Chân dung chợ Việt xưa
Chân dung chợ Việt xưa - khảo cứu của Trịnh Quang
Dũng
Chợ vốn dĩ là nhu cầu tối thiết yếu của con người, với người
Việt nam chợ lại cũng là một cái gì gần gũi hơn nữa, máu thịt
hơn nữa…chả thế mà cả đến cái tên nôm na của chốn quốc
đô cũng gọi là “Kẻ Chợ”.
Tên Kẻ Chợ được nhiều người gọi trong dân gian, đặc biệt là
các giáo sĩ, thương nhân phương Tây và trở nên rất phổ biến
từ thế kỷ 17 khi mà Tonquin (Đông Kinh) thời bấy giờ trong
những ngày “Phiên” trở thành một cái “chợ khổng lồ”
[1:].Người phương Tây đầu tiên dùng từ Kecho phải dành
cho giáo sĩ Bồ Đào Nha, ông Barros. Ông đã phiên âm tiếng
Kecho (cacho) trong cuốn sách “Nói về Châu A-Da Asia” của
mình và cho ấn hành vào năm 1550. Rất nhiều các từ phiên
âm khác xuất hiện muộn hơn trong các văn bản, bản đồ của
người phương Tây sau này như: kechu, cachu, cacho v.v…tất
cả đều là phiên âm của từ Kecho. Kẻ có nghĩa là “vùng” vậy
nên trong dân gian, địa danh kẻ Mơ, kẻ Cót, kẻ Noi v.v…
vẫn còn tồn tại khá phổ biến cho tới tận nửa đầu thế kỷ 20.
Bởi vậy cái tên Kẻ Chợ bao hàm ý nghĩa “vùng đất họp chợ”,
“vùng rất nhiều chợ”. Chỉ riêng điều đó cũng cho ta thấy sự
phát triển của mạng lưới chợ như “trăm hoa đua nở” ở mảnh
đất đế đô Đông Kinh vào thế kỷ 17,18.
Sự hình thành của thị trường thương mại ở Đông Kinh-
Kẻ Chợ
Từ thế kỷ 15, sau khi chiến thắng quân Minh, nước Đại Việt
trở lại hồi sinh và nền kinh tế dần dần phát triển đạt tới mức
độ sầm uất, tấp nập cực điểm vào thế kỷ 17,18. Trong hai thế
kỷ này chế độ phong kiến trung ương tập quyền hình thành từ
thời Lê Thánh Tôn (1460-1497) và được phát triển một cách
sáng tạo đột biến dưới triều Lê-Trịnh (1592-1786) như một
yếu tố cốt lõi cho sự hòa nhập của Đại Việt vào cuộc “bùng
nổ đại mậu dịch” thời đó. Sau sự kiện Chúa Trịnh Sâm tiến
vào Phú Xuân, kết thúc sứ mệnh bình Nam (1774), non nước
Đại Việt đã thâu về một mối. Việc thống nhất tiền tệ, thông
thương Nam Bắc lần đầu tiên được nhà nước chính thức xác
lập sau khoảng 150 năm chia cắt. Một mạng lưới chợ đã được
liện kết mở rộng cả vào khu vực phía trong tạo nên thương
trường rộng lớn.
Trong bối cảnh như vậy Đông Kinh - Kẻ Chợ đóng vai trò
như một trung tâm đầu mối quan trọng hàng đầu của nền
thương mại Đàng ngoài. Với việc khu trung tâm quyền lực
chính trị, hành chính- Vương phủ Chúa Trịnh không đóng
trong thành, Đông Kinh lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng
trở thành một đô thị -Kinh đô mở, không tường thành bao
quanh, không biên giới hạn chế, thông thương kiểu các đô thị
Châu Âu trung đại. Giáo sĩ A. De Rhode đã gây bất ngờ lớn
khi ước định về dân số Đông Kinh: “Người ta thấy rất đông
dân chúng đi đi lại lại rảo khắp phố phường đụng chạm
nhau… thành thử mất rất nhiều thì giờ mà chỉ tiến đựơc chút
ít. Rồi thêm vào nhiều phỏng đoán khác, theo dư luận chung
thì dân cư ở kinh thành lên tới “một triệu người ”[1:16]. Con
số đó hoàn toàn có thể tin được khi một người phương Tây
khác, ông W. Dampier cũng ước đoán rằng “Kẻ Chợ có vào
khoảng 20.000 nóc nhà…”. Đã có rất nhiều tư liệu lịch sử và
ghi chép của các nhân chứng đương thời khẳng định Đông