việt
Nam để liên hệ tới những sáng tác của Lan Khai. Tổng hợp lại những kết quả nghiên
cứu tiêu biểu về nhà văn Lan Khai và TTLS của ông. Trên cơ sở đó, luận án của chúng
tôi khảo sát quan niệm nghệ thuật và quá trình sáng tác TTLS của Lan Khai trong nền
văn học Việt Nam thời kì đầu thế kỉ XX.
Từ cơ sở lí luận, chúng tôi đi sâu phân tích, lý giải một số đặc trưng TTLS
của Lan Khai ở các bình diện cảm hứng sáng tác, các sự kiện lịch sử và thế giới
nhân vật để làm nổi rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn và những nhân tố chi
phối những tác phẩm của ông.
Khảo sát và chỉ ra một số phương thức và phương tiện biểu hiện nghệ thuật trong
TTLS của Lan Khai ở các bình diện như: nghệ thuật hư cấu, tổ chức kết cấu, việc lựa
chọn cốt truyện và sự kiện; kiến tạo chân dung nhân vật, vấn đề không gian và thời
gian, nghệ thuật trần thuật; ngôn ngữ và giọng điệu trong TTLS của nhà văn. Trên cơ
sở đó, chúng tôi chỉ ra những thành quả đổi mới về thể loại và những đóng góp của Lan
Khai cho sự phát triển rực rỡ của TTLS Việt Nam đương đại cũng như những thành
công và những hạn chế trong TTLS của ông.
4. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý thuyết
Trong điều kiện tồn tại nhiều hệ hình lý thuyết văn học đa dạng và phong phú
hiện nay, chúng tôi chủ trương lấy học thuyết duy vật lịch sử và duy vật biện chứng
của chủ nghĩa Mác Lê nin làm nền tảng, đồng thời kết hợp với những tri thức của lí
thuyết phương Tây hiện đại để làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật trong TTLS của
Lan Khai. Trong đó, chúng tôi chú ý tới đặc trưng của thể tài TTLS, ý thức cách tân
nghệ thuật của nhà văn, kết cấu cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, tính chất giao thoa thể
loại, vấn đề không gian, thời gian v.v... Đồng thời chúng tôi cũng liên hệ với những vấn
đề lí luận của các trường phái văn học phương Tây như Trường phái văn hóa lịch sử,
Phân tâm học, Chủ nghĩa siêu thực, Lí thuyết tự sự học, kí hiệu học... đã ảnh hưởng ít
nhiều tới sáng tác của nhà văn, cho thấy sự kế thừa và sáng tạo, đổi mới cách nhìn lịch