Hoàn thiện Luật Hải quan hướng tới mô hình hải quan hiện đại
- Đơn v ch tr: Tổng cục Hải quan
- Ch nhim nhim vụ: TS. Kim Long Biên
- Năm giao nhim vụ: 2022 M( s*: BTC/ĐT/2022-32
1. Tnh cp thit c a vn đ" nghiên c$u
Luật Hải quan năm 2014 đ( tạo cơ sở pháp lý để xây dựng h th*ng văn bản pháp luật về hải quan
đồng bộ, th*ng nhất và minh bạch. Tuy nhiên, trong quá trnh triển khai thực hin, Luật Hải quan đ( bộc
lộ một s* bất cập, hạn chế cần được bổ sung, hoàn thin để phù hợp với điều kin, xu hướng phát triển
kinh tế - x( hội ca đất nước, đặc bit trong b*i cảnh ngành Hải quan đang tái thiết kế quy trnh nghip
vụ hải quan hướng tới mô hnh hải quan hin đại.
Văn kin Đại hội Đảng Cộng sản Vit Nam lần thứ XIII đ( xác đnh tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, xây
dựng và hoàn thin đồng bộ thể chế phát triển bền vững đất nước; hoàn thin toàn din, đồng bộ thể
chế phát triển kinh tế th trường đnh hướng x( hội ch nghĩa; đổi mới mạnh mẽ mô hnh tăng trưởng,
cơ cấu lại nền kinh tế, công nghip hóa, hin đại hóa đất nước, chú trọng đổi mới sáng tạo, đẩy mạnh
chuyển đổi s* qu*c gia, từng bước phát triển kinh tế s*, x( hội s*. Các bộ, ngành đang tích cực triển
khai Ngh quyết s* 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 ca Bộ Chính tr về một s* ch trương, chính sách ch
động tham gia cuộc Cách mạng công nghip lần thứ tư và Quyết đnh s* 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020
ca Th tướng Chính ph phê duyt Chương trnh chuyển đổi s* qu*c gia đến năm 2025, đnh hướng
đến năm 2030. Th tướng Chính ph đ( ký ban hành Quyết đnh s* 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 về
vic phê duyt “Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030”, theo đó Hải quan Vit Nam được đnh
hướng xây dựng chính quy, hin đại, ngang tầm Hải quan các nước phát triển trên thế giới, dẫn đầu
trong thực hin Chính ph s*, với mô hnh Hải quan s*, Hải quan thông minh. Để hoàn thành các mục
tiêu tại Chiến lược, ngành Hải quan cần tiếp tục hoàn thin h th*ng pháp luật về hải quan hin đại,
đồng bộ, th*ng nhất, minh bạch, phù hợp với với các cam kết qu*c tế; trọng tâm là xây dựng Luật Hải
quan thay thế Luật Hải quan hin hành, đảm bảo cơ sở pháp lý đầy đ.
V vậy, vic nghiên cứu đề tài “Hoàn thin Luật Hải quan hướng tới mô hnh hải quan hin đại” có ý
nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, nhằm giải quyết những vấn đề, nội dung còn bất cập trong Luật Hải
quan để hoàn thin cơ sở pháp lý, đáp ứng yêu cầu quản lý hải quan hin đại.
2. M'c tiêu nghiên c$u
Đề xuất các giải pháp, yêu cầu đặt ra đ*i với vic hoàn thin Luật Hải quan hướng tới mô hnh hải quan
hin đại để phù hợp với đnh hướng chuyển đổi s* ca hải quan thế giới; nâng cao chất lượng, hiu quả
hoạt động quản lý nhà nước về hải quan; đồng thời cắt giảm giấy tờ, chi phí thời gian và đơn giản hóa
th tục hành chính trong lĩnh vực hải quan.
3. Đ*i tư+ng và phạm vi nghiên c$u
- Đ*i tượng nghiên cứu: Luật Hải quan.
- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu, đánh giá Luật Hải quan hin hành ca Vit Nam từ
khi có hiu lực thi hành năm 2015 đến hết năm 2022. Đề tài nghiêm cứu kinh nghim một s* nước tiên
tiến về hoàn thin Luật Hải quan; mô hnh hải quan hin đại ca Tổ chức Hải quan qu*c tế (WCO) và
một s* nước trên thế giới.
4. Kt quả nghiên c$u
1
(1) Đề tài đ( h th*ng hóa lý luận cơ bản về Luật Hải quan và mô hnh hải quan hin đại; phân tích v trí
và vai trò, đặc điểm ca Luật Hải quan. Theo đó, Luật Hải quan là văn bản quy phạm pháp luật có hiu
lực cao nhất, được Qu*c Hội ban hành. Luật Hải quan tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh
những m*i quan h phát sinh trong lĩnh vực hải quan; quy đnh quản lý nhà nước về hải quan đ*i với
hàng hóa được xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, phương tin vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh
ca tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài trong l(nh thổ hải quan; tổ chức và hoạt động ca Hải
quan. Luật Hải quan đóng vai trò quan trọng trong h th*ng pháp luật, là cơ sở để Nhà nước thực hin
chức năng quản lý, bảo v quyền và lợi ích ca Nhà nước, cá nhân và tổ chức. Cụ thể như: (i) Thể chế
hóa đường l*i, ch trương, chính sách ca Đảng; (ii) Là văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh toàn bộ
hoạt động quản lý nhà nước về hải quan đ*i với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, phương tin
vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh; (iii) Là công cụ pháp lý quan trọng để Nhà nước có thể ch
động thực thi một cách đúng đắn các chính sách bảo hộ nhằm hạn chế các hành vi cạnh tranh không
lành mạnh, thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế sản xuất hàng hóa trong nước; (iv) Là cơ sở pháp lý để
kiểm soát đảm bảo sự tuân th pháp luật trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa tạo thuận lợi
cho hoạt động xuất nhập khẩu, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển; (v) Là công cụ pháp lý quan trọng
góp phần không nhỏ vào bảo v an ninh chính tr, an ninh kinh tế, trật tự an toàn x( hội và lợi ích cộng
đồng. Luật Hải quan điều chỉnh những quan h x( hội hnh thành trong lĩnh vực quản lý nhà nước về hải
quan, bao gồm các quan h mang tính chất điều hành - chấp hành; quan h mang tính chất hành chính
mà cụ thể là các quan h có liên quan đến tổ chức, cá nhân trong nước mua bán hàng hóa với tổ chức,
cá nhân nước ngoài trong vic thực hin th tục hải quan và trách nhim kiểm tra, giám sát, kiểm soát
hải quan ca cơ quan hải quan. Bên cạnh đó, đề tài cũng đ( tổng hợp các mô hnh hải quan hin đại
nhưmô hnh phát triển Hải quan s* ca WCO năm 2018 gồm 6 giai đoạn: Giai đoạn 1: Khởi động Hải
quan đin tử; giai đoạn 2: Hải quan đin tử sơ khai; giai đoạn 3: Hải quan đin tử với từng lĩnh vực; giai
đoạn 4: Hải quan đin tử tích hợp; giai đoạn 5: Hải quan đin tử tiên tiến; giai đoạn 6: Hải quan s*. Đ*i
với Vit Nam, mô hnh hải quan hin đại là mô hnh tổ chức và cơ cấu tổ chức nguồn nhân lực; đảm bảo
cơ chế vận hành ca tổ chức theo nguyên tắc áp dụng thành tựu công ngh hin đại trong vận hành h
th*ng hải quan, thực hin mục tiêu hải quan s*, hải quan thông minh và phải có sự đồng bộ về CNTT,
cơ sở vật chất, trang thiết b hin đại.
(2) Đề tài nghiên cứu kinh nghim một s* nước (Hoa Kỳ, Trung Qu*c, Nhật Bản) về hoàn thin Luật Hải
quan nhằm xây dựng mô hnh hải quan hin đại, qua đó rút ra 06 bài học kinh nghim cho Vit Nam: (i)
Phát triển hải quan hin đại trong thập kỷ mới là tất yếu khách quan góp phần hỗ trợ cho tăng trưởng và
phát triển nhanh ca Vit Nam, phát triển chuỗi cung ứng thông minh toàn cầu và gia tăng hiu quả, hiu
suất, chuyên nghip, minh bạch và liêm chính ca quản lý hải quan trong tnh hnh mới; (ii) Để triển khai
mô hnh hải quan hin đại, cần có các chế đnh pháp lý ca Luật Hải quan nhằm bảo đảm tính ổn đnh khi
triển khai thực hin; (iii) Hoàn thin Luật Hải quan để triển khai mô hnh hải quan hin đại ở Vit Nam cần
thực hin trên nền tảng kế thừa và nâng tầm hải quan đin tử, hải quan s*; (iv) Hoàn thin Luật Hải quan
hướng tới mô hnh hải quan hin đại để tạo cơ sở pháp lý ổn đnh, trên cơ sở nhận đnh rõ bản chất ca
hải quan hin đại là đảm bảo các nguyên tắc bảo mật; (v) Hoàn thin Luật Hải quan để hnh thành và triển
khai đồng bộ cơ chế hin đại; quản lý hin đại, kết n*i hin đại, công ngh hin đại nhằm tương thích với
chuỗi cung ứng hin đại toàn cầu trong quản lý hải quan. (vi) Quá trnh hoàn thin Luật Hải quan hướng
tới mô hnh hải quan hin đại, Hải quan Vit Nam cần nỗ lực trong kết n*i thông tin với WCO, hải quan các
nước tiên tiến trên thế giới nhằm có được sự hỗ trợ, tư vấn và chia sẻ kinh nghim.
2
(3) Đề tài đ( đánh giá thực trạng Luật Hải quan hin hành và m*i quan h giữa Luật Hải quan với các
quy đnh pháp luật khác có liên quan. Theo đó, Luật Hải quan hin hành cùng với mô hnh hải quan hin
đại đ( đạt được một s* kết quả nổi bật. Luật Hải quan đ( tạo cơ sở pháp lý để triển khai toàn din th
tục hải quan đin tử. Sau 09 năm triển khai thi hành Luật Hải quan, 100% các quy trnh th tục hải quan
cơ bản đ( được tự động hóa, phạm vi triển khai trên toàn qu*c với 100% Cục Hải quan và 100% Chi
cục Hải quan. Vic áp dụng h th*ng E-Manifest đ( tiếp nhận 100% hồ sơ đin tử tàu biển (E-Manifest)
và thông quan đin tử đ*i với tàu biển xuất cảnh, nhập cảnh tại tất cả các cảng biển với 100% các h(ng
tàu, đại lý h(ng tàu, công ty giao nhận đều đ( tham gia thực hin E-Manifest. Thông qua phương thức
thanh toán đin tử (E- Payment), doanh nghip có thể nộp thuế mọi lúc, mọi nơi, mọi phương tin; đảm
bảo thông tin nộp tiền được thanh khoản thuế kp thời, chính xác; giảm thời gian nộp thuế, qua đó rút
ngắn thời gian hoàn thành th tục hải quan đ*i với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. H th*ng Hải quan
sử dụng máy soi container để kiểm tra hàng hóa trong quá trnh làm th tục hải quan đ( tạo điều kin
giảm thời gian kiểm tra thực tế hàng hóa, tạo thuận lợi cho vic thông quan hàng hóa nhanh chóng. Cơ
chế một cửa qu*c gia đ( được triển khai từ 15/11/2017 tại các cảng hàng không qu*c tế trên cả nước
với sự tham gia kết n*i ca trên 40 h(ng hàng không qu*c tế khai thác các chuyến bay chở khách và
hàng hóa đến Vit Nam và xuất phát từ Vit Nam. Riêng Bộ Tài chính, tất cả các quy trnh th tục hải
quan đ( kết n*i Cơ chế một cửa qu*c gia và được tự động hóa ở mức rất cao. Vic triển khai Cơ chế
một cửa qu*c gia và Cơ chế một cửa ASEAN đồng bộ ngày càng sâu rộng đến tất cả các Bộ, ngành
liên quan đ( mang lại nhiều kết quả rất tích cực, giảm thời gian, chi phí thực hin th tục hành chính về
xuất nhập khẩu và thông quan hàng hóa.
Mặc dù vậy, Luật Hải quan hin hành vẫn còn một s* tồn tại, hạn chế trong vic hướng tới xây dựng mô
hnh hải quan hin đại: (i) Mô hnh hải quan hin đại yêu cầu 100% các chứng từ thuộc hồ sơ hải quan
đ*i với các loại hnh cơ bản được chuyển sang dạng dữ liu đin tử và được s* hóa; 100% hồ sơ
nghip vụ kiểm soát hải quan cơ bản được s* hóa; thực hin th tục hải quan mọi lúc, mọi nơi trên mọi
phương tin; (ii) Các cảng, cửa khẩu qu*c tế trọng điểm được triển khai h th*ng quản lý giám sát hàng
hóa tự động, trang b h th*ng soi chiếu hàng hóa, hành lý, h th*ng giám sát camera và các thiết b hỗ
trợ trong công tác kiểm tra, giám sát hải quan; (iii) Các cửa khẩu biên giới đường bộ, cửa khẩu đường
biển, đường hàng không triển khai h th*ng tiếp nhận và xử lý thông tin khai trước về phương tin vận
tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, hàng hóa xuất nhập khẩu trước khi phương tin vận chuyển hàng
hóa qua biên giới; (iv) Thông quan tập trung, theo đó thực hin thông quan tại Hải quan Vùng; (v) Quản
lý hải quan đ*i với loại hnh gia công, sản xuất xuất khẩu theo hướng tự động hóa: các doanh nghip ưu
tiên, doanh nghip tuân th pháp luật, doanh nghip chế xuất, doanh nghip thực hin hoạt động gia
công, sản xuất xuất khẩu, kết n*i chia sẻ dữ liu quản lý sản xuất với cơ quan hải quan; (vi) Quản lý hải
quan đ*i với hàng hóa vận chuyển chu sự giám sát hải quan. Đặc bit, qua rà soát tính tương thích ca
Luật Hải quan với các điều ước qu*c tế mà Vit Nam là thành viên, nhận thấy còn một s* nội dung Luật
Hải quan chưa bảo đảm tương thích hoàn toàn trong các khía cạnh về kiểm đnh, bảo v quyền sở hữu
trí tu đ*i với hàng hóa quá cảnh, doanh nghip ưu tiên, xác đnh tr giá bảo l(nh. Ngoài ra, trong quá
trnh triển khai thực hin Luật Hải quan hin hành còn gặp khó khăn, vướng mắc, hạn chế về th tục hải
quan, kiểm tra hải quan; chính sách; quyền, nghĩa vụ; tổ chức bộ máy.
(4) Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá thực trạng Luật Hải quan Vit Nam hin hành, mô hnh hải quan
hin đại và kinh nghim qu*c tế, đề tài đ( đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thin Luật Hải quan hướng
tới mô hnh hải quan hin đại, cụ thể như: (i) Rà soát, h th*ng hóa văn bản quy phạm pháp luật trong
3
lĩnh vực hải quan: H th*ng hóa văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực hải quan còn hiu lực thi
hành; rà soát văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực hải quan. (ii) Xây dựng Luật Hải quan thay thế
Luật Hải quan hin hành hướng tới mô hnh hải quan hin đại, cụ thể: Hoàn thin các quy đnh ca Luật
Hải quan để đơn giản hóa th tục hành chính về hải quan tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhập
khẩu; hoàn thin các quy đnh ca Luật Hải quan về quyền, trách nhim ca cơ quan hải quan, công
chức hải quan, quyền và nghĩa vụ ca người khai hải quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; hoàn thin
các quy đnh ca Luật Hải quan về tổ chức bộ máy, thẩm quyền ca Hải quan các cấp để thực hin
thông quan tập trung theo mô hnh hải quan hin đại; hoàn thin các quy đnh ca Luật Hải quan về
kiểm tra sau thông quan, quản lý thuế hướng tới mô hnh hải quan hin đại; hoàn thin các quy đnh ca
Luật Hải quan để phù hợp với các Điều ước qu*c tế mà Vit Nam là thành viên.
Đề tài cũng đề xuất một s* kiến ngh nhằm hoàn thin h th*ng pháp luật khác có liên quan đảm bảo
th*ng nhất với các nội dung hoàn thin Luật Hải quan và hướng tới mô hnh hải quan hin đại như: (i)
Sửa đổi, bổ sung quy đnh liên quan đến kiểm tra chuyên ngành về chất lượng, an toàn thực phẩm đ*i
với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; (ii) Sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức cơ quan điều tra hnh sự về
thẩm quyền khởi t*, điều tra ca cơ quan hải quan; (iii) Hoàn thin h th*ng pháp luật về công ngh
thông tin; (iv) Hoàn thin h th*ng pháp luật về đầu tư, dân sự, hnh sự, doanh nghip và các văn bản
quy phạm pháp luật khác; (v) Các giải pháp đảm bảo thi hành Luật Hải quan như đầu tư cơ sở vật chất,
trang thiết b kỹ thuật; hin đại hóa hạ tầng công ngh thông tin; nguồn nhân lực.
5. Thông tin nghiệm thu và lưu trữ
- Nghim thu: Đề tài đ( được Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim thu thông qua (Quyết đnh s*
2024/QĐ-BTC ngày 22/9/2023 ca Bộ Tài chính về vic thành lập Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghim
thu nhim vụ KHCN cấp Bộ năm 2022).
- Lưu trữ: Đề tài được đóng quyển, lưu trữ tại thư vin Vin Chiến lược và Chính sách tài chính./.
4
