12 con giáp g c Vi tố ệ
X a nay nh ng i ta v n l m l n l n t ng r ng 12 con giáp có xu t x t Trungư ư ườ ẫ ầ ẫ ầ ươ ằ ấ ứ ừ
Hoa. Tuy nhiên, m i đây trong m t công trình nghiên c u v ngôn ng Vi t c - nhàớ ộ ứ ề ữ ệ ổ
nghiên c u ngôn ng h c Nguy n Cung Thông phát hi n ra ngu n g c 12 con giápứ ữ ọ ễ ệ ồ ố
có xu t x t Vi t Nam.ấ ứ ừ ệ
Ngôn ng là “lá bùa” t tiên đ l iữ ổ ể ạ
Theo văn hóa Ph ng Đông, l ch đ c xác l p theo chu kỳ thay đ i đ u đ n c aươ ị ượ ậ ổ ề ặ ủ
M t trăng. Do đó 12 con giáp ng v i 12 gi trong ngày, 12 tháng trong năm, 12 nămặ ứ ớ ờ
trong m t giáp - đó là nh ng n n t ng quan tr ng đ tính l ch và là d u hi u đ nh nộ ữ ề ả ọ ể ị ấ ệ ể ậ
đoán v s m nh c a t ng ng i theo cung Hoàng Đ o.ề ố ệ ủ ừ ườ ạ
Trong l ch s , Vi t Nam và Trung Hoa có m t th i kỳ giao l u văn hoá ít nh t 2000ị ử ệ ộ ờ ư ấ
năm. Nh ng đ t giao l u văn hóa c ti p bi n và ch ng ch t lên nhau khi n cho d uữ ợ ư ứ ế ế ồ ấ ế ấ
hi u nh n bi t nét riêng c a t ng dân t c r t khó khăn. Thêm vào đó, các tài li u x aệ ậ ế ủ ừ ộ ấ ệ ư
không còn nhi u, n u còn cũng ch trong kho th t ch Hán c khi n cho vi c nghiênề ế ỉ ư ị ổ ế ệ
c u h t s c r c r i và ph c t p. Chính đi u này đã đ c thúc nhà nghiên c u ngônứ ế ứ ắ ố ứ ạ ề ố ứ
ng Nguy n Cung Thông c công đi tìm cho b ng đ c nh ng bí n ngôn ng c aữ ễ ố ằ ượ ữ ẩ ữ ủ
t tiên mà theo ông đó là nh ng “lá bùa” con cháu c n tìm l i gi i.ổ ữ ầ ờ ả
Ông Thông cho bi t, ông b t đ u vi c nghiên c u ti ng Vi t c a mình vào nh ngế ắ ầ ệ ứ ế ệ ủ ữ
năm đ u th p niên 1970 t i n c Australia. Trong m t l n nghiên c u v ngu n g cầ ậ ạ ướ ộ ầ ứ ề ồ ố
12 con giáp đ l n tìm c i ngu n ti ng Vi t ông đã phát hi n ra m t s t Vi t cể ầ ộ ồ ế ệ ệ ộ ố ừ ệ ổ
mà ng i Vi t đã dùng đ ch v 12 con giáp có ngu n g c lâu đ i tr c khi 12 conườ ệ ể ỉ ề ồ ố ờ ướ
giáp xu t hi n Trung Hoa. Vào nh ng ngày cu i năm con trâu, t i Vi n Vi t h c ấ ệ ở ữ ố ạ ệ ệ ọ ở
thành ph Westminster (Califomia, M ) ông đã có m t bu i thuy t trình nh ng khámố ỹ ộ ổ ế ữ
phá thú v c a mình v i ch đ “ị ủ ớ ủ ề V t tích c a ti ng Vi t c trong ti ng Hán”ế ủ ế ệ ổ ế .
“Tìm hi u v g c c a tên m i hai con giáp là m t c h i đ ta tìm v c i ngu nể ề ố ủ ườ ộ ơ ộ ể ề ộ ồ
ti ng Vi t. Tên 12 con giáp là Tý/ T , S u, D n, Mão/ M o, Thìn/ th n, T , Ng ,ế ệ ử ử ầ ẹ ầ ỵ ọ
Mùi/ V , Thân/ khôi, D u, Tu t, H i. Tho t nhìn thì th p nh chi trên có v b t ngu nị ậ ấ ợ ạ ậ ị ẻ ắ ồ
t Trung Qu c vì là nh ng t Hán Vi t, nh ng khi phân tách các ti ng Vi t, và th yừ ố ữ ừ ệ ư ế ệ ấ
có nh ng khác l , tôi đem so sánh trong h th ng ngôn ng vay m n thì s th tữ ạ ệ ố ữ ượ ự ậ
không ph i v yả ậ ” - ông Thông nói.
Theo ông Thông thì tên 12 con giáp n u đ c theo ti ng B c Kinh và b ng cách ghiế ọ ế ắ ằ
theo phiên âm (pinyin): zi, chou, yín, mào, chén, sì, wè, wèi shèn, yòu, xù, hài… hoàn
toàn không liên h đ n cách ghi tên 12 con giáp trong ti ng Trung Qu c hi n nay.ệ ế ế ố ệ
Ngay c khi ph c h i âm Trung Qu c th i Th ng C thì v n không t ng đ ngả ụ ồ ố ờ ượ ổ ẫ ươ ồ
v i các cách g i tên thú v th i tr c. Nh v y n u có m t dân t c nào đó dùng tênớ ọ ị ờ ướ ư ậ ế ộ ộ
12 con thú t ng t nh tên 12 con giáp ngày nay thì dân t c đó ph i có liên h r tươ ự ư ộ ả ệ ấ
khăng khít v i ngu n g c tên 12 con giáp này.ớ ồ ố
T đi u này, kh i đ u cho vi c nghiên c u ông đi tìm nguyên do vì sao trong 12 conừ ề ở ầ ệ ứ
giáp c a Trung Qu c, con Mèo b thay b i Th . “Ng i Trung Qu c dùng th thayủ ố ị ở ỏ ườ ố ỏ
cho mèo (bi u t ng c a chi Mão/m o) vì trong văn hóa ng i Trung Qu c th làể ượ ủ ẹ ườ ố ỏ
m t loài v t r t quan tr ng và th ng đ c ghi b ng ch t ng hình là Th , gi ngộ ậ ấ ọ ườ ượ ằ ữ ượ ố ọ
B c Kinh, là t vi t b ng b nhân không có t đ ch mèo. H u nh ch có dân Vi tắ ừ ế ằ ộ ừ ể ỉ ầ ư ỉ ệ
m i dùng mèo cho chi Mão: nguyên âm e hay iê là các d ng c h n c a a nh k /gi ,ớ ạ ổ ơ ủ ư ẻ ả
v /ho , xe/xa, khoe/khoa, hè/h , chè/trà, keo/giao, beo/ báo... Vì th mà mèo cũng làẽ ạ ạ ế
loài v t hi n di n trong đ i s ng dân Vi t th ng xuyên h n” - ông Thông lý gi i.ậ ệ ệ ờ ố ệ ườ ơ ả
Th i ti n Hán, ti ng Vi t không có nhi u thanh đi u nh bây gi , nên s khác bi tờ ề ế ệ ề ệ ư ờ ự ệ
v thanh đi u không có gì l . Trong kh u ng ng i Vi t có cách dùng “ch m t tý”ề ệ ạ ẩ ữ ườ ệ ờ ộ
hay “ch m t chút”, “đ a chút ti n”, “đ a tý ti n”... vào th i ti n Hán, các câu trênờ ộ ư ề ư ề ờ ề
đ c nh gi ng Hu (ít thanh đi u h n so v i gi ng Hà N i) thì th y chút hay ch tọ ư ọ ế ệ ơ ớ ọ ộ ấ ụ
/chu t chính là các cách đ c c a Tý sau này.ộ ọ ủ
Vì sao Vi t Nam không gi đ c “th ng hi u”?ệ ữ ượ ươ ệ
Th c t , đã t ng có nhi u công trình c a nhi u tác gi c g ng ch ng minh văn hóaự ế ừ ề ủ ề ả ố ắ ứ
Trung Qu c có xu t phát t văn hóa Vi t Nam nh tác gi Lê M nh Thát qua cu nố ấ ừ ệ ư ả ạ ố
“L ch s âm nh c Vi t nam t th i Hùng V ng đ n th i kỳ Lý Nam Đ ”ị ử ạ ệ ừ ờ ươ ế ờ ế hay tác
gi Nguy n Thi u Dũng v i cu n “ả ễ ế ớ ố Ngu n g c Kinh D chồ ố ị ”... H u h t các cu n sáchầ ế ố
này đ u cho th y chi u vay m n văn hóa là t ph ng Nam vào th i th ng c ,ề ấ ề ượ ừ ươ ờ ượ ổ
ch không ph i là t B c xu ng Nam (cũng nh các n c chung quanh) vào các đ iứ ả ừ ắ ố ư ướ ờ
Hán, Đ ng lúc văn hoá Trung Qu c c c th nh. Tuy nhiên không tác gi nào đ c pườ ố ự ị ả ề ậ
đ n ngu n g c tên 12 con giáp, và r t ít dùng, c u trúc c a ch Hán, Hán cô cùng cácế ồ ố ấ ấ ủ ữ
bi n âm trong cách lý gi i.ế ả
Theo ông Thông, ngoài hai chi Tý/ T / chu t, Mão/ M o/mèo là d nh n th y nh tử ộ ẹ ễ ậ ấ ấ
thì nh ng chi còn l i khi so sánh trong t ng quan ng âm, ng nghĩa cũng đ u choữ ạ ươ ữ ữ ề
ra nh ng k t qu khá b t ng .ữ ế ả ấ ờ
Ví d v i tr ng h p c a Thân là chi th 9 trong b n đ Hoàng Đ o. N u xem cáchụ ớ ườ ợ ủ ứ ả ồ ạ ế
vi t ch Thân b ng b đi n v i nét gi a dài h n v i cách vi t ch Khôn (m t cănế ữ ằ ộ ề ớ ữ ơ ớ ế ữ ộ
b n c a Kinh D ch có t th i Th ng c ) thì ta th y b th h p vài ch Thân hàiả ủ ị ừ ờ ượ ổ ấ ộ ổ ợ ữ
thanh. Đây là liên h tr c ti p gi a Thân và Khôn, tuy nhiên ti ng Vi t c có chệ ự ế ữ ế ệ ổ ữ
khôn là con kh (ng i Hu hay ng i x Ngh hi n nay m t s ch v n còn nh ngỉ ườ ế ườ ứ ệ ệ ộ ố ỗ ẫ ữ
câu c a mi ng “tu ng m t c p kh n” đ ám ch nh ng ng i vô tích s , ch ng làmử ệ ồ ặ ọ ọ ể ỉ ữ ườ ự ẳ
ch ng nên trò tr ng gì). Thành ra, Thân chính là kh , ti ng Vi t c dù bi n âm th-khẳ ố ỉ ế ệ ổ ế
r t hi m g p trong ti ng Vi t ngày nay nh ng nó v n còn d u tích c a nh ng t c pấ ế ặ ế ệ ư ẫ ấ ủ ữ ừ ặ
đôi nh thân- c n- g n, th n- c n (th n tr ng, c n tr ng).ư ậ ầ ậ ẩ ậ ọ ẩ ọ
T ng t v i tr ng h p c a con R ng. X a nay nhi u ng i v n cho r ng r ng làươ ự ớ ườ ợ ủ ồ ư ề ườ ẫ ằ ồ
m t con v t tiêu bi u cho v ng quy n c a ph ng B c và sau đó nó đ c ch nộ ậ ể ươ ề ủ ươ ắ ượ ọ
làm m t trong 12 con v t có m t trong 12 con giáp c a cung Hoàng Đ o. Nh ng ít aiộ ậ ặ ủ ạ ư
bi t đ c r ng r ng th c s là con v t ch c a ng i Vi t c và ngày x a ng iế ượ ằ ồ ự ự ậ ủ ủ ườ ệ ổ ư ườ
Vi t đã có nh ng t ng riêng đ nói đ n r ng hay thìn. Thìn/Th n d u tích còn l iệ ữ ừ ữ ể ế ồ ầ ấ ạ
trong gi ng B c Kinh hi n nay ch còn chén - âm này có th t ng ng v i các âmọ ắ ệ ỉ ể ươ ứ ớ
tr n, tr m, th n c a Hán Vi t. Tuy nhiên, theo nhà nghiên c u Nguy n Cung Thôngầ ầ ầ ủ ệ ứ ễ
thì n u ph c h i âm c c a Thìn/ Th n là tlan (Ti ng Vi t c - âm r chuy n thành l)ế ụ ồ ổ ủ ầ ế ệ ổ ể
và trăn, l n (âm ts- m t đi), r n, trình (loài cá gi ng con l n), r ng/1ong (nguyênươ ấ ắ ố ươ ồ
âm o thay cho a nh nôm/nam, v n b n...) và khuynh h ng đ n âm hoá đ cho raư ố ả ướ ơ ể
các d ng t ghép nh tlăn - th n l n, tlian- thu ng lu ng... cho th y v t tích c aạ ừ ư ằ ằ ồ ồ ấ ế ủ
r ng trong các ngôn ng ph ng Nam.ồ ữ ươ
Lý gi i v nguyên nhân d n đ n vi c b “ả ề ẫ ế ệ ị l n l nẫ ộ ” v ngu n g c 12 con giáp, ôngề ồ ố
Thông cho r ng “ằV i nh h ng quan tr ng c a n n văn hoá Trung Qu c, t đ iớ ả ưở ọ ủ ề ố ừ ờ
Hán và sau đó là Đ ng, T ng... v i s c ép c a giai c p th ng tr t ph ng B cườ ố ớ ứ ủ ấ ố ị ừ ươ ắ
tên 12 con v t t đã t t đ c thay th b ng hình nh con ng i, mang n ng màuậ ổ ừ ừ ượ ế ằ ả ườ ặ
s c văn hoá Trung Hoa h n. T tính ch t c th c a các loài v t láng gi ng, 12 conắ ơ ừ ấ ụ ể ủ ậ ề
giáp đã tr nên tr u t ng và còn nh h ng đ n v n m ng con ng i n a (bóiở ừ ượ ả ưở ế ậ ạ ườ ữ
toán). Tuy nhiên, cái v hào nhoáng c a ch Hán, Hán Vi t không th thay đ i đ cỏ ủ ữ ệ ể ổ ượ
n n văn hoá bình dân (kh u ng ) trong đ i s ng ng i Vi t.ề ẩ ữ ờ ố ườ ệ ”
S phát hi n m i m này đã ch ng minh cho s phát tri n c a ng i Vi t x a trongự ệ ớ ẻ ứ ự ể ủ ườ ệ ư
cách tính l ch và làm nên m t n n văn minh lúa n c r c r phía Nam Đông Namị ộ ề ướ ự ỡ ở
Á.