Báo chí số: Nhìn lại 30 năm nghiên cứu và triển vọng phía trước

Kể từ khi tờ báo điện tử đầu tiên ra đời vào năm 1992, lĩnh vực báo chí truyền thông toàn cầu đã trải qua một sự chuyển đổi sâu rộng chưa từng có. Sự thay đổi mang tính đột phá này không chỉ tái định hình hoạt động thực tiễn của ngành mà còn tạo ra những xu hướng nghiên cứu học thuật mới liên tục, với các chủ đề và từ khóa đổi mới hàng năm. Bài viết này nhìn lại hành trình 30 năm phát triển của "báo chí số" (digital journalism), từ những bước đi sơ khai đến những phức tạp hiện tại, đồng thời định vị tầm quan trọng của việc nghiên cứu liên tục để nắm bắt các biến động trong bối cảnh truyền thông toàn cầu.

Giới học giả, nghiên cứu sinh, sinh viên ngành báo chí, truyền thông, và công nghệ thông tin; các chuyên gia truyền thông, nhà báo, và các nhà hoạch định chính sách quan tâm đến sự phát triển và tương lai của báo chí số.

Bài viết này cung cấp một cái nhìn tổng quan toàn diện về ba thập kỷ phát triển của "báo chí số" (digital journalism) và ảnh hưởng của nó đến nghiên cứu học thuật. Từ sự xuất hiện của tờ báo điện tử đầu tiên vào đầu thập niên 1990, lĩnh vực này đã chứng kiến sự biến đổi nhanh chóng, tạo ra nhiều xu hướng nghiên cứu khác nhau. Ban đầu, các nghiên cứu tập trung vào bối cảnh lịch sử, quá trình phát triển, thay đổi thực tiễn, quy chuẩn nghề nghiệp, và vai trò của công chúng. Sự thay đổi trong cách gọi tên, từ "báo mạng" đến "truyền thông xã hội," phản ánh sự phức tạp và tính năng động của lĩnh vực này, đồng thời làm nổi bật sự chuyển dịch từ truyền thông đại chúng sang truyền thông cá nhân đại chúng. Các hướng nghiên cứu nổi bật trong thập niên gần đây, dựa trên tổng kết từ các công trình uy tín, đã tập trung vào ba chủ đề chính: "công nghệ" (technology), "công cụ/nền tảng" (platforms), và "công chúng" (audience). Cụ thể, "báo chí dữ liệu" (data journalism), phân tích và thống kê, thuật toán và tự động hóa là những khía cạnh công nghệ được quan tâm. Mối quan hệ giữa "báo chí số" và các nền tảng công nghệ toàn cầu, cùng với tác động của chúng đến sự tham gia chính trị của công chúng, cũng là những điểm nóng. Đặc biệt, sự chuyển dịch sang mô hình lấy "công chúng" làm trung tâm đã thúc đẩy các chiến lược tái cấu trúc tòa soạn và phát triển sản phẩm để tăng cường sự gắn kết với độc giả. Nhìn về tương lai, bài viết chỉ ra các triển vọng nghiên cứu mới xoay quanh "trí tuệ nhân tạo" (AI), blockchain, Web3 và đặc biệt là "Metaverse". Những công nghệ này được kỳ vọng sẽ định hình lại hoạt động báo chí, từ cách kể chuyện đa phương tiện đến các mô hình sản xuất nội dung mới, như phỏng vấn trong metaverse hay mã hóa tác phẩm dưới dạng NFT. Mặc dù vẫn còn nhiều điều chưa định hình, các công nghệ này hứa hẹn mở ra những không gian và đối tượng nghiên cứu mới, đòi hỏi giới học thuật và nhà báo phải không ngừng thích nghi để hiểu rõ và khai thác tiềm năng, đồng thời đối mặt với những thách thức mới.