KINH T - XÃ HI
50 TP CHÍ KHOA HC & CÔNG NGH . S 26 - 2021
CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI M - TRUNG QUC
VÀ NHNG ẢNH HƯỞNG TI S PHÁT TRIN KINH T TƯ NHÂN
CA VIT NAM
US - CHINA TRADE WAR AND ITS EFFECTS
ON PRIVATE ECONOMIC DEVELOPMENT IN VIETNAM
Nguyn Th Thanh Hoa
Khoa Du lch và Khách sn, Trường Đại hc Kinh tế - K thut Công nghip
Đến Tòa son ngày 03/5/2020, chp nhận đăng ngày 14/5/2020
Tóm tt:
Khu vực kinh tế nhân Việt Nam hiện được coi động lực trong tăng trưởng kinh tế, thời
gian qua cũng chịu nhiều tác động của cuộc chiến tranh thương mại Mỹ Trung Quốc...
Nghiên cứu những tác động của cuộc chiến tới khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam trong giai
đoạn 2018 2019, sẽ đưa ra những giải pháp phù hợp giúp khu vực y phát triển tương
xứng với tiềm năng và vai trò trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
T khóa:
Chiến tranh thương mại Mỹ – Trung Quốc, doanh nghiệp (DN), kinh tế tư nhân, FDI…
Abstract:
The private sector of Vietnam is now considered a driving force in economic growth, recently
also affected by the US China trade war. Study the effects of the war on the private sector in
Vietnam in 2018-2019, in order to provide appropriate solutions to help the region develop
commensurate with its potential and role in the economy. socialist-oriented market economy.
Keywords:
US China trade war, enterprise, private economic, FDI...
1. GIỚI THIỆU
Khu vc kinh tế nhân hiện được coi là động
lực trong tăng trưởng kinh tế ca Vit Nam vi
khong trên 700.000 doanh nghip trên 5
triu h kinh doanh, đóng góp ti 40% GDP;
riêng trong lĩnh vực dch v, khu vực nhân
đóng góp tới 85% GDP. Những năm gần đây,
Chính ph đã nhiều ci cách, tạo động lc
cho khu vc này phát trin. Tuy nhiên, hai
năm gần đây, trong bối cnh thế gii nhiu
biến động: cuc chiến tranh thương mại M -
Trung Quốc đã làm ảnh hưởng tới tăng trưởng
kinh tế toàn cu. Dù M và Trung Quốc đã đạt
được tha thuận thương mại giai đon 1 vào
tháng 1/2020, nhưng cuc chiến tranh thương
mi gia hai nn kinh tế hàng đầu thế gii, đã
s mang đến nhiều tác động ti khu vc
kinh tế nhân nói riêng kinh tế Vit Nam
nói chung.
2. CÁC TÁC ĐỘNG CỦA CUỘC CHIẾN
THƯƠNG MẠI MỸ TRUNG TỚI KHU VỰC
KINH TẾ TƯ NHÂN
Xut khu tiếp tục điểm sáng ca nn kinh
tế trong năm 2019, trong đó mt kết qu
kh quan liên quan ti khu vc kinh tế tư nhân
là: khu vc kinh tế trong nước tăng trưởng ti
hơn 18% cao hơn 2 ln so vi tốc độ tăng
trưởng chung ca c nước cao hơn gần 5
ln so vi tốc độ tăng trưởng ca khi doanh
nghip vốn đầu nước ngoài (FDI), đưa
giá tr xut khu ca khối trong nước đạt hơn
30% tng kim ngch xut khu.
2.1. Tác động tới xuất nhập khẩu
Đim qua vài ngành kim ngch xut khu
KINH T HI
TP CHÍ KHOA HC & CÔNG NGH . S 26 - 2021 51
trên 1 t USD như hàng dt may mc (29,8
t USD), da giày c loi (22 t USD), g
(10,5 t USD) ta thy:
Ngành dệt may được hưởng li t s tái cu
trúc trong nn kinh tế Trung Quốc căng
thẳng thương mại M Trung. Th phn ca
Vit Nam ti th trường M đã tăng t mc
7,2% v khối lượng xut khu và 11,7% v giá
tr xut khẩu trong năm 2018 lên tương ng
7,8% 11,8% trong 8 tháng 2019. Trong đó
khu vực nhân gồm các tên tuổi như Liên
Phương, Bảo Minh, Tường Long, Vit Hng...
đều đầu các nhà y sản xut vi vi sut
đầu rt ln, toàn b s dng công ngh
thiết b tiên tiến, đóng góp khoảng 38% kim
ngch xut khu toàn ngành. Tuy nhiên, khó
khăn lại nhiu hơn lợi ích. Hu hết các th
trường xut khu ca Việt Nam đều ghi nhn
tăng trưởng chm li k t đầu năm nay do
nhng lo ngi ca khách hàng v bt n trong
cuc chiến thương mại M Trung. Năm 2019
cũng năm các doanh nghiệp sn xut si
tiếp tc gp khó khăn do nhu cầu tiêu th
không tăng, giá giảm. Tuy vn duy trì sn
xut, xut khẩu, nhưng nhiu doanh nghip
chu thua l. Nguyên nhân do mt hàng si,
vi ca Trung Quc nm trong gói 200 t USD
b M áp thuế 10% t ngày 24/9/2018
ngày 10/5/2019 nâng lên 25%. Trong khi đó,
khong 60% si xut khẩu ra nước ngoài ca
Vit Nam sang Trung Quc. T đó, cũng
làm cho hiu qu thu được ca các doanh
nghip Vit Nam xut khu vào Trung Quc
gim.
Ngành da giày, khong cách ca doanh nghip
FDI trong nước đã thu hẹp, xut khu ca
khi doanh nghiệp trong nước tăng từ 19,7%
(năm 2017) lên 24,2% (năm 2019). Hin nay,
nhiu doanh nghiệp trong nước đã mở rng
quy sn xuất, đổi mi công nghệ, tăng
ng thiết kế mu, to ra nhiu sn phm phù
hp nhu cầu tiêu dùng trong nước. Nhiu
thương hiệu giy Vit: VINA Giầy, T&T, Biti’s,
Bita’s, Asia Shoes, giầy Hng Thạnh… đã
được người tiêu dùng biết đến. Thc tế, trước
nhiu biến động ca nn kinh tế toàn cầu, năm
2019 được xem năm thành công ca ngành
da giày Vit Nam, khi kim ngch xut khẩu đạt
22 t USD, trong đó 18,3 tỷ USD giày dép
3,7 t USD túi xách. Theo Lefaso, Hip hi da
giày túi xách Vit Nam, vi con s trên,
kim ngch xut khẩu giày dép tăng 12,8%
xut khẩu túi xách tăng 9,1% so vi cùng k
năm 2018. Xut khẩu toàn ngành tăng 12,2%.
Mt trong những nguyên nhân đến t chiến
tranh thương mại M Trung. Đó là: tại th
trường M, vic d b những chính sách ưu
đãi với giày dép xut khu t Trung Quc, n
Độ cũng đã tạo cơ hội cnh tranh thun lợi hơn
cho giày dép xut khu ca Việt Nam. Đặc bit,
Trung Quc tiếp tc ch trương giảm ưu đãi
đầu trong lĩnh vực da giày để tp trung cho
ngành công ngh cao, cùng với căng thng
thương mại M Trung đã tạo ra đơn hàng
tăng đột biến t các đơn đặt hàng vn mun
tránh đặt Trung Quc hòng tránh b áp thuế
cao ca M nên đơn ng gia công giày dép,
túi xách s tiếp tục xu hướng dch chuyn t
Trung Quc sang Vit Nam.
Ngành g, phn ln doanh nghip (DN) trong
ngành là DN nh va (chiếm khong 85%).
Theo Tng cc Hi quan, kim ngch xut khu
các mt hàng g t Vit Nam vào M tăng rất
nhanh, đặc bit t na cuối năm 2018, từ 3,1
t USD năm 2017 lên 3,6 t USD năm 2018,
tương đương tăng trưng gn 30%. Trong 11
tháng đầu năm 2019, thì kim ngạch xut khu
vào M đạt 4,73 t USD, chiếm 49,7% trong
tng kim ngch xut khu nhóm hàng này ca
c nước, tăng 35,2% so với cùng k. Xut
khu sang Trung Quc đạt 1,04 t USD, chiếm
10,9%, tăng 4,3%. Một điều cũng khá bt
thường là, bên cnh việc tăng mạnh v kim
ngch xut khu lâm sản (7 tháng đầu năm
2019 đạt 6,047 t USD, tăng 17,9% so với
cùng k năm 2018) thì giá trị nhp khu g,
lâm sản cũng tăng đáng kể. Thng ca
Tng cc Hi quan cho thy, giá tr nhp khu
KINH T - XÃ HI
52 TP CHÍ KHOA HC & CÔNG NGH . S 26 - 2021
lâm sn và g 7 tháng đầu năm 2019 đạt 1,457
t USD, tăng 15,3% so vi cùng k 2018,
trong đó, Trung Quốc, M, Cameroon, Chi Lê,
Thái Lan 5 th trường giá tr nhp khu
ln ca Việt Nam, đạt 757,6 triu USD, chiếm
52% giá tr nhp khu. Ông Trần Anh
Tổng Thư ký Hip hi Chế biến g Bình
Dương cho rằng, việc tăng đơn hàng xut khu
vừa hội, cũng va thách thức đối vi
các DN chế biến g Việt Nam. Như thế, khi
đơn đặt hàng tăng lên thì các DN phải m rng
quy sn xuất, cũng như đầu nâng cấp
trang thiết b sn xuất, để nâng cao năng lực,
thc hiện đầy đủ đơn hàng. Bên cạnh đó
phi cnh tranh vi ngun g t Trung Quc b
đọng t trước đến nay đã tuồn sang Vit
Nam qua đường biên gii ri t đó xuất bán
giá r sang M. Hơn nữa, khó khăn nhất ca
DN hin nay là phi cnh tranh thu mua
nguyên liu vi DN g Trung Quc. Trong bi
cnh cuc chiến thương mại M Trung Quc,
các DN cho rằng đây cuộc cnh tranh gay
gt v ngun nhân lc, v ngun nguyên
liệu…, đặc bit trong bi cnh ngành g Vit
Nam hin ti vn phi cnh tranh với các đối
tác nước ngoài bng ngun nhân công giá r.
Tóm li, Vit Nam quan h thương mại sâu
rng vi c M Trung Quc. Cuc chiến
thương mại gia M Trung Quốc đã nh
hưởng hai mt ti hoạt động xut nhp khu
ca Việt Nam. Tăng trưởng xut khu ca Vit
Nam giai đoạn 2018 2019 nhiu biến
động, đặc biệt năm 2019, mức tăng trưởng
xut khu ch đạt khong 8%, thấp hơn nhiều
so vi mức tăng trưởng 13,8% của năm 2018.
Thông qua đánh giá v 3 ngành hàng xut
khu ch yếu trên, ta thy: bên cnh mt
thun, hàng hóa ca Vit Nam xut khu vào
M tăng cao lại đi đôi vi ri ro v chênh lch
cán cân thương mại vi M thì còn nhiu
mt không thuận khác như hàng hóa t Trung
Quc nhp khu vào Việt Nam cũng tăng cao,
tình trng gi mo xut x ca ng Trung
Quc, áp lc cnh tranh lên các doanh nghip
trong nước khi s dch chuyn hàng hóa
dòng vốn đầu từ Trung Quốc sang… Các
tác động đó sẽ tiếp tục được phân tích ngay
dưới đây thông qua dòng vốn FDI.
2.2. Tác động tới sự phát triển của khu vực
kinh tế tư nhân thông qua FDI
Việt Nam đang xây dựng chiến lược thu hút
FDI mi, vi k vọng thu hút được công ngh
cao năng lc qun tr cao hơn. Qua thu hút
công ngh s góp phần đy khu vc kinh tế
nhân phát trin khi tr thành mt mt xích
trong chui cung ng ca các doanh nghip
FDI. Thế nhưng, trước làn sóng dch chuyn
sn xut t Trung Quc do ảnh hưởng ca
cuc chiến tranh thương mại M Trung, Cc
Đầu tư nước ngoài, thuc B Kế hoạch và Đu
tư, đã buc phi lên tiếng báo động v kh
năng nền sn xuất trong nước phi chu nhng
tác động tiêu cc, khi ch trong 5 tháng đầu
năm 2019, Trung Quốc đại lc, Hong Kong
Đài Loan đã đầu 7,6 t USD vào Vit Nam.
Sau 10 tháng 2019, thì vốn đầu từ Trung
Quốc đã tăng 2 lần (đạt 3,2 t USD), t Hong
Kong tăng 3,94 ln (6,447 t USD) so vi
cùng k 2018. Trong khi đó, tổng vốn đầu
t Trung Quc vào Việt Nam năm 2018 chỉ
2,46 t USD. Mt vấn đề đáng quan ngại khác
nm ti dòng vn FDI, khi s d án tăng 26%,
nhưng vốn đăng ký mới li gim 14,6%, cho
thy quy các d án st gim. Vic gim
quy d án khiến ta quyn nghi ng v
chất lượng d án cách thức DN FDI đầu
ti Vit Nam. Theo ông Nguyn Vit Phong -
V trưởng V Thng vốn đầu thuộc
Tng cc Thng kê, DN Trung Quc vn ch
yếu đầu vào các ngành dệt may, da giày,
săm lp ô tô và linh kiện điện t. Mt kho sát
riêng ca Ngân hàng Thế gii (WB) v 33
công ty đã dch chuyn sn xut khi Trung
Quc k t khi cuc chiến thương mại bắt đầu
thì có ti 23 công ty trong s đó đã chuyển đến
Vit Nam, phn còn li chuyển đến Malaysia,
Thái Lan và Campuchia.
KINH T HI
TP CHÍ KHOA HC & CÔNG NGH . S 26 - 2021 53
Vi s tăng đột biến ca vốn đầu từ Trung
Quc Hong Kong, ti thời điểm tháng
6/2019, Tng cc Thng kê cho rng Vit Nam
đang phải đối mt vi nhng thách thc ln.
Th nht, dòng vn FDI t Trung Quc vào có
th khiến Vit Nam gp rc ri v xut x
hàng a vi các bn hàng không phi ch
M còn các nước khác khi Vit Nam tr
thành c điểm hàng hóa để các DN nhp khu
hàng t Trung Quc ri xut khu sang M,
châu Âu.
Th hai, thời gian qua, chúng ta đạt được tha
thuận thương mại vi nhiu quc gia nên làn
sóng đầu từ Trung Quc còn nhm tn dng
các ưu đãi về FTA ca Việt Nam. Điều đó sẽ
to áp lc vi DN trong nước, nếu các DN ni
không chun b tt cnh tranh tt thì các
DN nước ngoài vô hình chung được hưởng li.
Th ba, dòng vn FDI dch chuyn t Trung
Quc sang Vit Nam nếu không kim soát tt
thì s ch là nhng thiết b, công ngh lc hu.
Th tư, để bo h sn xuất trong nước, thi
gian ti th Trung Quc s tiếp tc phá giá
đồng NDT nhm gim nhng thit hi do tác
động ca chiến tranh thương mại M - Trung,
vy Vit Nam cn theo dõi can thip
chính sách khi cn thiết.
Thc tế, các ngành dt may, da giy, gỗ… đều
ghi nhn dòng vốn đầu tư FDI t Trung Quc
các vùng lãnh th t Trung Quc. C th:
Theo Hip hi Dt may Vit Nam (Vitas) 11
tháng đầu năm 2019 đạt 1,546 t USD vi 184
d án. Trong đó, 2/5 quốc gia, vùng lãnh
th có lượng vốn đầu tư lớn nhất liên quan đến
Trung Quc là: Hong Kong 447 triu USD,
Trung Quc 270 triu USD. Ngoài ra thêm
Đài Loan 15 triệu USD. Bên cạnh đó, vi
thách thc t cuc chiến thương mại M -
Trung, đó khi Mỹ áp thuế cao đối vi hàng
dt may Trung Quc s xut hiện xu hướng
chuyn ti bt hp pháp, gian ln xut x ca
các doanh nghip Trung Quc sang Vit Nam.
Đây chính nguy để M th truy xut
ngun gốc, đánh thuế chng lẩn tránh đối vi
hàng dt may Vit Nam xut khu sang M.
Ngoài ra, nếu không kim soát tt nhng thiết
b, công ngh lc hu Trung Quc th di
chuyn sang Vit Nam.
Trong ngành da giày, din biến căng thẳng
trong thương mại gia M Trung Quc ít
nhiu tiếp tc to ra các dòng dch chuyn đầu
, Việt Nam được đưa vào tm ngm
điểm đến dch chuyn ca mt s nhà sn xut.
Đơn cử: Brooks Running - công ty chuyên sn
xut giày trang phc th thao trc thuc tp
đoàn Berkshire Hathaway của t phú M
Warren Buffett vào tháng 5/2019 đã cân
nhc vic chuyn phn ln hoạt động sn xut
t Trung Quc sang Việt Nam. Như vậy, có th
thấy, đây s hội đ ngành da giày Vit
Nam tiếp cn vi nhiu nhãn hàng khác t M
và có nhiều cơ hội hơn để la chn khách hàng,
giá cả, phương thức kinh doanh, tiếp cn công
ngh... Bên cạnh đó là kỳ vng v s phát trin
ca ngành công nghip ph tr, do các nhãn
hàng ln ca M thường kéo theo nhà cung
ng vật khi họ chuyn dịch địa bàn sn xut.
Bên cạnh các hội, các doanh nghip giày
trong nước đang canh cánh mối lo mt lao
động, các doanh nghiệp giày FDI đang rất chú
trng s dch chuyn này do mun m rng
nhà máy và nâng cp thiết b.
Theo phân tích của các chuyên gia, căng thẳng
thương mại M Trung qua vic M áp thuế
t 10 đến 25% vi sn phm g t Trung Quc
nhp khu vào M khiến các doanh nghip g
Trung Quc hầu như không thể chu nổi. Để
tiếp tc xut khu vào M, h buc phi
chuyn dịch đầu sang các nước khác, trong
đó điển hình Vit Nam. Tính đến hết tháng
9/2019, ngành g Vit Nam nhận được 67 d
án đầu tư mi, vi tng s vốn đầu trên 581
triệu USD, cao hơn 2,3 ln so vi tng vn
đăng ký cả năm 2018. Theo Cục Đầu nước
ngoài, trong s 44 d án FDI mới đầu vào
ngành g của 6 tháng đầu năm 2019, ti 29
KINH T - XÃ HI
54 TP CHÍ KHOA HC & CÔNG NGH . S 26 - 2021
d án ca Trung Quc, tương đương 66% tổng
vốn FDI đầu vào ngành gỗ. Theo đánh giá
ca ông Nguyn Quc Tr Tng Cục trưởng
Tng cc Lâm nghip (B NNPTNT), vic gia
tăng các dự án FDI s gây khó khăn trong việc
kim soát chất lượng ca các d án FDI, nguy
tiếp nhn các d án quy nh, công
ngh lc hậu, không đảm bo các yêu cu v
môi trường. Đó chưa k vic y còn tim
ẩn nguy gian lận thương mại, gi xut x
hàng hóa để li dng thuế nhp khu thấp hơn
t Vit Nam so vi t Trung Quc sang M.
Vic gian ln y ch yếu theo hình thc, các
doanh nghip nhp khu sn phm hoc bán
sn phm t Trung Quốc sau đó sơ chế đ xut
khu sang M bng xut x hàng hóa Vit
Nam. Điều y s rt nguy him, y tn hi
lớn đến ngành g nếu chính quyn M đánh
giá vic gian ln xut x hàng hóa ca Vit
Nam nghiêm trng t đó những chính
sách trng pht ngành g ca Việt Nam tương
t như ngành thép trong thời gian qua.
2.3. Tác động tới thị trường tài chính
Bên cạnh các tác động đối vi nn kinh tế Vit
Nam, cuc chiến thương mại M Trung
Quốc cũng tác động mnh ti th trường tài
chính tin t Vit Nam, c th: Vit Nam
đồng (VND) liên tục tăng giá so vi Nhân dân
t (NDT) mt giá so với đồng đô la Mỹ
(USD) k t tháng 4/2018 cho đến na đầu
năm 2019, mức độ biến động giá lớn hơn so
với các tháng trước đó do chịu ảnh hưởng tiêu
cc ca chính sách tin t tht cht khi Cc D
tr Liên bang M (FED) ngân hàng trung
ương các nước ln liên tục tăng lãi suất t năm
2018. T giá VND/USD liên tục tăng, đặc bit
trong tháng 7 đầu tháng 8/2018, khi căng
thẳng thương mại M Trung lên cao. T
tháng 7/2019, dưới sc ép ca nhiu nhân t,
ch trương phá giá đồng NDT ca Trung Quc
nhằm đối phó vi cuc chiến thương mi M
Trung nguy tăng trưởng gim hu hết
các nn kinh tế ln, chính sách tin t ca các
nước lớn đã bắt đầu đảo chiều theo hướng ni.
FED liên tc 3 ln gim lãi suất kéo theo đó,
hàng loạt ngân hàng trung ương của các nn
kinh tế lớn cũng liên tiếp h lãi sut; mt
ng ln trái phiếu cũng được nn hàng
trung ương các nước mua li nhằm tăng lượng
cung tin ra th trường. Xu hướng ni lng
chính sách tin t tại các nước đã dẫn đến vic
đảo chiu dòng vn t các qu đầu trái
phiếu sang các qu đầu cổ phiếu. Vit
Nam, chính sách tài khóa, tin t ch động linh
hot ca Chính ph đã góp phần ổn định th
trường tin t, h tr tích cực cho tăng trưởng
nn kinh tế. Nh đó, trong 9 tháng đầu năm
2019, vốn đầu của khu vực ngoài nhà nước
đã đạt 624,6 nghìn t đồng, tăng 16,9% so với
cùng k năm 2018, cao nhất trong các khu vc
kinh tế. S chuyn dch v cơ cấuy th hin
kinh tế nhân một trong những động lc
quan trọng đóng góp trên 40% GDP to ra 1,2
triu vic làm mỗi năm.
2.4. Các tác động khác
Nhắc đến khu vc kinh tế nhân, không thể
không nhắc đến các tập đoàn kinh tế nhân
trên 5 triu h kinh doanh đang hoạt động,
trong đó 2 triệu h kinh doanh đăng ký.
Mt s tập đoàn kinh tế nhân như
Vingroup, Masan, Vietjet, Techcombank, Thế
gii di động, Novaland, Hòa Phát... các
doanh nghip giá tr vn hóa khong 1,2
triu t đồng, chiếm 44% tng giá tr ca 29
doanh nghip ln nht trên sàn chng khoán.
Mt thng khác cho thy ti Vit Nam, 100
doanh nghiệp gia đình ln nhất đóng góp
khong 25% GDP ca c nước. Chiến tranh
thương mi M Trung mt trong nhng
nguyên nhân góp phn làm gim tng tài sn
ca các doanh nghiệp này. Đơn cử, căng thng
thương mi M Trung làm gia tăng nh
trng thép Trung Quốc “đội lốt” hàng Việt đ