Bïi Quang TÒ
408
ViÖn nghiªn cøu nu«i trång thñy s¶n I
BÖnh häc thñy s¶n
PhÇn 4
BÖnh dinh d−ìng vμ
m«i tr−êng cña ®éng
vËt thñy s¶n
Biªn so¹n: TS. Bïi Quang TÒ
N¨m 2006
BÖnh häc thñy s¶n- PhÇn 4 409
Ch−¬ng 11
bÖnh dinh d−ìng cña ®éng vËt thuû s¶n
1. BÖnh dinh d−ìng ë c¸.
C¸ sèng trong c¸c thuû vùc cã ®ñ thøc ¨n tù nhiªn, c¸ lín nhanh kh«ng bÞ bÖnh, do thiÕu
c¸c thµnh phÇn protein, glucid, Lipid, Vitamine, kho¸ng lµm c¸ yÕu, sinh tr−ëng chËm,
søc ®Ò kh¸ng kÐm. Trong ®iÒu kiÖn nu«i mËt ®é dµy, thøc ¨n tù nhiªn thiÕu, cÇn ph¶i
cho ¨n thªm thøc ¨n tæng hîp cã ®Çy ®ñ thµnh phÇn gióp cho qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt cña
c¬ thÓ c¸ x¶y ra thuËn lîi.
Thµnh phÇn thøc ¨n kh«ng ®Çy ®ñ ë c¸ th−êng x¶y ra c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý sau:
- Sù trao ®æi chÊt bÞ rèi lo¹n, qu¸ tr×nh tiªu ho¸ kh«ng b×nh th−êng.
- Ph¸ huû chøc n¨ng ho¹t ®éng cña hÖ thèng thÇn kinh vµ c¸c c¬ quan.
- G©y viªm loÐt bé m¸y tiªu ho¸, tõ ®ã dÉn ®Õn gan thËn, l¸ l¸ch cña c¸ ®Òu bÞ ¶nh
h−ëng.
- C¬ thÓ c¸ bÞ dÞ h×nh, cong th©n hoÆc uèn lµn sãng, n¾p mang lâm hoÆc khuyÕt, tia v©y
bÞ dÞ h×nh..
- C¸ gÇy yÕu søc ®Ò kh¸ng kÐm dÔ bÞ nhiÔm bÖnh.
1.1. BÖnh thiÕu Protein vµ Acid amine.
Protein lµ chÊt quan träng ®Ó c¸ sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn. V× vËy trong c¸c ao nu«i mËt
®é dµy, thµnh phÇn Protein trong thøc ¨n kh«ng thÊp h¬n 40% ®Ó ®¶m b¶o cho c¸ sinh
tr−ëng nÕu Ýt c¸ sÏ chËm lín. Thøc ¨n cã 25% Protein, tèc ®é t¨ng träng cña c¸ chØ b»ng
12,8% c¸ cho ¨n thøc ¨n cã 40% Protein. NÕu cho ¨n chØ cã 10% Protein c¸ kh«ng t¨ng
träng l−îng.
- C¸ chÐp: Trong thøc ¨n nhiÒu acid amine vµ vitamine lµm cho c¬ thÓ c¸ mÊt kh¶ n¨ng
®iÒu tiÕt sù th¨ng b»ng, cét sèng bÞ cong, nghiªm träng ¶nh h−ëng ®Õn tÕ bµo tæ chøc
gan, l¸ l¸ch.
§èi víi l−¬n, trong thøc ¨n kh«ng cã protein, c¬ thÓ gi¶m träng l−îng râ rÖt, trong thøc
¨n Protein chiÕm 8,9%, träng l−îng c¬ thÓ sÏ gi¶m nhÑ. NÕu träng l−îng protein trªn
13,4% träng l−îng c¬ thÓ t¨ng. Ng−îc l¹i tû lÖ Protein trong thøc ¨n v−ît qu¸ 44,5% sù
sinh tr−ëng vµ tÝch luü ®¹m gÇn nh− kh«ng thay ®æi vµ ë mét møc ®é nµo ®ã cã t¸c dông
trë ng¹i cho qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt.
- Trong thøc ¨n cña c¸ c¸c acid amin kh«ng c©n b»ng hoÆc hµm l−îng protein qu¸ nhiÒu,
kh«ng nh÷ng l·ng phÝ mµ cßn g©y t¸c h¹i cho c¬ thÓ.
1.2. BÖnh liªn quan ®Õn chÊt ®−êng Glucid.
§−êng (Glucid) lµ nguån cung cÊp n¨ng l−îng chñ yÕu cho ho¹t ®éng sèng cña c¬ thÓ
sinh vËt nãi chung, cho loµi c¸ nãi riªng. Mét gram ®−êng ë trong c¬ thÓ, oxy ho¸ s¶n
sinh ra 4.000 calo n¨ng l−îng. Theo thèng kª cã kho¶ng 50% nguån n¨ng l−îng cung
cÊp cho ho¹t ®éng sèng cña c¸ lÊy tõ sù ph©n gi¶i ®−êng trong thøc ¨n cung cÊp. §−êng
Bïi Quang TÒ
410
trong thøc ¨n ®Çy ®ñ, sù ph©n gi¶i mì trong c¬ thÓ vµ l−îng ®¹m yªu cÇu còng gi¶m ®i.
§−êng cßn lµ thµnh phÇn cÊu tróc tÕ bµo c¬ thÓ.
- C¬ vËn ®éng, n·o ho¹t ®éng cÇn n¨ng l−îng cung cÊp tõ oxy ho¸ ®−êng glucogen,
nh−ng b¶n th©n n·o dù tr÷ ®−êng rÊt Ýt ph¶i lÊy tõ m¸u nªn khi thiÕu ®−êng trong m¸u
lµm cho chøc n¨ng ho¹t ®éng cña m¸u bÞ tæn h¹i, dÉn ®Õn co giËt, h«n mª thËm chÝ c¸
cã thÓ bÞ chÕt. Qua ®ã cho thÊy ®−êng trong thøc ¨n thiÕu ¶nh h−ëng ®Õn ho¹t ®éng b×nh
th−êng cña c¸.
- C¸c lo¹i ®−êng trong thøc ¨n chñ yÕu lµ tinh bét cã mét Ýt saccarose, lactose. §−êng ë
trong èng tiªu ho¸ ph©n gi¶i ra ®−êng ®¬n hÊp thô vµo gan, kh¶ n¨ng hÊp thô c¸c lo¹i
®−êng cña tõng loµi c¸ vµ tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn trong cïng loµi cã sù kh¸c nhau. C¸
håi tû lÖ tiªu ho¸ cellulo d−íi 10%, tû lÖ tiªu ho¸ c¸c lo¹i ®−êng tõ 20-40% do ®ã hµm
l−îng cellulo trong thøc ¨n kh«ng qu¸ 10% tèt nhÊt chØ 5-6%, c¸c lo¹i ®−êng kh«ng qu¸
30%, trong ®ã phÇn cã thÓ tiªu ho¸ kh«ng nªn thÊp h¬n 10%.
Theo Hoµng Trung ChÝ (Trung Quèc) 1983, 1985 ®Ó t¨ng träng c¸ tr¾m cá dïng tinh bét
cho ¨n tèt nhÊt 48% vµ chøng minh kh¶ n¨ng hÊp thô tinh bét cao h¬n nhiÒu so víi mì,
nÕu hµm l−îng tinh bét 51,4% c¸ tr¾m sinh tr−ëng tèt. Tõ ®ã suy ra nguån cung cÊp
n¨ng l−îng chñ yÕu cña c¸ tr¾m cá lÊy tõ ®−êng.
ThiÕu ®−êng ho¹t ®éng cña c¸c c¬ quan bÞ ®×nh trÖ, nh−ng ng−îc l¹i qu¸ nhiÒu còng
ph¸t sinh ra bÖnh lý cho c¸, th−êng dÉn ®Õn lµm cho c¬ quan néi t¹ng bÞ tÝch luü mì g©y
rèi lo¹n ho¹t ®éng cña c¸c c¬ quan, mì ®i vµo gan lµm s−ng gan, gan biÕn thµnh mµu
nh¹t, bÒ mÆt gan s¸ng bãng.
1.3. BÖnh liªn quan ®Õn chÊt bÐo - lipid.
- Mì lµ vËt chÊt chñ yÕu dù tr÷ nguån cung cÊp n¨ng l−îng cho c¬ thÓ c¸, 1 gram mì
oxy ho¸ cung cÊp 9300 calo n¨ng l−îng.
- Mì ë trong c¬ thÓ b¶o vÖ vµ cè ®Þnh c¸c c¬ quan néi t¹ng.
- Mì lµ thµnh phÇn cÊu t¹o mµng cña mµng tÕ bµo.
- Mì hoµ tan vitamin trong c¬ thÓ ®ång thêi nã cã t¸c dông chuyÓn ho¸ muèi vµ c¸c acid
trong tói mËt. Mét sè acid bÐo lµm t¨ng søc ®Ò kh¸ng cho c¬ thÓ c¸, lµm m¸u ho¹t ®éng
b×nh th−êng.
-Trong thµnh phÇn thøc ¨n, nÕu sè l−îng mì thÝch hîp c¸ sinh tr−ëng nhanh, ho¹t ®éng
cña c¸c c¬ quan kh«ng bÞ rèi lo¹n.
C¸c loµi c¸ kh¸c nhau yªu cÇu l−îng mì kh«ng gièng nhau. Muèn x¸c ®Þnh hµm l−îng
mì thÝch hîp trong khÈu phÇn thøc ¨n cÇn dùa vµo tÝnh ¨n cña c¸ vµ nguån thøc ¨n. c¸
d÷ kh¶ n¨ng hÊp thô mì trong thøc ¨n m¹nh h¬n c¸ ¨n thùc vËt thuû sinh th−îng ®¼ng.
C¸ ¨n t¹p cã thÓ hÊp thô tèt mì vµ tinh bét lµm nguån n¨ng l−îng. Trong thøc ¨n nÕu
thiÕu mì c¸ sinh tr−ëng chËm, v©y bÞ ®øt.
Ng−îc l¹i trong thøc ¨n thµnh phÇn mì qu¸ cao lµm c¶n trë tÝch luü ®¹m, chÊt l−îng thÞt
gi¶m, c¸ sinh tr−ëng chËm, mét sè c¬ quan néi t¹ng bÞ tho¸i ho¸. Nh×n chung trong thøc
¨n cña c¸ l−îng mì nªn d−íi 15%. §èi víi c¸ håi, trong thøc ¨n l−îng mì chØ trªn d−íi
5%.
- Mì rÊt dÔ bÞ oxy ho¸, s¶n sinh ra c¸c s¶n phÈm ®éc cã h¹i cho søc khoÎ cña c¸, c¸
chÐp ¨n ph¶i mì bÞ oxy ho¸, sau 1 th¸ng cét sèng biÕn d¹ng, c¸ håi gan bÞ vµng vµ ph¸t
sinh hiÖn t−îng thiÕu m¸u. Do ®ã ®Ó ®Ò phßng hiÖn t−îng trªn, khi chÕ biÕn thøc ¨n cho
BÖnh häc thñy s¶n- PhÇn 4 411
c¸, khi cho ¨n míi bæ sung thµnh phÇn mì vµo, ®ång thêi cung cÊp sè l−îng vitamin E
trong khÈu phÇn thøc ¨n.
1.4. BÖnh thiÕu c¸c muèi v« c¬ vµ c¸c nguyªn tè vi l−îng.
Ca, P, K, Na, Mg, Fe, Co, Cu, Mn, Zn..lµ thµnh phÇn quan träng cÊu t¹o tæ chøc c¬ thÓ
c¸ vµ chÊt xóc t¸c cña hÖ men, duy tr× ho¹t ®éng sinh lý trªn nhiÒu lÜnh vùc cña c¬ thÓ,
nã gãp phÇn t¨ng nhanh tèc ®é sinh tr−ëng, ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt, t¨ng kh¶
n¨ng hÊp thô c¸c chÊt dinh d−ìng, do ®ã gi¶m sè l−îng thøc ¨n, duy tr× ¸p suÊt thÈm
thÊu cña tÕ bµo.
- C¸ cã thÓ hÊp thô muèi v« c¬ trong n−íc nh−ng chØ h¹n chÕ ë mét sè nguyªn tè nªn
kh«ng ®¸p øng ®−îc yªu cÇu v× vËy nguån muèi v« c¬ vµ c¸c yÕu tè vi l−îng ph¶i bæ
sung vµo thµnh phÇn thøc ¨n. Nh×n chung Ca cã trong n−íc t−¬ng ®èi nhiÒu nªn nÕu
kh«ng bæ sung vµo c¸ vÉn sinh tr−ëng b×nh th−êng. Cßn víi P, cÇn bæ sung sè l−îng
0,4% trong thµnh phÇn thøc ¨n cña c¸, nÕu thiÕu sù chuyÓn ho¸ thøc ¨n thÊp, c¸ sinh
tr−ëng chËm, x−¬ng bÞ dÞ h×nh.
- Thøc ¨n thiÕu Mg, c¸ chÐp b¬i léi yÕu, sinh tr−ëng chËm, l−îng Mg trong x−¬ng gi¶m,
sau thêi gian c¸ sÏ chÕt.
- Thøc ¨n thiÕu Fe, c¸ chÐp bÞ bÖnh thiÕu m¸u, thiÕu I2 c¸ håi bÞ bÖnh u tuyÕn gi¸p tr¹ng.
- ThiÕu Cu c¸ chÐp con sinh tr−ëng chËm, nh−ng ng−îc l¹i qu¸ cao g©y thiÕu m¸u vµ
còng øc chÕ sinh tr−ëng.
- ThiÕu Mn, c¸ chÐp sinh tr−ëng chËm, ®u«i bÞ dÞ h×nh. C¸ håi thiÕu Mn c¬ thÓ rót ng¾n
l¹i.
1.5. BÖnh thiÕu c¸c lo¹i Vitamin.
Trong thøc ¨n cÇn cã mét l−îng Vitamin dï rÊt nhá nh−ng nÕu thiÕu sÏ lµm cho ho¹t
®éng cña c¸c hÖ men bÞ rèi lo¹n, c¸ gÇy yÕu, næi ®Çu ngöa bông, c¸ vËn ®éng kh«ng
b×nh th−êng so víi ®éng vËt m¸u nãng th× ë c¸ thiÕu Viatamin ph¶n øng cã chËm h¬n.
trong thøc ¨n nÕu hoµn toµn kh«ng cã Vitamin sau h¬n 1 th¸ng c¸ ngõng sinh tr−ëng,
sau 3 th¸ng c¸ b¾t ®Çu gi¶m träng l−îng, m¾t låi, xung quanh vâng m¹c m¾t tô m¸u, søc
®Ò kh¸ng gi¶m, dÇn dÇn c¸ sÏ chÕt. NhiÒu ng−êi cho r»ng chøc n¨ng hÖ thÇn kinh bÞ ph¸
huû. Mçi lo¹i Vitamin cã chøc n¨ng kh¸c nhau nªn ¶nh h−ëng ®Õn c¸ còng kh¸c nhau.
Trong thøc ¨n thiÕu Viatamin A, b¾t måi cña c¸ gi¶m, trao ®æi chÊt bÞ rèi lo¹n, mÊt s¾c
tè, ë c¸ chÐp da vµ mang ch¶y m¸u, n¾p mang cong phång lªn, mµng da xung quanh n¾p
mang vÆn vÑo, nh·n cÇu låi lªn. Vitamin D cã t¸c dông lµm cho c¸ sinh tr−ëng nhanh,
tuyÕn sinh dôc thµnh thôc sím. Trong thøc ¨n thiÕu Viatmin C c¸ sinh tr−ëng chËm, hÖ
sè thøc ¨n cao, cã hiÖn t−îng xuÊt huyÕt tõng vïng, c¸ bÞ dÞ h×nh. Nu«i l−¬n trong thøc
¨n thiÕu Vitmin C, l−¬n sinh tr−ëng chËm, da, v©y, ®Çu ®Òu cã hiÖn t−îng ch¶y m¸u. C¸
chÐp thøc ¨n thiÕu Vitamin C ¶nh h−ëng kh«ng lín do b¶n th©n c¬ thÓ tæng hîp ®−îc
mét sè l−îng nhÊt ®Þnh. §èi víi Vitamin B cung cÊp thiÕu, kh¶ n¨ng b¾t måi cña c¸
gi¶m 4-5 lÇn, d¹ dµy Ýt tiÕt dÞch vÞ, ho¹t ®éng tiªu ho¸ vµ hÊp thô dinh d−ìng bÞ rèi lo¹n,
l−îng tiªu hao oxy gi¶m, sinh tr−ëng chËm. Trong nhãm Vitamin B nÕu thiÕu Viatamin
B1, B2, c−êng ®é b¾t måi cña l−¬ng gi¶m, sinh tr−ëng chËm, mÊt kh¶ n¨ng vËn ®éng,
thiÕu Vitamin B6 sinh tr−ëng chËm, hÖ thèng thÇn kinh bÞ rèi lo¹n, thiÕu m¸u, h« hÊp
nhanh, x−¬ng n¾p mang mÒm, bông tÝch n−íc.
Bïi Quang TÒ
412
2. BÖnh dinh d−ìng ë t«m.
2.1. BÖnh thiÕu Vitamin C - héi chøng chÕt ®en.
2.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh.
C¸c ®µn t«m nu«i th©m canh dïng thøc ¨n tæng hîp cã hµm l−îng Vitamin C thÊp kh«ng
®ñ l−îng bæ sung cho sinh tr−ëng cña t«m, t¶o vµ nguån kh¸c trong hÖ thèng nu«i.
2.1.2. DÊu hiÖu bÖnh lý vµ ph©n bè.
DÊu hiÖu ®Çu tiªn thÊy râ vïng ®en ë c¬ d−íi ë líp vá kitin cña phÇn bông, ®Çu ngùc,
®Æc biÖt c¸c khíp nèi gi÷a c¸c ®èt. BÖnh nÆng vïng ®en xuÊt hiÖn trªn mang t«m vµ
thµnh ruét. T«m bá ¨n, chËm lín. §µn t«m m¾c bÖnh m¹n tÝnh thiÕu Vitamin C cã thÓ bÞ
chÕt tõ 1-5% hµng ngµy. Tû lÖ hao hôt tæng céng rÊt lín 80-90%. HiÖn t−îng bÖnh lý
gièng bÖnh ¨n mßn, chØ kh¸c ë chç vá kitin kh«ng bÞ ¨n mßn.
C¸c loµi t«m biÓn, t«m cµng xanh khi nu«i dïng thøc ¨n tæng hîp kh«ng ®ñ hµm l−îng
Vitamin C cung cÊp cho t«m hµng ngµy.
2.1.3. ChÈn ®o¸n bÖnh.
Dùa vµo c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý.
2.1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh.
Dïng thøc ¨n tæng hîp nu«i t«m cã hµm l−îng Vitamin C 2-3 g/1 kg thøc ¨n c¬ b¶n.
L−îng Vitamin C ®−îc tÝch luü trong t«m lín h¬n 0,03 mg/1 g m« c¬, t«m sÏ tr¸nh ®−îc
bÖnh chÕt ®en vµ cã søc ®Ò kh¸ng cao. Th−êng xuyªn bæ sung t¶o vµo hÖ thèng nu«i lµ
nguån Vitamin C tù nhiªn rÊt tèt cho t«m.
2.2. BÖnh mÒm vá ë t«m thÞt.
BÖnh th−êng x¶y ra ë t«m thÞt 3-5 th¸ng tuæi. Sau khi lét x¸c vá kitin kh«ng cøng l¹i
®−îc vµ rÊt mÒm nªn ng−êi ta gäi lµ héi chøng bÖnh t«m, nh÷ng con t«m mÒm vá yÕu,
ho¹t ®éng dµy ®Æc vµ bÞ sinh vËt b¸m dµy ®Æc, t«m cã thÓ chÕt r¶i r¸c ®Õn hµng lo¹t.
Theo Baticados vµ CTV (1986) ®· nhËn ®Þnh r»ng bÖnh mÒm vá ë t«m lµ do mét sè
nguyªn nh©n nh−ng nguyªn nh©n ®¸ng quan t©m lµ c¸c muèi kho¸ng Canxi vµ Photphat
trong n−íc vµ thøc ¨n thÊp.
Cho t«m ¨n b»ng thÞt ®éng vËt nhuyÔn thÓ t−¬i víi tû lÖ 14% trong khÈu phÇn thøc ¨n ®·
cho kÕt qu¶ tèt, lµm cho vá cøng l¹i, c¶i thiÖn ®−îc t×nh tr¹ng mÒm vá (Baticatos, 1986).
BÖnh mÒm vá cã thÓ ¶nh h−ëng lín tíi n¨ng suÊt, s¶n l−îng vµ gi¸ trÞ th−¬ng phÈm cña
t«m nu«i. BÖnh x¶y ra tõ cuèi th¸ng nu«i thø 2 ®Õn ®Çu th¸ng nu«i thø 3 vµ th−êng xuÊt
hiÖn ë t«m nu«i mËt ®é cao 15-30 con/m3. BÖnh th−êng gÆp ë c¸c ao nu«i cña 3 miÒn
B¾c, Trung, Nam.
A B
H×nh 386: A- t«m cµng xanh bÞ bÖnh mÒm vá; B- t«m só bÞ bÖnh mÒm vá