intTypePromotion=1

Bài giảng chuyên đề: Nguyên lý về siêu âm chẩn đoán - TS Hoàng Anh

Chia sẻ: Thị Huyền | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:18

0
224
lượt xem
57
download

Bài giảng chuyên đề: Nguyên lý về siêu âm chẩn đoán - TS Hoàng Anh

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Sau khi học xong chuyên đề "Nguyên lý về siêu âm chẩn đoán" người học nắm được những kiến thức có liên quan như: Một số tính chất vật lý của siêu âm; quá trình lan truyền sóng âm trong cơ thể; nguyên lý cấu tạo máy siêu âm; các kiểu siêu âm. Mời các bạn cùng tìm hiểu và tham khảo nội dung thông tin tài liệu.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bài giảng chuyên đề: Nguyên lý về siêu âm chẩn đoán - TS Hoàng Anh

  1. BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ: NGUYÊN LÝ VỀ SIÊU ÂM CHẨN ĐOÁN Biên soạn: TS.Hoàng Anh 1
  2. MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ: Sau khi học xong chuyên đề “Nguyên lý về siêu âm chẩn đoán”, người học nắm được những kiến thức có liên quan như: Một số tính chất vật lý của siêu âm; Quá trình lan truyền sóng âm trong cơ thể; Nguyên lý cấu tạo máy siêu âm; Các kiểu siêu âm. 2
  3. NỘI DUNG I. MỘT SỐ TÍNH CHẤT VẬT LÝ CỦA SIÊU ÂM Siêu âm là một loại dao động cơ học được truyền đi trong một môi trường vật chất nhất định. Năng lượng cơ học này tác động vào các phân tử vật chất của môi trường làm cho chúng dao động khỏi vị trí cân bằng, mặt khác do tương tác mà các phân tử bên cạnh nó cũng chụi ảnh hưởng và dao động theo, tạo thành sóng lan truyền cho tới khi hết năng lượng. Chính vì vậy, siêu âm không thể truyền ở môi trường chân không như các sóng điện từ. Âm thanh được chia thành 3 loại dựa theo tần số. Những âm thanh có tần số dưới 16Hz mà tai người không thể nghe được là hạ âm, như sóng địa chấn. Các sóng âm có dải tần từ 16Hz đến 20.000Hz được gọi là âm nghe được, còn siêu âm có tần số trên 20.000Hz. Như vậy,về bản chất siêu âm cũng không có gì khác với các dao động cơ học khác và nó cũng được đặc trưng bởi một số đại lượng vật lý như: tần số, biên độ, chu kỳ... - Chu kỳ là khoảng thời gian thực hiện một nén và dãn. Đơn vị thường được tính bằng đơn vị đo thời gian (s, ms...) - Biên độ là khoảng cách lớn nhất giữa 2 đỉnh cao nhất và thấp nhất. - Tần số (f) là số chu kỳ giao động trong 1 giây, đơn vị đo là Hz. - Bước sóng (λ) là độ dài của 1 chu kỳ giao động. Bước sóng thường được đo bằng đơn vị đo chiều dài như mm, cm - Tốc độ siêu âm (c) là quãng đường mà chùm tia siêu âm đi được trong 1 đơn vị thời gian, thường được đo bằng m/s. Tốc độ siêu âm không phụ thuộc vào công suất của máy phát mà phụ thuộc vào bản chất của môi trường truyền âm. Những môi trường có mật độ phân tử cao, tính đàn hồi lớn siêu âm truyền tốc độ cao và ngược lại những môi trường có mật độ phân tử thấp tốc 3
  4. độ sẽ nhỏ. Ví dụ xương từ 2700-4100m/s; tổ chức mỡ 1460-1470m/s; gan 1540-1580m/s; phổi 650-1160m/s; cơ 1545-1630m/s; nước 1480m/s... Trong siêu âm chẩn đoán người ta thường lấy giá trị trung bình của tốc độ siêu âm trong cơ thể là 1540m/s. Giữa tốc độ truyền âm, bước sóng và tần số có mối liên hệ qua phương trình sau: C = λ. f - Năng lượng siêu âm (P) biểu thị mức năng lượng mà chùm tia siêu âm truyền vào cơ thể. Giá trị này phụ thuộc vào nguồn phát, trong siêu âm chẩn đoán để đảm bảo an toàn các máy thường phát với mức năng lượng thấp vào khoảng 1mw đến 10mw. Tuy nhiên, trong các kiểu siêu âm thì siêu âm Doppler thường có mức năng lượng cao hơn. ở các máy siêu âm hiện đại người sử dụng có thể chủ động thay đổi mức phát năng lượng để nâng cao hơn tính an toàn cho bệnh nhân, nhất là đối với thai nhi và trẻ em. - Cường độ sóng âm là mức năng lượng do sóng âm tạo nên trên 1 đơn vị diện tích. Thường được đo bằng đơn vị W/cm2. Cường độ sóng âm sẽ suy giảm dần trên đường truyền nhưng tần số của nó không thay đổi. Người ta còn tính cường độ sóng âm tương đối đo bằng dB. Khác với cường độ sóng âm, đại lượng này là một giá trị tương đối, nó cho biết sự khác nhau về cường độ siêu âm tại 2 vị trí trong không gian. Sơ đồ minh hoạ cách tính các chu kỳ, biên độ, bước sóng, tần số siêu âm 4
  5. II. QUÁ TRÌNH LAN TRUYỀN SÓNG ÂM TRONG CƠ THỂ 1. Trong môi trường đồng nhất Là môi trường có cấu trúc giống nhau, đặc trưng cho mỗi một môi trường là một hệ số mật độ môi trường (ρ). Khi chiếu một chùm tia siêu âm vào một môi trường đồng nhất, nó sẽ xuyên qua với một năng lượng giảm dần cho tới khi hết năng lượng. Sở dĩ có sự suy giảm năng lượng trên đường truyền là do có sự tương tác giữa siêu âm và các phần tử nhỏ của cơ thể gây ra hiệu ứng toả nhiệt và tạo vi bọt, tuy nhiên do siêu âm chẩn đoán sử dụng công suất thấp nên chúng ta không cảm thấy sự tăng nhiệt độ này trong quá trình thăm khám. Mỗi một môi trường có hệ số hấp phụ siêu âm (α) khác nhau, nên mức độ suy giảm siêu âm cũng khác nhau. Ngoài ra độ suy giảm siêu âm còn phụ thuộc vào nhiệt độ của môi trường và tần số của chùm tia siêu âm, khi tần số càng cao mức độ suy giảm càng nhanh nên độ xuyên sâu càng kém. Trong siêu âm hệ số (α) thường được tính bằng đơn vị dB/cm ở tần số 1MHz. Một số tổ chức, cơ quan trong cơ thể có hệ số hấp phụ như sau: Phổi 41; xương sọ 20; cơ 3,3; thận 1; gan 0,94; não 0,85; mỡ 0,65; máu 0,18; nước 0,0022. Ví dụ khi chiếu chùm tia siêu âm với tần số 1 MHz qua 1cm thận cường độ siêu âm sẽ bị giảm đi 1dB. Tương tự như vậy chùm tia siêu âm sẽ bị giảm năng lượng nhiều khi chiếu qua phổi, xương và hầu như không thay đổi khi xuyên qua máu và nước. Trong thực hành lâm sàng mức độ suy giảm siêu âm còn cao hơn nữa vì thông thường chúng ta sử dụng đầu dò có tần số lớn hơn 1MHz, tuy nhiên nếu nói chính xác mối quan hệ giữa tần số và hệ số hấp phụ không hoàn toàn tuyến tính, nhưng trong giải tần số của siêu âm chẩn đoán thông thường, chúng ta có thể coi gần như tuyến tính nghĩa là khi tần số tăng lên 2MHz thì hệ số hấp phụ tăng lên gần gấp đôi. Do đó, muốn nâng cao độ xuyên sâu để thăm khám các bộ phận ở xa đầu dò người thầy 5
  6. thuốc buộc phải giảm tần số nguồn phát hoặc tăng năng lượng của chùm tia siêu âm, nhưng để đảm bảo tính an toàn cho bệnh nhân điều kiện thứ 2 thường không thể thực hiện được. 2. Trong môi trường không đồng nhất Cơ thể người là một môi trường không đồng nhất, bao gồm nhiều cơ quan, tổ chức có cấu trúc khác nhau. Khi chùm tia siêu âm truyền tới biên giới của hai môi trường có độ trở kháng âm khác nhau, một phần sẽ đi theo hướng ban đầu và tiếp tục đi vào môi trường tiếp theo, một phần sẽ bị phản xạ trở lại, mức độ phản xạ nhiều hay ít phụ thuộc vào độ chênh lệch trở kháng giữa hai môi trường. Trở kháng âm (z) là một đại lượng vật lý biểu thị cho khả năng cản trở của môi trường, chống lại không cho siêu âm xuyên qua, nó phụ thuộc vào mật độ và tốc độ truyền âm của môi trường: Z = ρ. c ρ: mật độ môi trường. c: tốc độ siêu âm trong cơ thể. Z: Độ trở kháng rayl (kg/m2/sX 10-6). Ví dụ độ trở kháng âm của một số tổ chức, cơ quan trong cơ thể như sau: không khí 0,0004; mỡ 1,38; gan 1,65; cơ 1,7; xương 7,8... Khi sóng siêu âm truyền tới mặt phân cách giữa hai môi trường có độ trở kháng âm khác nhau, phần năng lượng của chùm tia siêu âm phản xạ trở về tỷ lệ thuận với độ chênh lệch trở kháng giữa 2 môi trường. Và chúng được đặc trưng bằng một đại lượng gọi là hệ số phản xạ R. Để đơn giản chúng ta xét trường hợp đặc biệt khi chùm tia vuông góc với mặt phẳng phân cách của các bộ phận cần thăm dò. 6
  7. Ngược lại với độ trở kháng là độ truyền âm qua hai môi trường có cấu trúc khác nhau. Người ta tính hệ số truyền âm qua hai môi trường theo công thức sau: Ví dụ hệ số phản xạ và hệ số truyền âm giữa hai môi trường xương và tổ chức mô mền như sau: Như vậy, khi chùm tia siêu âm đi qua tổ chức xương vào mô mền có 43% năng lượng bị phản xạ trở lại và chỉ có 57% năng lượng tiếp tục đi qua. Tương tự như vậy nếu bề mặt phân cách là không khí và mô mền thì R = 0,998, hay hệ số truyền âm chỉ còn 1 - 0,998 = 0,002 hay = 0,2%. Do đó khi thực hành chúng ta phải tạo môi trường chất lỏng (gel siêu âm) giữa đầu dò và cơ thể để chùm tia siêu âm có thể xuyên vào trong cơ thể, mà không bị phản xạ trở lại. Những ví dụ mà chúng ta mô tả trên là xét trong điều kiện chùm tia siêu âm vuông góc với bề mặt phân cách các môi trường truyền âm có độ trở kháng khác nhau của cơ thể. Nhưng trên thực tế phức tạp hơn và ta có hiện tượng phản xạ toàn phần hoặc hiện tượng sóng âm chỉ trượt trên bề mặt phân 7
  8. cách hai môi trường, hiện tượng này hay gặp khi trên đường đi của chùm tia siêu âm có các cấu trúc hình cầu. Ngoài ra khi mặt phẳng phân cách giữa 2 môi trường không phẳng thì ngoài hiện tượng phản xạ và xuyên qua còn có hiện tượng tán xạ siêu âm, lúc này có một phần rất nhỏ sóng siêu âm đi theo các hướng khác nhau và chỉ có rất ít các sóng này trở về được đầu dò. Hiện tượng tán xạ siêu âm thường gặp khi siêu âm gặp các cáu trúc nhỏ có đường kính nhỏ hơn bước sóng (ϕ
  9. P(d) = P(0). E-α.f.d E : Hệ số suy giảm siêu âm f : tần số sóng siêu âm d : khoảng cách đo so với ban đầu Theo phương trình trên ta thấy sự suy giảm của năng lượng siêu âm tỷ lệ thuận với khoảng cách thăm dò, hệ số hấp phụ siêu âm của tổ chức và tần số đầu dò, đây là một khó khăn cho việc phát triển kỹ thuật siêu âm vì với tần số cao hình ảnh sẽ có độ nét cao, nhưng độ xuyên sâu kém nên không thể thăm dò được các vị trí ở xa đầu dò. Từ đây chúng ta có khái niệm khoảng cách giảm năng lượng 1/2, là khoảng cách mà chùm tia siêu âm đi được nhưng năng lượng đã bị giảm đi một nửa so với ban đầu, ví dụ khoảng cách này đối với không khí là 0,08cm; xương 0,2-0,7cm; mô mền 5-7cm; máu 15cm... Chính vì vậy, những bộ phận trong cơ thể có chứa hơi như phổi, ruột gây cản trở nhiều cho các thăm khám siêu âm. Mặt khác, do hiện tượng suy giảm năng lượng siêu âm theo độ xuyên sâu của chùm tia siêu âm, nên về mặt kỹ thuật các máy siêu âm đều có chế độ “bù gain theo chiều sâu” (Time Gain Compensation - TGC), chế độ này nhằm tăng cường độ sáng của những phần xa đầu dò để tạo hình ảnh đồng nhất về độ phản hồi âm trên toàn bộ trường nhìn của màn hình, giúp người kiểm tra siêu âm tránh được những nhận định sai lầm do kỹ thuật, đảm bảo kết quả chính xác hơn. Năng lượng của chùm tia siêu âm khi tương tác với cơ quan, tổ chức của cơ thể tạo ra hai hiện tượng: - Một phần năng lượng này sẽ tạo thành nhiệt, có tác dụng làm nóng tổ chức mà nó đi qua, tuy nhiên do công suất phát của các máy siêu âm chẩn đoán rất thấp nên hiện tượng tăng nhiệt độ tại chỗ rất nhỏ, không đáng kể và 9
  10. không thể đo được (điều này thấy rõ hơn nhiều với các máy siêu âm điều trị sử dụng trong khoa vật lý trị liệu phục hồi chức năng do sử dụng công suất lớn hơn). - Tác dụng tạo bọt, hay còn gọi là tạo hốc. Tác dụng này phụ thuộc vào tần số sóng âm, năng lượng của chùm tia siêu âm và cả tính chất hội tụ của chùm tia, cũng như tính chất của môi trường truyền âm. Siêu âm có thể tạo ra các vi bọt có kích thước nhỏ cỡ µm trong các tổ chức, ở mức độ nặng hơn các vi bọt có thể phá vỡ các tế bào, tuy nhiên tác động này trong thăm khám siêu âm không rõ ràng và cũng chưa được nghiên cứu đầy đủ. Hay có thể nói, các tác động sinh học của siêu âm là có thực, tuy nhiên cho đến hiện nay qua các nghiên cứu trên thực nghiệm, cũng như các nghiên cứu qua hồi cứu lâm sàng, người ta chưa thấy những bằng chứng rõ rệt tác hại của siêu âm chẩn đoán. Vì vậy, siêu âm vẫn được coi là một phương pháp an toàn và có thể thăm khám nhiều lần. Tuy vậy, theo viện nghiên cứu siêu âm trong y học của Hoa kỳ (AIUM - American Institude of Ultrasound in Medicine), nếu sử dụng siêu âm tần số thấp với cường độ
  11. những chỉ số cảnh báo về tác dụng nhiệt và cơ học để đảm bảo tính an toàn trong chẩn đoán. III. NGUYÊN LÝ CẤU TẠO MÁY SIÊU ÂM Máy siêu âm được cấu thành từ 2 bộ phận chính đó là đầu dò và bộ phân xử lý trung tâm và một số bộ phận hỗ trợ. 1. Đầu dò siêu âm - Đầu dò có nhiệm vụ phát chùm tia siêu âm vào trong cơ thể và thu nhận chùm tia siêu âm phản xạ quay về. Dựa trên nguyên lý áp điện của Pierre Curie và Paul Curie phát minh năm 1880 người ta có thể chế tạo được các đầu dò siêu âm đáp ứng được các yêu cầu trên. Hiệu ứng áp điện có tính thuận nghịch: Khi nén và dãn tinh thể thạch anh theo một phương nhất định thì trên bề mặt của tinh thể theo phương vuông góc với lực kéo, dãn sẽ xuất hiện những điện tích trái dấu và một dòng điện được tạo thành, chiều của dòng điện thay đổi theo lực kéo hoặc dãn. Ngược lại khi cho một dòng điện xoay chiều chạy qua tinh thể thạch anh, tinh thể sẽ bị nén và dãn liên tục theo tần số dòng điện và tạo thành dao động cơ học. Như vậy, hiệu ứng áp điện rất thích hợp để chế tạo đầu dò siêu âm. - Cấu tạo đầu dò: Thành phần cơ bản của đầu dò siêu âm là các chấn tử. Mỗi chấn tử bao gồm 1 tinh thể được nối với dòng điện xoay chiều. Khi cho dòng điện chạy qua tinh thể áp điện. Chiều dày của các tinh thể càng mỏng tần số càng cao. Vì các tinh thể thạch anh có những hạn chế về mặt kỹ thuật nên ngày nay nhiều vật liệu mới như các muối titanat được sử dụng trong công nghệ chế tạo đầu dò, cho phép tạo ra những đầu dò có tần số theo yêu của lâm sàng. Đồng thời, trước kia mỗi đầu dò chỉ phát 1 tần số cố định, ngày nay bằng công nghệ mới người ta có thể sản xuất những đầu dò đa tần, bằng cách cắt các tinh thể thành những mảnh rất nhỏ tứ 100-200µm, sau đó ngăn 11
  12. cách chúng bằng một loại vật liệu tổng hợp có độ trở kháng thấp, những đầu dò kiểu mới có thể phát với các tần số khác nhau trên 1 dải rộng như 2-4 MHz, thậm chí 3-17MHz... Với 5 mức mức điều khiển để thay đổi tần số. Những đầu dò đa tần này rất thuận lợi cho thăm khám trên lâm sàng. Chùm tia siêu âm khi phát ra khỏi đầu dò ở đoạn đầu tiên đi tương đối tập trung, song song với trục chính của đầu đò, gọi là trường gần (Fresnel Zone). Chiều dài của trường gần = r2/λ, trong đó r là bán kính của tinh thể trong đầu dò. Sau đó chùm tia bị loe ra gọi là trường xa (Fraunhoffer Zone), những bộ phận cần thăm khám nằm trong trường gần cho hình ảnh trung thực và rõ nét hơn. Về mặt kỹ thuật muốn tăng độ dài của trường gần ta có thể tăng bán kính của tinh thể trong đầu dò, hoặc tăng tần số phát để giảm bước sóng, tuy nhiên điều này bị giới hạn bởi các yếu tố khác, vì tăng r là tăng kích thước đầu dò, còn tăng tần số sẽ làm giảm độ sâu cần thăm dò, nên người ta hay sử dụng 1 thấu kính để hội tụ chùm tia siêu âm để giảm độ loe của trường xa. - Dựa theo phương thức quét chùm tia siêu âm người ta phân đầu dò làm 2 loại: quét điện tử và quét cơ học. Nếu căn cứ vào cách bố trí các chấn tử trên giá đỡ chúng ta có các kiểu đầu dò: thẳng (Linear); đầu dò cong (convex); và đầu dò rẻ quạt (sector). Mỗi loại đầu dò sử dụng cho các mục đích thăm khám khác nhau, đầu dò thẳng dùng để khám các mạch máu ngoại vi, các bộ phận nhỏ, ở nông như tuyến vú, tuyến giáp... Đầu dò cong chủ yếu dùng cho các thăm khám ổ bụng và sản phụ khoa. Đầu dò rẻ quạt để khám tim và các mạch máu nội tạng. Ngoài ra căn cứ theo mục đích sử dụng chúng ta có rất nhiều loại đầu dò khác nhau như: đầu dò siêu âm qua thực quản để khám tim mạch, đầu dò nội soi khi kết hợp với bộ phận quang học để khám tiêu hoá, đầu dò sử dụng trong phẫu thuật, đầu dò trong lòng mạch... 12
  13. - Độ phân giải của đầu dò: là khoảng cách gần nhất giữa 2 cấu trúc cạnh nhau mà trên màn hình chúng ta vẫn còn phân biệt được. Như vậy, có thể nói độ phân giải càng cao khả năng quan sát chi tiết các cấu trúc càng rõ nét, chính vì thế độ phân giải là một trong những chỉ tiêu để đánh giá chất lượng máy siêu âm. người ta phân biệt độ phân giải ra làm 3 loại: Độ phân giải theo chiều dọc là khả năng phân biệt 2 vật theo chiều của chùm tia (theo chiều trên - dưới của màn hình). Độ phân giải ngang là khả năng phân biệt theo chiều ngang (chiều phải - trái của màn hình). Độ phân theo chiều dày (chiều vuông góc với mặt phẳng cắt, vì thực tế mặt cắt siêu âm không phải là một mặt phẳng, mà có độ dày nhất định). Độ phân giải phụ thuộc rất nhiều vào tần số của đầu dò, vị trí của cấu trúc đang nghiên cứu thuộc trường gần hay xa của đầu dò. Mặt khác điều này không hoàn toàn do đầu dò quyết định mà còn phụ thuộc vào xử lý của máy. - Lựa chọn đầu dò: Trong thực hành nhiều khi người làm siêu âm phải thực hiện thăm khám nhiều cơ quan, bộ phận khác nhau của cơ thể, đặc biệt là ở các bệnh viện đa khoa. Do đó, nên lựa chọn đầu dò cho phù hợp với nhiệm vụ của mình, tốt nhất đương nhiên là các đầu dò đa tần và đầy đủ chủng loại sector, convex, linear. Tuy nhiên, trên thực tế điều này khó xảy ra, nên cần loại bỏ những đầu dò ít sử dụng và cần có biện pháp khắc phục khó khăn khi không có đầu dò chuyên dụng. Trước hết về chủng loại đầu dò, điện tử và cơ khí, cả hai loại này đều cho hình ảnh chất lượng tốt như nhau, tuy nhiên đầu dò cơ khí thường có độ bền kém hơn và để làm siêu âm tim thì thường có kích thước to hơn đầu dò điện tử cùng loại, nhưng đầu dò loại này thường rẻ hơn. Theo mục đích thăm khám, để làm siêu âm tim tốt nhất đương nhiên là đầu dò sector, đối với người Việt Nam trưởng thành tần số thích hợp là 3,5MHz, tuy nhiên nếu có loại đa tần từ 2-4MHz là tối ưu, còn đối trẻ em là 13
  14. 5MHz, hoặc thích hợp hơn là loại 4-8MHz. Để làm siêu âm bụng tổng quát thông thường dùng đầu dò convex với người lớn là 3,5MHz (tốt nhất 2- 4MHz), trẻ em có thể dùng loại tần số cao hơn. Tuy nhiên, trong trường hợp không có đầu dò convex, đầu dò sector vẫn có thể dùng thăm khám ổ bụng được. Để thăm khám các bộ phân nông như tuyền giáp, tuyến vú, tinh hoàn, mạch máu ngoại vi... đầu dò linear với tần số 7-10MHz là tốt nhất. Để phục vụ mục đích sinh thiết người ta thường gắn thêm một bộ phân giá đỡ cho các đầu dò chuyên dụng, nhưng trong điều kiện không có chúng ta vẫn có thể sử dụng đầu dò thông thường cho mục đích này và ở đây đầu dò sector là tốt nhất. Như vậy, trong điều kiện nếu chỉ được chọn 1 đầu dò chúng ta nên mua đầu dò sector đa tần hoặc 3,5MHz. 2. Bộ phận xử lý tín hiệu và thông tin Tín hiệu siêu âm phản hồi từ cơ thể được đầu dò thu nhận, sau đó biến thành dòng điện. Dòng điện này mang theo thông tin về độ chênh lệnh trở kháng giữa các cấu trúc mà chùm tia siêu âm đã xuyên qua (khi độ chênh lệch trở kháng giữa hai cấu trúc càng lớn, năng lượng của chùm tia siêu âm phản xạ càng cao, sẽ tạo ra dòng điện xoay chiều càng lớn) và thông tin về khoảng cách từ cấu trúc phản xạ siêu âm đến đầu dò. Khoảng cách này được tính bằng công thức: Cxt D = ------- 2 D: Khoảng cách. c: Tốc độ siêu âm trong cơ thể. t: Thời gian từ khi phát xung đến khi nhận xung. 14
  15. Những tín hiệu này sau khi xử lý tuỳ theo kiểu siêu âm mà cho ta các thông tin khác nhau về cấu trúc và chức năng của các cơ quan mà ta cần nghiên cứu. Ngoài ra máy siêu âm còn chứa nhiều chương trình phần mền khác nhau cho phép chúng ta có thể đo đạc tính toán các thông số như khoảng cách, diện tích, thể tích, thời gian... theo không gian 2 chiều, 3 chiều. Từ những thông tin này kết hợp với những chương trình đã được tính toán sẵn sẽ cung cấp cho chúng ta những thông tin cao hơn. Ví dụ từ đường kính lưỡng đỉnh thai nhi, có thể dự kiến ngày sinh, trọng lượng thai... Hoặc từ thể tích thất trái cuối kỳ tâm trương, tâm thu, chúng ta sẽ biết được thể tích nhát bóp, cung lượng tim... Những thông tin về cấu trúc và chức năng của các cơ quan sẽ được hiển thị trên màn hình, đồng thời cũng có thể được lưu trữ lại trong các bộ phận ghi hình qua các phương tiện như video, đĩa quang từ, đĩa CD, máy in, ... và có thể nối mạng với các phương tiện khác. Mỗi phương tiện ghi hình có những ưu điểm, nhược điểm riêng, do đó trong thực tế tuỳ theo yêu cầu cụ thể và điều kiện kinh tế, chúng ta có thể lựa chọn cho phù hợp. IV. CÁC KIỂU SIÊU ÂM 1. Siêu âm kiểu A Đây là kiểu siêu âm cổ điển nhất, ngày nay chỉ còn sử dụng trong phạm vi hẹp, như chuyên khoa mắt với mục đích đo khoảng cách, vì nó rất chính xác trong chức năng này. Các tín hiệu thu nhận từ đầu dò được biến thành những xung có đỉnh nhọn, theo nguyên tắc biên độ của sóng siêu âm phản xạ càng lớn, biên độ của xung càng cao và ngược lại. Như vậy, trên màn hình chúng ta không nhìn thấy hình ảnh mà chỉ thấy các xung. Thời gian xuất hiện 15
  16. các xung sẽ phản ánh chính xác khoảng cách từ các vị trí xuất hiện sóng siêu âm phản xạ. 2. Siêu âm kiểu 2D Siêu âm kiểu 2D hay còn gọi là siêu âm 2 bình diện, kiểu siêu âm này hiện nay đang được sử dụng phổ biến nhất trong tất cả các chuyên khoa. Có thể nói chính siêu âm 2D là một cuộc cách mạng trong ngành siêu âm chẩn đoán. Vì đây là lần đầu tiên chúng ta có thể nhìn được các cấu trúc bên trong của cơ thể và sự vận động của chúng, chính vì vậy nó đã mở ra thời kỳ ứng dụng rộng rãi của siêu âm trên lâm sàng. Nguyên lý của siêu âm 2D như sau: những tín hiệu siêu âm phản xạ được đầu dò tiếp nhận sẽ biến thành dòng điện xoay chiều, dòng điện này sẽ mang theo 2 thông tin về mức độ chênh lệch trở kháng tại biên giới giữa các cấu trúc khác nhau và khoảng cách của các cấu trúc này so với đầu dò. Dòng điện sau đó được xử lý biến thành các chấm sáng có mức độ sáng khác nhau tuỳ theo dòng điện lớn hay nhỏ và vị trí của chúng theo đúng khoảng cách từ đầu dò đến mặt phân cách có phản hồi âm. như vậy các thông tin này sẽ được thể hiện trên màn hình thành vô vàn những chấm sáng với cường độ khác nhau, được sắp xếp theo một thứ tự nhất định tái tạo nên hình ảnh của các cơ quan, cấu trúc mà chùm tia đã đi qua. Để nghiên cứu các cấu trúc có vận động trong cơ thể như tim và các mạch máu người ta chế tạo các đầu dò có thể ghi lại rất nhiều hình ảnh vận động của chúng ở các thời điểm khác nhau trong một đơn vị thời gian (> 24 hình/giây) và như vậy những vận động của các cơ quan này sẽ được thể hiện liên tục giống như vận động thực của nó trong cơ thể và người ta gọi là siêu âm hình ảnh thời gian thực (real time). Tất cả các máy siêu âm hiện nay đều là hình ảnh thời gian thực. 16
  17. 3. Siêu âm kiểu TM Để đo đạc các thông số siêu âm về khoảng cách, thời gian đối với những cấu trúc có chuyển động, nhiều khi trên siêu âm 2D gặp nhiều khó khăn. Do đó để giúp cho việc đo đạc dễ dàng hơn người ta đưa ra kiểu siêu âm M-Mode hay còn gọi là TM (Time motion), đó là kiểu siêu âm vận động theo thời gian, ở đó chùm tia siêu âm được cắt ở một vị trí nhất định, trục tung của đồ thị biểu hiện biên độ vận động của các cấu trúc, trục hoành thể hiện thời gian. Như vậy, những cấu trúc không vận động sẽ thành những đường thẳng, còn những cấu trúc vận động sẽ biến thành những đường cong với biên độ tuỳ theo mức độ vận động của các cấu trúc này. Sau đó khi dừng hình chúng ta có thể dễ dàng đo được các thông số về khoảng cách, biên độ vận động, thời gian vận động... Kiểu TM được sử dụng nhiều trong siêu âm tim mạch. 4. Siêu âm Doppler Đây cũng là một tiến bộ lớn của siêu âm chẩn đoán vì nó cung cấp thêm những thông tin về huyết động, làm phong phú thêm giá trị của siêu âm trong thực hành lâm sàng, đặc biệt đối với siêu âm tim mạch. Kiểu siêu âm này được giới thiệu trong một phần riêng. 5. Siêu âm kiểu 3D Trong những năm gần đây siêu âm 3D đã được đưa vào sử dụng ở một số lĩnh vực, chủ yếu là sản khoa. Hiện nay có 2 loại siêu âm 3D, đó là loại tái tạo lại hình ảnh nhờ các phương pháp dựng hình máy tính và một loại được gọi là 3D thực sự hay còn gọi là Live 3D. Siêu âm 3D do một đầu dò có cấu trúc khá lớn, mà trong đó người ta bố trí các chấn tử nhiều hơn theo hình ma trận, phối hợp với phương pháp quét hình theo chiều không gian nhiều mặt cắt, các mặt cắt theo kiểu 2D này được máy tính lưu giữ lại và dựng thành 17
  18. hình theo không gian 3 chiều. Ngày nay có một số máy siêu âm thế hệ mới đã có siêu âm 3 chiều cho cả tim mạch, tuy nhiên ứng dụng của chúng còn hạn chế do kỹ thuật tương đối phức tạp và đặc biệt là giá thành cao. Tóm lại: Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật các phương tiện siêu âm chẩn đoán cũng phát triển không ngừng, các máy móc thế hệ sau ngày càng cho hình ảnh với độ phân giải cao, với nhiều tính năng ưu việt đã cung cấp cho chúng ta những thông tin chi tiết và chính xác hơn. Vì vậy, việc ứng dụng siêu âm chẩn đoán cũng ngày càng rộng rãi hơn. =====HẾT===== 18
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2