V phương pháp đấu tranh chng Pháp, Nht
trên báo chí cách mng Bc k giai đon 1939-1945
Trn Th Thanh Huyn(*)
Tóm tt: Trong giai đon 1939-1945 - Chiến tranh Thế gii th Hai, tình hình trong
nước và thế gii có nhiu biến động. Pháp tham chiến ti Vit Nam. Để thun li cho vic
khai thác ca ci Vit Nam phc v cho chính quc, Pháp đã thi hành hàng lot chính
sách để tiêu dit các t chc cng sn. Trước tình hình đó, Đảng Cng sn Đông Dương
đã nhanh chóng chuyn hướng ch đạo cách mng. Trong đó, vn đề phương pháp đấu
tranh vi k thù trong tình hình mi là mt nhim v quan trng được Đảng liên tc đề
ra ti các hi ngh Trung ương, c th là Hi ngh 6 (tháng 11/1939), Hi ngh 7 (tháng
11/1940), Hi ngh 8 (tháng 5/1941). Trong giai đon này, nht là t sau Hi ngh Đảng
Cng sn Đông Dương ln 8 (tháng 5/1941), hàng lot báo cách mng Bc k đã ra
đời, góp phn tuyên truyn, hướng dn, c động v phương pháp đấu tranh chng Pháp,
Nht. Nh hot động tích cc ca các báo, phong trào cách mng Vit Nam, nht là
Bc k, đã phát trin mnh m.
T khóa: Báo chí cách mng, Thc dân Pháp, Đế quc Nht, Đảng Cng sn Đông
Dương, 1939-1945, Vit Nam, Bc k
Abstract: During World War II (1939-1945), the situation in Vietnam and the world
became signifi cantly volatile. France joined the war in Vietnam. To facilitate exploitation
for its mother country, the French implemented a series of policies to destroy the
communist organizations. Against this background, the Indochinese Communist Party
quickly changed its revolutionary direction, in which, the methods to fi ght the enemy
in the new situation became a critical task continuously proposed by the Party in the
6th, 7th and 8th Conferences on November 1939, November 1940, and November 1941,
respectively. During this period, especially after the 8th Congress of the Communist Party
of Indochina (May 1941), a series of revolutionary newspapers in Tonkin was born,
actively contributing to the propaganda, guidance and promotion of method of fi ghting
against France and Japan. Thanks to that, the Vietnamese revolutionary movement,
especially in Tonkin, strongly developed.
Keywords: Revolutionary Press, French Colonialists, Japanese Empire, Indochina
Communist Party, 1939-1945, Vietnam, Tonkin
Ngày nhn bài: 30/6/2023; Ngày duyt đăng: 15/7/2024
(*) ThS., Vin S hc, Vin Hàn lâm Khoa hc xã hi Vit Nam; Email: tranhuyen.vsh@gmail.com
37
V phương pháp đấu tranh…
1. M đầu
Phương pháp đấu tranh là nhân t quan
trng quyết định thành công hay tht bi
ca cách mng. Phương pháp đấu tranh
đúng đắn s giúp cách mng tránh b tn
tht và d đạt được thành công. Trong giai
đon 1939-1945, khi tình hình quc tế
trong nước có nhiu thay đổi, Đảng Cng
sn Đông Dương đã nhanh chóng chuyn
hướng ch đạo để lãnh đạo cách mng Vit
Nam tiến lên gii phóng dân tc. Trong đó,
s thay đổi trong phương pháp đấu tranh
chng Pháp, Nht được đặc bit chú ý.
Dưới s ch đạo ca Đảng, báo chí cách
mng Bc k đã tích cc đưa nhng ni
dung bàn v phương pháp đấu tranh lên
báo. Nhng ni dung đó đã có tác dng rt
ln trong vic định hướng phong trào phát
trin và có vai trò không nh trong chiến
thng ca cách mng Vit Nam.
2. Nhng yếu t nh hưởng đến ni dung
phương pháp đấu tranh trên báo chí
cách mng Bc k giai đon 1939-1945
2.1. Nhng thay đổi ca tình hình
trong nước và thế gii
Tháng 9/1939, Chiến tranh Thế gii th
Hai n ra, thc dân Pháp nhanh chóng b
cun vào cuc chiến. Tháng 6/1940, Pháp
đầu hàng Đức. Tháng 9/1940, Nht vào
Đông Dương, nhân dân Vit Nam vn đã
b Pháp bóc lt nng n nay li gánh thêm
phát xít Nht nên càng điêu đứng. Để to
điu kin thun li huy động mi ngun lc
ca Vit Nam cho cuc chiến tranh chính
quc, vic đầu tiên mà chính quyn Pháp
Đông Dương thc hin là đàn áp Đảng
Cng sn Đông Dương và phong trào ca
qun chúng cách mng. Ngày 28/9/1939,
Toàn quyn Đông Dương công b Ngh
định ban hành Sc lnh ngày 26/9/1939 ca
Hi đồng B trưởng Pháp v vic: gii tán
và cm mi hot động ca các t chc cng
sn trc tiếp hoc gián tiếp tuyên truyn các
khu hiu ca Quc tế Cng sn, hay nhng
cơ quan dưới quyn kim soát ca phái
y; Đảng Cng sn và các đoàn th có liên
quan đều b gii tán; Tuyt đối cm nhng
n phm, xut bn phm tuyên truyn cho
Quc tế Cng sn hay nhng t chc có liên
quan (Nguyn Thành, 1984: 237).
Nhm thc hin mc tiêu “Đánh toàn
din và mau chóng vào các t chc cng
sn” (Dn theo: Nguyn Khánh Toàn, 2004:
398)1, trong thi gian t tháng 4-12/1939,
thc dân Pháp đã ban hành 18 văn bn khác
nhau liên quan đến vic kim soát và ngăn
cm các hot động tuyên truyn cng sn
và chng Pháp (Dương Trung Quc, 2000:
306). Để tiếp tay cho nhng chính sách chng
cng và tuyên truyn cng sn Vit Nam
nói chung và Bc k nói riêng, triu đình nhà
Nguyn cũng liên tiếp ban các đạo d như:
D s 68 ngày 15/11/1939 ca Hoàng đế Bo
Đại cm hot động tuyên truyn, ph biến
ch nghĩa cng sn Bc k; D s 78 ngày
15/01/1940 ca Hoàng đế Bo Đại v vic
truy t nhng tác gi đưa tin tc có li cho
nước ngoài chng li nước Pháp hay Vương
quc An Nam… (Phan Đăng Thanh, Trương
Th Hòa, 2017: 211). Vi nhng chính sách
trên, hàng lot báo chí cách mng và tiến b
trên c nước b đóng ca.
Ngoài ra, sau này, vic xut bn báo
chí Vit Nam còn chu s tác động bi
nhng chính sách ca Nht Bn. Dù có
khác nhau cách th hin, nhưng c Nht
và Pháp đều thng nht vic chng ch
nghĩa cng sn.
2.2. S phát trin ca báo chí cách
mng Bc k giai đon 1939-1945
Do s thay đổi trong chính sách báo chí
ca chính quyn nên s lượng báo chí công
khai trong giai đon này gim sút đáng k.
1 Catruox tuyên b ngày 04/01/1940 ti Hi đồng
Chính ph Đông Dương.
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 8.2024
38
Báo chí xut bn định k Đông Dương
t năm 1939 đến năm 1944 gim nhanh
chóng t 136 t báo định k xung còn 57
t. Trong đó, báo chí Bc k năm 1944
ch bng 47% so vi năm 1939. S lượng
báo tiếng Vit năm 1939 là 67 t, trong đó
Bc k là 27 t. Sau 5 năm, báo tiếng Vit
cũng gim mnh ch còn li 20 t trên toàn
Vit Nam, trong đó Bc k ch còn 11
t báo công khai có s qun lý ca chính
quyn thc dân (Gouvernement général de
L’Indochine, giai đon 1939-1945).
Báo chí cách mng trong thi k này
chu s chi phi mnh m bi tình hình
chính tr trong nước và s phát trin ca
phong trào cách mng. Giai đon đầu, các
báo ln lượt chuyn vào hot động bí mt,
bt hp pháp, s lượng báo cách mng còn
li không nhiu. Nhưng t sau Hi ngh
Trung ương 8 (tháng 5/1941), do tình hình
cách mng thay đổi, báo chí cách mng nói
chung, đặc bit là báo chí cách mng Bc
k, phát trin mt cách mnh m.
Ngoài ra, thi k này, trong các nhà
tù ca Pháp Bc k, nhng đảng viên
Đảng Cng sn b bt cũng cho ra nhiu t
báo phc v vic truyn truyn cách mng
trong các nhà tù (Xem thêm: Trn Th
Thanh Huyn, 2017).
Như vy, có th thy, cc din báo chí
Vit Nam có s thay đổi nhanh chóng.
Báo chí công khai có s qun lý ca chính
quyn Pháp ngày càng gim nhanh chóng,
trong khi đó báo chí cách mng sau mt
thi gian hot động hn chế, bí mt thì
càng v sau càng phát trin mnh c v s
lượng và mc độ nh hưởng.
2.3. Vic định hướng v phương pháp
đấu tranh chng Pháp - Nht ca Đảng
Cng sn Đông Dương
Phương pháp đấu tranh cách mng
trong tình hình mi đã được Đảng Cng
sn Đông Dương đề cp trong các Hi
ngh Trung ương 6, 7, 8. Trong đó, ti
Hi ngh 6 (tháng 11/1939), Đảng xác
định: Thay đổi phương pháp đấu tranh,
t đấu tranh đòi quyn dân sinh dân ch
sang đấu tranh trc tiếp đòi quyn li
dân tc, đánh đổ đế quc và tay sai, t
đấu tranh hp pháp và na hp pháp sang
hot động bí mt và không hp pháp,
chun b tiến ti khi nghĩa vũ trang giành
chính quyn.
Ti Hi ngh 7 (tháng 11/1940), Đảng
đã khng định s đúng đắn ca vic chuyn
hướng chiến lược ca Hi ngh 6. Phương
pháp đấu tranh được Hi ngh xác định:
“Bước tiến trin đó s va hòa bình, va
dùng bo lc, va phương din kinh tế,
chính tr, và văn hóa” (Đảng Cng sn Vit
Nam, 2000, tp 7: 75).
Ngày 28/01/1941, Nguyn Ái Quc
tr v nước sau 30 năm hot động nước
ngoài. Trước nhng din biến mau l ca
tình hình trong nước và thế gii, Người
đã triu tp Hi ngh 8 (tháng 5/1941).
Trong hi ngh này, vn đề phương pháp
đấu tranh được xác định: “Cuc cách mng
Đông Dương phi kết thúc bng mt cuc
võ trang khi nghĩa” (Đảng Cng sn Vit
Nam, 2000, Tp 7: 123).
Để đưa cuc khi nghĩa đến thng
li, Đảng ch ra vic cn phi phát trin
lc lượng cách mng và hình thc t chc
thích hp, tiến hành xây dng căn c cách
mng và trong hoàn cnh cho phép có th
đi t khi nghĩa tng phn tiến ti tng
khi nghĩa giành chính quyn trên phm vi
c nước: “Vi lc lượng sn có ta có th
lãnh đạo mt cuc khi nghĩa tng phn
trong tng địa phương, cũng có th giành
s thng li mà m đường cho mt cuc
tng khi nghĩa to ln” (Đảng Cng sn
Vit Nam, 2000, Tp 7: 131, 132).
39
V phương pháp đấu tranh…
Bng 1: Các t báo cách mng Bc k giai đon 1939-1945
STT Tên báo Thi gian Tng
s báo
Cơ quan phát hành
1Gii phóng Năm 1940 X y Bc k
2Tin Phong Năm 1940 Đoàn Thanh niên phn đế cu quc Bc k
3Phá ngcMt trn Thng nht Phn đế Đông Dương
4Tp chí Cng snTháng 10/1941 Đảng Cng sn Đông Dương
5C gii phóng T ngày 10/10/1942
đến ngày 17/7/1943
15 sốĐng Cng sn Đông Dương
6Cu qucT ngày 25/01/1942
đến ngày 15/8/19451
30 sTng b Vit Minh
7Độc lp1944-1945 Vit Minh phía Nam Bc k
8Tp chí Cng snT ngày 28/02/1943
đến ngày 24/9/1943
2 s2Ban Chp hành Trung ương Đảng Cng sn
9Tiếng súng khi nghĩaNgày 15/6/1945 1 sX y Bc k
Cp tnh
1Tiến lên Năm 1939 Đảng b khu C (Tnh y Nam Định)
2Vit Nam độc lpT ngày 01/8/1941
đến ngày 20/8/1945
126 sBan đầu là Tnh b Vit Minh Cao Bng,
đến s 129 là liên tnh b Vit Minh
Cao Bng-Bc Cn, t s 187 là ca liên tnh
b Vit Minh Cao Bng-Bc Cn-Lng Sơn
3Bãi SyT tháng 6/1943
đến tháng 10/1943
Hưng Yên
4Hip lcSau Hi ngh
Trung ương 8
(tháng 5/1941)
Tnh b Vit Minh Bc Ninh
5Hoa LưNinh Bình
6Mê Linh Phúc Yên
7Quyết thng Bc Giang
8Khi nghĩaChiến khu Hòa - Ninh - Thanh (Hòa Bình,
Ninh Bình, Thanh Hóa)
9Bc SơnS 1 ra ngày 15/9/1944 Bc Sơn
10 Nước Nam miT ngày 20/6/1945
đến ngày 01/9/1945
7 sKhu gii phóng min Bc
11 Chiến đấu (sau đổi
thành Kèn gi lính)3
T ngày 01/10/1944
đến năm 1945
Vit Nam quân nhân cu quc hi
12 Lao động T cui năm 1943
đến tháng 8/1945
12 sCông nhân
13 Quân gii phóng T ngày 05/8/1945 1 s4Vit Nam gii phóng quân
14 Tin phong T tháng 7/1944 đến
ngày 01/12/1946
Hi Văn hóa cu quc
15 Vit Nam Vit Nam cu quc hi
16 Hn nướcNăm 1945 Thanh niên cu quc Hoàng Diu (Hà Ni)
17 Lc mương Năm 1945 Hi người Thái cu quc
Ngun: Tác gi tng hp.
1 Sau cách mng, báo xut bn công khai và tn ti đến ngày 28/01/1947.
2 S 3 đã xong bài v, chưa kp in để phát hành thì Tng khi nghĩa din ra.
3 Theo: Nguyn Thành, 1984: 254 (Tuy nhiên, trong “Gii thiu lch s báo chí Vit Nam” đăng trên Tp
chí Nghiên cu Lch s, s 1, tháng 3/1959, trang 22, Trn Huy Liu cho rng tên gi ca báo là Kèn gi
lính, sau mi đổi thành Chiến đấu).
4 Theo: Nguyn Thành, 2005: 143.
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 8.2024
40
Như vy, thông qua ba hi ngh 6, 7,
8, Đảng Cng sn Đông Dương đã hoàn
thành vic chuyn hướng ch đạo cách
mng. Đồng thi, qua các hi ngh này,
vn đề phương pháp đấu tranh cũng dn
dn được hoàn thin phù hp vi tình hình
cách mng Vit Nam.
3. Bàn v phương pháp đấu tranh trên
báo chí cách mng Bc k giai đon
1939-1945
Phương pháp đấu tranh cách mng là
vn đề thường được đặt ra trong các cuc
hp ca Đảng. Để chun b tt mi mt cho
cuc cách mng, Đảng phi ch đạo nhân
dân có phương pháp phù hp trong tng
thi k.
T ch đạo ca Đảng, báo chí cách mng
Bc k thường có bài viết v phương pháp
đấu tranh ca cách mng Vit Nam.
Trong nhng năm đầu Chiến tranh
Thế gii th Hai, khi Pháp thi hành hàng
lot chính sách khng b các chiến sĩ cách
mng, Đảng đã ch trương chuyn vào
hot động bí mt thì các báo cách mng
cũng luôn quán trit đảng viên phi tuyt
đối gi bí mt. Báo Vit Nam độc lp
nhng khu hiu nhc nh đảng viên như:
“Mun đánh Tây đánh Nht
Trước phi gi bí mt”
(S 126 ngày 21/5/1942)
“Hết sc gi bí mt
Hăng hái làm vic hi
Ra sc đi tuyên truyn”
(S 131 ngày 11/7/1942)
Khi Đảng ch trương tích cc hun
luyn, t chc nhân dân đấu tranh chính tr
đấu tranh vũ trang, báo chí cách mng
cũng coi đó là ch đề quan trng hàng đầu.
Trên các báo Vit Nam độc lp, Cu quc,
C gii phóng, Vit Nam mi, Quân gii
phóng,… thường xuyên có bài viết v ch
đề này.
Bàn v mi quan h gia chính tr
quân s, báo Vit Nam độc lp s 217 ngày
20/5/1945 có bài: “Chính tr trên quân s”,
trong đó viết: “Chính tr quan h hơn quân
s, chính tr phi trên quân s. Như thế
là vì quân s là do chính tr sinh ra. Như
đối vi liên tnh này, có tuyên truyn t
chc chính tr trước, có con đường chính
tr đánh phát xít giành độc lp ri mi có
quân s, dùng vũ trang làm cách mng dân
tc gii phóng”.
Vn đề này cũng được báo Vit Nam
mi, s 3 ngày 11/7/1945 bàn ti qua bài:
“Mun đánh lùi quân gic: quân s
chính tr phi đi đôi; cng c và phát trin
phi đi đôi”.
Để cán b cách mng tng địa
phương nm rõ phương pháp vn động thu
hút lc lượng, cách thc t chc đấu tranh,
báo Cu quc thường xuyên đăng nhng
bài viết hướng dn cách t chc các đoàn
th qun chúng như: “Thng nht Vit
Minh, Vit Minh mun tiến” (s 10 ngày
18/2/1944); “Đội t v sinh hot thế nào”
(s 13 ngày 20/8/1944); “Làm cho t chc
hot động” (s 15 ngày 30/11/1944);…
Theo đó, ngoài nhng đoàn th cu quc
thì Đảng phi t chc nhiu đoàn th đơn
sơ, không có điu l, công khai và na công
khai để thu hút qun chúng (Cu quc, s
10 ngày 18/2/1944).
Báo Vit Nam độc lp cũng ch ra cách
làm c th để thu hút qun chúng: “Vi anh
em binh lính nơi lc hu, chúng ta phi
nhanh chóng và khôn khéo tuyên truyn
h, nh hưởng h. Không để cho h đi theo
bn Nht và Vit gian” (Vit Nam độc lp,
s 219 ngày 10/6/1945).
Báo chí cách mng giai đon 1939-
1945 còn thường xuyên nêu lên nhng tm
gương đin hình để khích l qun chúng.
Báo Vit Nam độc lp đăng bài “Hoan