BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
Ban biên soạn:
1. Chủ biên: TS. Chu Thị Huyền Yến
2. Thành viên: TS. Đặng Thị Lan Anh
3. Thành viên: TS. Nguyễn Thanh Huyền
TẬP BÀI GIẢNG
HÀNH VI LỆCH CHUẨN XÃ HỘI
(Dùng cho đào tạo trình độ Thạc sĩ)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2026
1
MỤC LỤC
MỤC LỤC ............................................................................................................. 1
LỜI MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 3
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÀNH VI LỆCH CHUẨN XÃ HỘI ........ 4
1.1. Nguồn gốc của chuẩn mực xã hội .................................................................. 4
1.1.1. Một số quan điểm về nguồn gốc của chuẩn mực xã hội ............................. 4
1.1.2. Bản chất xã hội của chuẩn mực xã hội ........................................................ 7
1.1.3. Chức năng của chuẩn mực xã hội ............................................................. 10
1.2. Khái niệm hành vi lệch chuẩn xã hội và các dạng hành vi lệch chuẩn xã hội
........................................................................................................................... 177
1.2.1. Khái niệm hành vi lệch chuẩn xã hội ...................................................... 177
1.2.2. Các dạng hành vi lệch chuẩn xã hội ........................................................ 211
CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP CUỐI CHƯƠNG 1 ................................................... 267
CHƯƠNG 2. CÁC LÝ THUYẾT TIẾP CẬN HÀNH VI LỆCH CHUẨN XÃ
HỘI .................................................................................................................... 288
2.1. Thuyết cấu trúc chức năng ......................................................................... 288
2.2. Thuyết xung đột............................................................................................ 30
2.3. Thuyết dán nhãn ......................................................................................... 333
2.4. Thuyết kiểm soát và học tập xã hội ............................................................ 355
2.4.1. Thuyết kiểm soát xã hội ............................................................................ 35
2.4.2. Thuyết học tập xã hội .............................................................................. 377
CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP CUỐI CHƯƠNG 2 ................................................. 4041
CHƯƠNG 3. MỘT SỐ HÀNH VI LỆCH CHUẨN XÃ HỘI ........................ 4242
3.1. Hành vi lệch chuẩn văn hóa, đạo đức ...................................................... 4243
3.1.1. Hành vi lệch chuẩn trong ứng xử xã hội ................................................. 433
3.1.2. Hành vi lệch chuẩn tiêu dùng .................................................................. 455
3.1.3. Hành vi lệch chuẩn trong quan hệ giới ................................................... 477
3.1.4. Hành vi vi phạm chuẩn mực văn hóa truyền thống .................................. 50
3.1.5. Hành vi thoái hóa đạo đức nghề nghiệp ................................................ 5252
2
3.2. Hành vi lệch chuẩn pháp luật ..................................................................... 544
3.2.1. Hành vi tội phạm hình sự ........................................................................ 545
3.2.2. Hành vi bạo lực, xâm hại ........................................................................ 577
3.2.3. Hành vi vi phạm pháp luật kinh tế xã hội ............................................... 599
3.2.4. Hành vi vi phạm pháp luật giao thông .................................................. 6161
3.2.5. Hành vi vi phạm trên không gian mạng .................................................. 622
3.3. Hành vi lệch chuẩn sức khỏe ..................................................................... 633
3.3.1. Hành vi nghiện chất kích thích................................................................ 644
3.3.2. Hành vi nghiện không chất ..................................................................... 666
3.3.3. Hành vi nguy cơ cho sức khỏe cá nhân ................................................... 688
3.3.4. Hành vi nguy cơ cho sức khỏe cộng đồng ............................................ 7070
3.4. Một số hành vi lệch chuẩn khác ................................................................. 722
3.4.1. Hành vi lệch chuẩn trong hôn nhân và gia đình ...................................... 722
3.4.2. Hành vi lệch chuẩn trong lao động việc làm ........................................... 744
3.4.3. Hành vi lệch chuẩn trong tham gia cộng đồng ....................................... 766
CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP CUỐI CHƯƠNG 3 ..................................................... 80
CHƯƠNG 4. CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI HÀNH VI LỆCH CHUẨN XÃ HỘI 81
4.1. Vai trò của nhân viên CTXH trong phòng ngừa và can thiệp hành vi lệch
chuẩn xã hội....................................................................................................... 812
4.2. Các mô hình công tác xã hội ứng dụng trong phòng ngừa và can thiệp hành
vi lệch chuẩn xã hội ........................................................................................... 866
4.3. Chiến lược truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về hành vi lệch
chuẩn xã hội....................................................................................................... 899
4.4. Chính sách xã hội và cơ chế pháp lý liên quan đến phòng ngừa và can thiệp
hành vi lệch chuẩn xã hội ................................................................................ 9292
CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP CUỐI CHƯƠNG 4 ................................................... 988
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................... 999
3
LỜI MỞ ĐẦU
Trong đời sống xã hội, các chuẩn mực xã hội giữ vai trò định hướng và
điều chỉnh hành vi của con người, góp phần duy trì trật tự và sự ổn định của xã
hội. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển và biến đổi của đời sống xã hội, không
phải mọi hành vi của cá nhân hay nhóm xã hội đều phù hợp với các chuẩn mực
đã được thiết lập. Những hành vi đi lệch khỏi chuẩn mực đó thường được gọi là
Hành vi lệch chuẩn xã hội. Việc nghiên cứu và nhận diện các dạng Hành vi lệch
chuẩn xã hội có ý nghĩa quan trọng trong việc lý giải các hiện tượng xã hội,
đồng thời góp phần đề xuất những biện pháp phòng ngừa và can thiệp phù hợp.
Tập bài giảng Hành vi lệch chuẩn xã hội được biên soạn nhằm cung cấp
cho học viên cao học ngành Công tác xã hội những kiến thức nền tảng và cập
nhật về khái niệm, lý thuyết, nguyên nhân và các dạng thức của hành vi lệch
chuẩn xã hội trong xã hội hiện đại, đồng thời gợi mở các cách tiếp cận can thiệp
và hỗ trợ từ góc độ công tác xã hội. Bài giảng hướng tới việc giúp học viên phát
triển tư duy phân tích xã hội, tăng cường năng lực nhận diện vấn đề và vận dụng
kiến thức vào thực tiễn nghiên cứu cũng như hoạt động nghề nghiệp. Nội dung
tài liệu gồm bốn chương: (1) Cơ sở lý luận về Hành vi lệch chuẩn xã hội; (2)
Các lý thuyết tiếp cận Hành vi lệch chuẩn xã hội; (3) Một số Hành vi lệch chuẩn
xã hội; và (4) Công tác xã hội với Hành vi lệch chuẩn xã hội.
Tập bài giảng được biên soạn với sự tham gia của các tác giả: TS. Chu
Thị Huyền Yến (Chủ biên) biên soạn Chương 1 và Chương 4; TS. Đặng Thị Lan
Anh biên soạn Chương 2; TS. Nguyễn Thanh Huyền biên soạn Chương 3.
Trong quá trình biên soạn, các tác giả đã trao đổi và chỉnh lý nội dung nhằm
đảm bảo tính thống nhất và phù hợp với mục tiêu đào tạo.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình biên soạn, song tập bài giảng
khó tránh khỏi những hạn chế nhất định. Nhóm tác giả rất mong nhận được ý
kiến góp ý của đồng nghiệp và người học để tài liệu được hoàn thiện hơn trong
các lần tái bản sau.
Nhóm tác giả trân trọng cảm ơn.
4
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÀNH VI LỆCH
CHUẨN XÃ HỘI
Tóm tắt chương 1
Chương 1 trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn mực xã hội và
hành vi lệch chuẩn xã hội. Nội dung tập trung phân tích nguồn gốc hình thành
chuẩn mực xã hội từ các góc độ sinh học, xã hội và văn hóa; làm rõ bản chất,
đặc trưng và chức năng của chuẩn mực trong việc định hướng hành vi và duy trì
trật tự xã hội. Trên cơ sở đó, chương đi sâu làm rõ khái niệm hành vi lệch chuẩn
xã hội, các đặc điểm như tính tương đối, tính lịch sử – xã hội, cũng như vai trò
của phản ứng xã hội trong việc xác định và xử lý lệch chuẩn. Chương này tạo
nền tảng lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu các nội dung tiếp theo.
Dẫn nhập
Chuẩn mực xã hội và hành vi lệch chuẩn xã hội là những vấn đề nền tảng
trong nghiên cứu xã hội học và công tác xã hội, phản ánh mối quan hệ giữa cá
nhân và xã hội trong việc duy trì trật tự và ổn định xã hội. Trong mọi xã hội, các
chuẩn mực được hình thành nhằm định hướng hành vi, điều chỉnh các mối quan
hệ và đảm bảo sự vận hành hài hòa của đời sống xã hội. Tuy nhiên, không phải
mọi hành vi của cá nhân đều tuân thủ các chuẩn mực đó, và sự xuất hiện của các
hành vi lệch chuẩn xã hội là một hiện tượng tất yếu, mang tính phổ biến trong
mọi xã hội.
Việc nghiên cứu chuẩn mực xã hội và hành vi lệch chuẩn xã hội không chỉ
giúp làm rõ bản chất của các quy tắc xã hội, mà còn góp phần lý giải các hiện
tượng xã hội phức tạp liên quan đến vi phạm chuẩn mực. Từ góc độ khoa học,
hành vi sai lệch cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với bối cảnh xã hội, hệ
giá trị và các điều kiện cụ thể mà cá nhân đang sống. Do đó, việc xây dựng một
cơ sở lý luận vững chắc về chuẩn mực xã hội và hành vi lệch chuẩn xã hội có ý
nghĩa quan trọng, làm nền tảng cho việc tiếp cận các lý thuyết và ứng dụng trong
công tác xã hội ở các chương tiếp theo.
1.1. Nguồn gốc của chuẩn mực xã hội
1.1.1. Một số quan điểm về nguồn gốc của chuẩn mực xã hội